मोक्षधर्म पर्व — नारायण-भक्तों का आचरण
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 175
संस्कृत
1जनमेजय उवाच अहो होकन्तिनः सर्वान् प्रीणाति भगवान् हरिः। विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान् स्वयम्।।।।
2ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः। तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः॥
3चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम्। एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्॥
4नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः। अगत्वा गतयस्तिस्रो यद् गच्छत्यव्ययं हरिम्॥
5सहोपनिषदान् वेदान् ये विप्राः सम्यगास्थिताः। पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः॥ तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम्। केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणापि वा॥
6एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिताविभो। एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे॥
7वैशम्पायन उवाच समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मधे। अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम्॥ अगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया। गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः॥
8सम्मितः समावेदेन पुरैवादियुगे कृतः। धार्यते स्वयमीशेन राजन् नारायणेन च॥
9एतदर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः। ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः॥
10गुरुणा च मयाप्येष कथितो नृपसत्तम। यथा तत् कथितं तत्र नारदेन तथा शृणु॥
11यदासीन्मानसं जन्म नारायणमुखोद्गतम्। ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम्॥ तेन धर्मेण कृतवान् दैवं पित्र्यं च भारत। फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्म प्रतिपेदिरे॥
12वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मं तं प्रतिपेदिरे। वैखानसेभ्यः सोमस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः॥
13यदासीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप। तदा पितामहेनैव सोमाद् धर्मः परिश्रुतः॥
14नारायणात्मको राजन् रुद्राय प्रददौ च तम्। ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप।॥ बालखिल्यानृषीन् सर्वान् धर्ममेतदपाठयत्। अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया॥
15तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद् वाचिकं महत्। तत्रैष धर्मः सम्भूतः स्वयं नारायणानृप॥
16सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान् पुरुषोत्तमात्। तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च।॥
17त्रिः परिक्रान्तवानेतत् सुपर्णो धर्ममुत्तमम्। यस्मात् तस्माद् व्रतं ह्येतत् त्रिसौपर्णमिहोच्यते॥
18ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम्। सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः॥ वायुना द्विपदां श्रेष्ठ कथितो जगदायुषा। वायोः सकाशात् प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः॥
19ततो महोदधिश्चैव प्राप्तवान् धर्ममुत्तमम्। अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहितः॥
20यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः। ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु॥
21जगत्स्रष्टुमना देवो हरिनारायणः स्वयम्। चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुम्॥
22अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः स्मृतः। प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः॥
23सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा। श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत॥
24धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः। तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि॥
25ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे। धर्मं चाम्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम्॥ आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्भवम्। उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे॥ त्वं कर्ता युगधर्माणां निराशी:कर्मसंज्ञितम्। जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम्॥
26ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहः। असृजत् स ततो लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजङ्गमान्॥
27ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम्। ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः॥
28तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत्। पूजयामास देवेशं हरि नारायणं प्रभुम्॥
29धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः। अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया॥
30ततः स्वरोचिवः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप। अध्यापगत् पुराव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः॥
31ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम्। दिशां पालं सुवर्णाभमध्यापयत भारत। सोऽन्तर्दधे ततो भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः॥
32नासिक्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम। धर्ममतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः॥ तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा। सनत्कुमारो भगवांस्तत: प्राधीतवान् नृप॥
33सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः। कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान्॥
34वीरणचाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ। रैभ्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे॥ कुक्षिनाम्ने स प्रददौ दिशां पालाय धर्मिणे। ततोऽप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्भवः॥
35अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये। एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात् पुनः॥
36गृहीतो ब्रह्मणा राजन् प्रयुक्तश्च यथाविधि। अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिषदो नृप॥
37बर्हिषद्भ्यश्च सम्प्राप्तः सामवेदान्तगं द्विजम्। ज्येष्ठं नामाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः॥
38ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम्। अन्तर्दधे ततो राजन्नेष धर्मः प्रभो हरेः॥
39यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप। तत्रैव धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह॥ पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे। पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ॥
40ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद् दक्षो नृपोत्तम। आदित्ये सवितुर्येष्ठे विवस्थाजगृहे ततः॥
41त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान् मनवे ददौ। मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ॥
42इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः। गमिष्यति क्षयान्त च पुनर्नारायणं नृप॥
43यतीनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तमा कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः॥
44नारदेन सुसम्प्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः। एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नृप॥
45एवमेष महान् धर्म आद्यो राजन् सनातनः। दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा॥
46धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा। अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः॥
47एकव्यूहविभागो वा क्वचिद् द्विर्गृहसंज्ञितः। त्रियूँहश्चापि संख्यातश्चतुर्दूहश्च दृश्यते॥
48हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा। जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः॥
49मनश्च प्रथितं राजन् पञ्चेन्द्रियसमीरणम्। एष लोकविधिधीमानेष लोकविसर्गकृत्॥
50अकर्ता चैव कर्ता च कार्य कारणमेव च। यथेच्छति तथा राजन् क्रीडते पुरुषोऽव्ययः॥
51एष एकान्तधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम। मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः॥
52एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप। यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत् स्यात् कुरुनन्दन॥ अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः। भवेत् कृतयुगप्राप्तिराशी: कर्मविवर्जिताः॥
53एवं स भगवान् व्यासो गुरुर्मम विशाम्पते। कथयामास धर्मज्ञो धर्मराज्ञे द्विजोत्तमः॥ ऋषीणां संनिधौ राजशृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः। तस्याप्यकथयत् पूर्वं नारदः सुमहातपाः॥
54देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम्। यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः॥
55जनमेजय उवाच एवं बहुविधं धर्मं प्रतिबुद्धैर्निषेवितम्। न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः॥
56वैशम्पायन उवाच तिस्रः प्रकृतयो राजन् देहबन्धेषु निर्मिताः। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत॥
57देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह। सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चितः॥
58अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम्। नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विकः स्मृतः॥
59मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन् पुरुषोत्तमम्। एकान्तभक्तिः सततं नारायणपरायणः॥
60मनीषिणो हि ये केचिद् यतयो मोक्षधर्मिणः। तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः॥
61जायमानं हि पुरुष यं पश्येन्मधुसूदनः। सात्त्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः॥
62सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवितः। नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम्॥
63नारायणेन दृष्टस्तु प्रतिबुद्धो भवेत् पुमान्। एवमात्मेच्छया राजन् प्रतिबुद्धो न जायते॥
64राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते। तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशाम्पते॥
65प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम्।
66पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः॥ रजसा तमसा चैव मानसं समभिप्लुतम्।
67कामं देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम॥ हीनाः सत्त्वेन शुद्धेन ततो वैकारिकाः स्मृताः।
68जनमेजय उवाच कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम्॥ वद सर्वं यथादृष्टं प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्।
69वैशम्पायन उवाच सुसूक्ष्मं सत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः॥ पुरुषः पुरुषं गच्छेनिष्क्रियः पञ्चविंशकः।
70एवमेकं सांख्ययोगं वेदारण्यकमेव च॥ परस्पराङ्गान्येतानि पाञ्चरात्रं च कथ्यते। एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः॥
71स्तमेव राजनपुनराविशन्ति। इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा नारायणं वै पुनराविशन्ति॥
72एष ते कथितो धर्मः सात्वतः कुरुनन्दन। कुरुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोऽसि भारत्॥
73एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम। श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमव्ययाम्॥
74व्यासश्चकथयत् प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते। स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः॥
75इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम। यथैव त्वं तथैवान्ये भवन्तीह विमोहिताः॥
76कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा। संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said The illustrious Hari becomes favourite to them who are whole-mindedly devoted to him. He accepts also all adoration that is offered to Him according to the ordinance.
2Of those persons who have freed themselves from desire, and that are shorn of both merit and demerit, you have spoken of the Knowledge they attain, as handed down from preceptor to preceptor, as the end they acquire.
3Such persons always acquire that end which is the fourth, viz., the essence of the foremost of Purushas or Vasudeva,-through the three others. Those persons, however, who are devoted to Narayana with their whole minds at once acquire the highest end.
4Forsooth, the Religion of Devotion is superior (to that of Knowledge) and is very dear to Narayana. These, without passing through the three successive stages at once attain to the immutable Hari.
5The end that is attained by Brahmanas, who, practising due observances, study the Vedas with the Upanishads according to the rules laid down for such study, and by those who follow the Religion of Yatis, is inferior, I think, to that attained by persons devoted whole-mindedly to Hari, Who first promulgated this Religion of Devotion? Was it some god or some Rishi who declared it.
6What are the practices of those practices begin? I have doubts on those subjects. Do you dispell them. Great is my curiosity to her you explain the several points.
7Vaishampayana said, "When the diverse detachments of the Pandava and the Kuru armies were drawn up in battle array and when Arjuna became dispirited, the holy one himself explained the question of what is the end and what is not the end attained by persons of different characters. I have before this recited to you the words of the holy one. It is difficult to understand the religion preached by the holy one on that occasion. Men of impure souls cannot apprehend it at all.
8Having created this religion in days of yore, viz., in the golden age, in perfect accordance with the Samans, it is borne, O king, by the Supreme Lord, viz., Narayana, himself.
9This very subject was ushered by the highly blessed Partha to Narada in the midst of the Rishis and in the presence of Krishna and Bhishma.
10My preceptor, viz., the Island-born Krishna heard what Narada said. Receiving it from the celestial Rishis, O best of kings, my preceptor gave it to me in exactly the same way in which he had got it from the celestial Rishi. I shall now recount it to you, O king, in the same way as it has been received from Naradas. Listen, therefore, to me.
11In that cycle when the Creator Brahman, O king, took his birth in the mind of Narayana and came out from the latter's mouth, Narayana himself, performed, O Bharata, his divine and ancestral rites in accordance with this religion. Those Rishis who live upon the froth of water then got it from Narayana.
12From the froth-eating Rishis, this religion was gained by the Rishis, named Vaikhanasas. From the Vaikhanasas Soma got it. Afterwards, it disappeared from the universe.
13After the second birth of Brahman, viz., when he originated from the eyes of Narayana, O king, the Grandfather (that is, Brahman) then received this religion from Soma.
14Having received it thus, Brahman gave this religion, which has Narayana for its soul, to Rudra. In the golden age of that ancient Kalpa, Rudra, devoted to Yoga, 0 king, communicated it to all those Rishis called Valkhilyas. Through the illusion of Narayana, it once more disappeared from the universe.
15In the third birth of Brahman which was from the speech of Narayana, this religion once more sprang up, O king, from Narayana himself.
16Then a Rishi named Suparna acquired it from that foremost of Beings.
17The Rishi Suparna used to recite this excellent religion, three times during the day. Therefore it passed by the name of Trisauparna in the world.
18This religion has been referred to in the Rigveda. The duties it enjoins are extremely difficult of observance. From the Rishi Suparna, this eternal religion was acquired, O foremost of men, by the wind god, that sustainer of the lives of all creatures in the universe. The god of wind communicated it to such Rishis as live upon the remnants of sacrificial offerings after feeding guests and others.
19From those Rishis this excellent religion was acquired by the great Ocean. It once more disappeared from the universe and became merged into Narayana.
20In the next birth of the great Brahman when he originated from the ear of Narayana, listen, O king, to what took place in that aeon.
21The illustrious Narayana, otherwise called Hari, when he was bent upon Creation, thought of a Being who would be powerful enough to create the universe.
22While thinking of this, a Being originated from his ears capable to create the universe. The Lord of all called him by the name of Brahman..
23Addressing Brahman, the Supreme Narayana said,—Do you, O son, create all kinds of creatures from your mouth and feet. O you of excellent vows, I shall do what will be good for you, for I shall impart to you both energy and strength sufficient to make you competent for this work.
24Do you receive also from me this excellent religion known by the name of Satvata. Helped by that religion do you create the golden age and ordain it duly.
25Thus addressed, Brahman bowed his head to the illustrious Harimedhas and received from him that foremost of all religions with all its mysteries and abstract of details, together with the Aranyakas,-the religion which originated from the mouth of Narayana. Narayana then instructed Brahman of incomparable energy in that religion, and addressing him, said,-You are the creator of the duties that are to be observed in the respective cycles! Having said. this to Brahman, Narayana disappeared and went to that place which is beyond the reach of Ignorance, where the unmanifest resides, and which is known by the name of acts without desire of fruits.
26After this, the boon-giving Brahman, the Grandfather of the worlds, created the different worlds with all their mobile and immobile creatures.
27The age that first began was highly auspicious and came to be called by the name of Krita. In that age, the religion of Sattva existed, in the entire universe.
28With the help of that primeval religion of virtue, Brahman, the Creator of all the worlds, adored the Lord of all the gods, viz., the powerful Narayana otherwise called Hari.
29For the propagation then of that religion and desirous of benefiting the worlds, Brahman then instructed that Manu who is known by the name of Swarochish in that religion.
30Svarochish-Manu, that Lord of all the worlds, that foremost of all persons gifted with power, then cheerfully gave the knowledge of that religion to his own son, O king, who was known by the name of Shankhapada.
31The son of Manu, viz., Shankhapada, imparted the knowledge of that religion to his own son Suvarnabha who was the Regent of the cardinal and subsidiary points. When, upon the expiration of the Krita Yoga, the Treta came, that religion once more disappeared from the world.
32In a subsequent birth of Brahman, O best of kings, viz., that which was derived from the nose of Narayana, O Bharata, the illustrious and powerful Narayana or Hari having eyes like lotus petals, himself sang this religion in the presence of Brahman. Then the son of Brahman, created by his will, viz., Sanatkumara, studied this religion.
33From Santakumara, the Prajapati Virana, in the beginning of the Krita age, O foremost of Kurus, obtained this religion.
34Having studied it in this way, Virana taught it to the ascetic Raivya. Raivya, in his turn, gave it to his son of pure soul, good vows, and great intelligence viz., Kukshi, that righteous Regent to the cardinal and subsidiary points. After this, that religion born of the mouth of Narayana, once more disappeared from the world.
35In the next birth of Brahman, viz., that which he derived from an egg which originated from Hari, this religion once more issued from the mouth of Narayana.
36It was received by Brahman, O king, and practised duly in all its details by him. Brahman then gave it, O king, to those Rishis who are known by the name of Varhishada.
37From the Barhishadas it was acquired by a Brahmana well-versed in the Sama-Veda, and known by the name of Jeshthya. And because he was well-versed in the Samans, therefore was he known also by the name of Jeshthyasamavrata-Hari.
38From the Brahmana known by the name of Jeshthya, this religion was obtained by a king of the name of Avikampana. After this, that religion, derived from the powerful Hari, once more disappeared from the world.
39During the seventh birth of Brahman from the lotus, O king, that sprang from the navel of Narayana, this religion was once more preached by Narayana himself, to the Grandsire of pure soul, the Creator of all the worlds, in the beginning of this Kalpa. The Grandfather gave it in days of yore to Daksha.
40Daksha, in his turn, gave it to the eldest of all the sons of his daughters, O monarch, viz., Aditya, who is senior in age to Savitri. From Aditya, Vivasvat got it.
41In the beginning of the Treta Yuga, Vivasvat gave the knowledge of this religion to Manu. Manu, for the protection and support of all the worlds, then gave it to his son Ikshvaku.
42Promulgated by Ikshvaku, that religion overspreads the whole world. When the universal destruction sets in, it will once more return to Narayana and be merged in Him.
43The religion which is followed and practised by the Yatis, has, O best of kings, been described to you before this in the Harigita, with all its ordinances in brief.
44The celestial Rishi Narada got it from that Lord of universe, viz., Narayana himself, O king, with all its mysteries and abstract of details.
45Thus, O king, this foremost of religions is primeval and eternal. Incapable of being understood easily and highly difficult of being pervaded by the quality of godness.
46It is by means of acts that are wellperformed and done with a perfect knowledge of duties,-acts, that is, in which there is nothing of injury to any creature,-that Hari the Supreme Lord became pleased.
47Some persons worship Narayana as endued with only one form, viz., that O Aniruddha. Some worship Him as endued with two forms, viz., that of Aniruddha and Pradyumna. Some adore Him as having three forms, viz., Aniruddha, Pradyumna and Sankarshana. A fourth section adore him as having four forms, viz., Aniruddha, Pradyumna, Shankarshana, and Vasudeva.
48Hari is Himself the Kshetrajna (Soul). He is without parts. He is the Individual Soul in all creatures, getting over the five primal elements.
49He is the Mind, O king, that directs and governs the five senses. Gifted with the highest intelligence, He is the Ordainer of the universe, and the Creator thereof.
50He is both active and inactive. He is both Cause and Effect. He is the one immutable Soul, who sports as He likes, O king.
51Thus have I recounted to you the Religion of Devotion, O best of kings, which cannot be comprehended by persons of impure souls but which I acquired through the favour of my preceptor.
52Persons are very rare, O king, who are devoted whole-mindedly to Narayana. If, O son of Kuru's race, the world has been full of such persons, who are full of universal mercy, who are possessed of the knowledge of the soul, and who are always busy with doing good to others, then the Krita age would have begun and all men would have undertaken works without desire of fruit.
53It was even thus, O king, that foremost of twice-born ones, viz., the illustrious Vyasa, my preceptor, well-versed in all duties, described to king Yudhishthira the just this religion of Devotion, in the presence of many Rishis and in the hearing of Krishna and Bhishma. He had got it from the celestial Rishi Narada having penances for wealth.
54Those persons who are whole-mindedly devoted to Narayana in the end, that greatest of gods, identical with Brahma, pure in complexion, effulgent like the moon, and immutable.
55I see that those twice-born ones whose souls have been awakened, pactise various kinds of duties. Why it is that other Brahmanas do not practise those duties but observe other kinds of vows and rites?
56Three kinds of disposition, O king, have been created about all embodied creatures, viz., that which appertains to the quality of goodness, that which appertains to the quality of Darkness, and lastly that which appertains to the quality of Ignorance, O Bharata.
57As regards embodied creatures, perpetuator of Kuru's race, that person is the foremost who follows the quality of Goodness, for, O foremost of men, it is certain that he will acquire Liberation.
58It is with the help of this very quality of Goodness that one endued therewith succeeds in understanding the person who is conversant with Brahma. As regards Liberation, it is entirely dependent upon Narayana. Hence it is that Liberation is considered as made up of the quality of Goodness.
59By thinking of the foremost of Beings, the man who is devoted whole-mindedly to Narayana, gains great wisdom.
60Those persons who are possessed of wisdom, who follow the practices of Yatis and the Religion of Liberation,-those persons whose thirst has been satisfied_always find that Hari favours them with the fruition of their desire.
61That man subject to birth (and death) upon whom Hari casts a kind eye should be known as gifted with the quality of Goodness and devoted to the acquisition of Liberation.
62The religion followed by a person who is devoted whole-mindely to to Narayana is considered as similar or equal in merit to the system of the Sankhyas.
63By following that religion one acquires the highest end by attaining to Liberation which has Narayana for its soul. That person upon whom Narayana looks with mercy succeeds in becoming awakened.
64No one, O king, can become awakened through his own wishes. That nature which partakes of both Darkness and Ignorance is said to be mixed.
65Hari never casts a kind eye upon the person subject to birth who has such a mixed nature and who has, on that account the principle of action in him.
66Only Brahman, the Grandfather of the worlds, cares for the person who is subject to me birth the death because of his mind being overwhelmed with the two inferior qualities of Darkness and Ignorance.
67Forsooth, the gods and the Rishis are endued with the qualities of Goodness, best of kings! But then they who are divested of that quality in its subtile form are always considered to be of mutable nature.
68Janamejaya said, How can one who is subject to change succeed in attaining to that foremost of Being? Do tell me all this, which is, no doubt, know to you! Do you describe to also of Renunciation in due order.
69Vaishampayana sajd— When it becomes able to abstain entirely from acts, the twenty-fifth, i.e., the Individual Soul, succeeds in attaining to the foremost of Beings which is highly subtile, which is invested with the quality of Goodness, and which is highly of Goodness, and which is fraught with the essence symbolised by the three letters of the alphabet (viz., A. U. and M.)
70The Sankhya system, the Aranyaka-Veda, and the Pancharatra scriptures, are all identical and form parts of one whole. This is the religion of those who are devoted whole. mindedly to Narayana—the religion that has Narayana for its Soul.
71As waves of the ocean, rising from the ocean, rush away from it only to return to it in the long run so various sorts of knowledge, originating from Narayana, return to Narayana in the end.
72I have thus explained to you, O son of Kuru's race, what the religion of Goodness is. If you be qualified for it, O Bharata, do you practise that religion duly.
73Thus did the highly-blessed Narada explain to my preceptor.-the Island-born Krishna-the eternal and immutable course called Ekanta, followed by the Whites as also by Yatis.
74Pleased with Dharma's son Yudhisthira, Vyasa imparted this religion to king Yudhisthira the just who was endued with great intelligence. Derived from my preceptor I have also communicated it to you.
75O best of kings, this religion is, for these reasons, highly difficult of practice. Others, hearing it, become as much stupefied as you have allowed yourself to be.
76It is Krishna who is the protector of the universe and its beguiler. It is He who is the destroyer and the cause, O king.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — यशस्वी हरि उन्हें प्रिय हो जाते हैं जो सम्पूर्ण मन से उनके प्रति समर्पित हैं। वे विधान के अनुसार उन्हें अर्पित समस्त आराधना भी स्वीकार करते हैं।
2जिन पुरुषों ने अपने को कामना से मुक्त कर लिया है, और जो पुण्य तथा पाप दोनों से रहित हैं, उनके विषय में आपने बताया कि गुरु से गुरु तक चली आई परम्परा से वे जो ज्ञान प्राप्त करते हैं, वही उनकी प्राप्य गति है।
3ऐसे पुरुष सदा उस चौथी गति को प्राप्त करते हैं — अर्थात् पुरुषश्रेष्ठ वासुदेव के सार को — शेष तीन के माध्यम से। किन्तु जो पुरुष सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित हैं, वे तत्काल ही परम गति प्राप्त कर लेते हैं।
4निःसन्देह भक्तिधर्म (ज्ञानधर्म से) श्रेष्ठ है और नारायण को अत्यन्त प्रिय है। ये लोग तीन क्रमिक अवस्थाओं से गुजरे बिना ही तत्काल अविनाशी हरि को प्राप्त कर लेते हैं।
5जो ब्राह्मण उचित अनुष्ठानों का पालन करते हुए ऐसे अध्ययन के लिए निर्धारित नियमों के अनुसार उपनिषदों सहित वेदों का अध्ययन करते हैं, तथा जो यतिधर्म का अनुसरण करते हैं, उन्हें जो गति प्राप्त होती है, वह, मेरा मत है, सम्पूर्ण मन से हरि के प्रति समर्पित पुरुषों को प्राप्त गति से हीन है। इस भक्तिधर्म का प्रवर्तन सर्वप्रथम किसने किया? किसी देवता ने अथवा किसी ऋषि ने इसकी घोषणा की?
6उन पुरुषों के आचरण कैसे हैं और वे आचरण कहाँ से आरम्भ होते हैं? इन विषयों पर मुझे सन्देह है। आप उन्हें दूर कीजिए। आप इन विविध बिन्दुओं को समझाएँ, इसकी मुझे बड़ी उत्सुकता है।
7वैशम्पायन ने कहा — "जब पाण्डवों तथा कौरवों की सेनाओं की विविध टुकड़ियाँ युद्ध के लिए व्यूहबद्ध थीं और जब अर्जुन का उत्साह टूट गया, तब स्वयं भगवान् ने यह प्रश्न समझाया कि भिन्न-भिन्न स्वभाव वाले पुरुषों को कौन-सी गति प्राप्त होती है और कौन-सी नहीं। भगवान् के वे वचन मैं इससे पहले तुम्हें सुना चुका हूँ। उस अवसर पर भगवान् द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझना कठिन है। अशुद्ध आत्मा वाले पुरुष उसे बिल्कुल नहीं समझ सकते।
8हे राजन्, पूर्वकाल में — अर्थात् सत्ययुग में — सामों के पूर्ण अनुरूप इस धर्म की रचना करके स्वयं परम प्रभु नारायण ही इसे धारण करते हैं।
9यही विषय परम भाग्यशाली पार्थ ने ऋषियों के बीच तथा कृष्ण एवं भीष्म की उपस्थिति में नारद के सम्मुख उपस्थित किया था।
10मेरे गुरु — अर्थात् द्वीप में जन्मे कृष्ण — ने सुना कि नारद ने क्या कहा। हे राजाश्रेष्ठ, देवर्षि से उसे प्राप्त करके मेरे गुरु ने वह मुझे ठीक उसी प्रकार दिया जिस प्रकार उन्होंने उसे देवर्षि से पाया था। हे राजन्, अब मैं वह तुम्हें उसी प्रकार सुनाऊँगा जिस प्रकार वह नारद से प्राप्त हुआ है। इसलिए मुझसे सुनो।
11हे राजन्, उस चक्र में जब स्रष्टा ब्रह्मा नारायण के मन में जन्मे और उनके मुख से निकले, तब हे भारत, स्वयं नारायण ने इसी धर्म के अनुसार अपने दिव्य तथा पितृसम्बन्धी कर्म किए। जो ऋषि जल के फेन पर जीवन बिताते हैं, उन्होंने तब नारायण से यह धर्म पाया।
12फेन-भोजी ऋषियों से यह धर्म वैखानस नामक ऋषियों ने प्राप्त किया। वैखानसों से सोम ने इसे पाया। तत्पश्चात् यह ब्रह्माण्ड से लुप्त हो गया।
13हे राजन्, ब्रह्मा के दूसरे जन्म के पश्चात् — अर्थात् जब वे नारायण के नेत्रों से उत्पन्न हुए — तब पितामह (अर्थात् ब्रह्मा) ने यह धर्म सोम से प्राप्त किया।
14इस प्रकार पाकर ब्रह्मा ने यह धर्म, जिसकी आत्मा नारायण हैं, रुद्र को दिया। हे राजन्, उस प्राचीन कल्प के सत्ययुग में योगपरायण रुद्र ने इसे वालखिल्य नामक उन समस्त ऋषियों को सुनाया। नारायण की माया से यह एक बार फिर ब्रह्माण्ड से लुप्त हो गया।
15हे राजन्, ब्रह्मा के तीसरे जन्म में, जो नारायण की वाणी से हुआ, यह धर्म एक बार फिर स्वयं नारायण से प्रकट हुआ।
16तब सुपर्ण नामक एक ऋषि ने उन प्राणिश्रेष्ठ से इसे प्राप्त किया।
17ऋषि सुपर्ण इस उत्तम धर्म का दिन में तीन बार पाठ किया करते थे। इसीलिए यह संसार में त्रिसौपर्ण नाम से प्रसिद्ध हुआ।
18इस धर्म का उल्लेख ऋग्वेद में हुआ है। यह जिन कर्तव्यों का विधान करता है उनका पालन अत्यन्त कठिन है। हे नरश्रेष्ठ, ऋषि सुपर्ण से यह शाश्वत धर्म वायुदेव ने प्राप्त किया, जो ब्रह्माण्ड के समस्त प्राणियों के प्राणों के धारक हैं। वायुदेव ने इसे उन ऋषियों को सुनाया जो अतिथियों तथा अन्यों को भोजन कराने के पश्चात् बचे यज्ञावशेष पर जीवन बिताते हैं।
19उन ऋषियों से यह उत्तम धर्म महासमुद्र ने प्राप्त किया। यह एक बार फिर ब्रह्माण्ड से लुप्त हो गया और नारायण में विलीन हो गया।
20महान् ब्रह्मा के अगले जन्म में, जब वे नारायण के कान से उत्पन्न हुए, हे राजन्, उस कल्प में जो हुआ वह सुनो।
21यशस्वी नारायण ने, जिन्हें हरि भी कहते हैं, जब वे सृष्टि पर तत्पर हुए, तब एक ऐसे पुरुष का विचार किया जो ब्रह्माण्ड की सृष्टि के लिए पर्याप्त शक्तिशाली हो।
22इसका विचार करते समय उनके कानों से एक ऐसा पुरुष उत्पन्न हुआ जो ब्रह्माण्ड की सृष्टि करने में समर्थ था। सर्वेश्वर ने उसे ब्रह्मा नाम से पुकारा।
23ब्रह्मा को सम्बोधित करते हुए परम नारायण ने कहा — "हे पुत्र, तुम अपने मुख तथा चरणों से सब प्रकार के प्राणियों की सृष्टि करो। हे उत्तम व्रत वाले, मैं वही करूँगा जो तुम्हारे लिए हितकर हो, क्योंकि मैं तुम्हें इस कार्य के लिए समर्थ बनाने योग्य तेज तथा बल दोनों प्रदान करूँगा।"
24"तुम मुझसे यह उत्तम धर्म भी ग्रहण करो जो सात्वत नाम से जाना जाता है। उस धर्म की सहायता से तुम सत्ययुग की सृष्टि करो और उसे विधिपूर्वक स्थापित करो।"
25इस प्रकार सम्बोधित होकर ब्रह्मा ने यशस्वी हरिमेधा को शीश झुकाया और उनसे समस्त धर्मों में श्रेष्ठ वह धर्म, अपने समस्त रहस्यों तथा विस्तार के सार सहित, आरण्यकों समेत ग्रहण किया — वह धर्म जो नारायण के मुख से उत्पन्न हुआ था। तब नारायण ने अतुलनीय तेज वाले ब्रह्मा को उस धर्म की शिक्षा दी, और उन्हें सम्बोधित करके कहा — "तुम उन कर्तव्यों के स्रष्टा हो जिनका पालन प्रत्येक चक्र में किया जाना है!" ब्रह्मा से यह कहकर नारायण अन्तर्धान हो गए और उस स्थान को चले गए जो अज्ञान की पहुँच से परे है, जहाँ अव्यक्त निवास करता है, और जो फलेच्छारहित कर्म के नाम से जाना जाता है।
26इसके पश्चात् वरदाता ब्रह्मा ने, जो लोकों के पितामह हैं, चर तथा अचर प्राणियों सहित विविध लोकों की सृष्टि की।
27जो युग सर्वप्रथम आरम्भ हुआ वह अत्यन्त मंगलमय था और कृत नाम से पुकारा जाने लगा। उस युग में समस्त ब्रह्माण्ड में सत्त्वधर्म विद्यमान था।
28उसी आदि पुण्यधर्म की सहायता से समस्त लोकों के स्रष्टा ब्रह्मा ने समस्त देवताओं के स्वामी — अर्थात् शक्तिशाली नारायण, जिन्हें हरि भी कहते हैं — की आराधना की।
29तब उस धर्म के प्रचार के लिए तथा लोकों का हित करने की इच्छा से ब्रह्मा ने उस मनु को, जो स्वारोचिष नाम से जाने जाते हैं, उस धर्म की शिक्षा दी।
30हे राजन्, समस्त लोकों के स्वामी तथा शक्तिसम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ स्वारोचिष मनु ने तब प्रसन्नतापूर्वक उस धर्म का ज्ञान अपने ही पुत्र को दिया, जो शंखपाद नाम से जाने जाते थे।
31मनु के पुत्र — अर्थात् शंखपाद — ने उस धर्म का ज्ञान अपने पुत्र सुवर्णाभ को दिया, जो दिशाओं तथा विदिशाओं के अधिपति थे। जब सत्ययुग की समाप्ति पर त्रेता आया, तब वह धर्म एक बार फिर संसार से लुप्त हो गया।
32हे राजाश्रेष्ठ, ब्रह्मा के परवर्ती जन्म में — अर्थात् जो नारायण की नासिका से हुआ — हे भारत, कमलदल के समान नेत्रों वाले यशस्वी तथा शक्तिशाली नारायण अथवा हरि ने स्वयं ब्रह्मा की उपस्थिति में यह धर्म गाया। तब ब्रह्मा के इच्छाजनित पुत्र — अर्थात् सनत्कुमार — ने इस धर्म का अध्ययन किया।
33हे कुरुश्रेष्ठ, सनत्कुमार से प्रजापति विरण ने सत्ययुग के आरम्भ में यह धर्म प्राप्त किया।
34इस प्रकार इसका अध्ययन करके विरण ने यह तपस्वी रैभ्य को पढ़ाया। रैभ्य ने अपनी बारी में यह अपने शुद्ध आत्मा, उत्तम व्रत तथा महान् बुद्धि वाले पुत्र कुक्षि को दिया, जो दिशाओं तथा विदिशाओं के धर्मात्मा अधिपति थे। इसके पश्चात् नारायण के मुख से उत्पन्न वह धर्म एक बार फिर संसार से लुप्त हो गया।
35ब्रह्मा के अगले जन्म में — अर्थात् जो उन्होंने हरि से उत्पन्न एक अण्डे से पाया — यह धर्म एक बार फिर नारायण के मुख से निकला।
36हे राजन्, यह ब्रह्मा ने ग्रहण किया और उन्होंने इसका समस्त विस्तार सहित विधिपूर्वक पालन किया। हे राजन्, तब ब्रह्मा ने यह उन ऋषियों को दिया जो बर्हिषद नाम से जाने जाते हैं।
37बर्हिषदों से यह सामवेद के पारंगत तथा ज्येष्ठ्य नाम से जाने जाने वाले एक ब्राह्मण ने प्राप्त किया। और क्योंकि वे सामों में पारंगत थे, इसलिए वे ज्येष्ठ्यसामव्रत-हरि नाम से भी जाने जाते थे।
38ज्येष्ठ्य नाम से जाने जाने वाले उस ब्राह्मण से यह धर्म अविकम्पन नामक एक राजा ने प्राप्त किया। इसके पश्चात् शक्तिशाली हरि से प्राप्त वह धर्म एक बार फिर संसार से लुप्त हो गया।
39हे राजन्, नारायण की नाभि से उत्पन्न कमल से ब्रह्मा के सातवें जन्म के समय, इस कल्प के आरम्भ में, यह धर्म एक बार फिर स्वयं नारायण ने समस्त लोकों के स्रष्टा, शुद्ध आत्मा वाले पितामह को उपदेश किया। पितामह ने पूर्वकाल में यह दक्ष को दिया।
40हे राजन्, दक्ष ने अपनी बारी में यह अपनी पुत्रियों के समस्त पुत्रों में ज्येष्ठ को दिया — अर्थात् आदित्य को, जो सावित्री से आयु में बड़े हैं। आदित्य से विवस्वान् ने इसे पाया।
41त्रेतायुग के आरम्भ में विवस्वान् ने इस धर्म का ज्ञान मनु को दिया। तब मनु ने समस्त लोकों की रक्षा तथा पालन के लिए यह अपने पुत्र इक्ष्वाकु को दिया।
42इक्ष्वाकु द्वारा प्रचारित वह धर्म सम्पूर्ण संसार में फैल गया। जब प्रलय आएगी, तब यह एक बार फिर नारायण को लौटेगा और उन्हीं में विलीन हो जाएगा।
43हे राजाश्रेष्ठ, यतियों द्वारा अनुसरित तथा आचरित जो धर्म है, वह मैंने इससे पहले हरिगीता में उसके समस्त विधानों सहित संक्षेप में तुम्हें बताया है।
44हे राजन्, देवर्षि नारद ने यह ब्रह्माण्ड के उन स्वामी से — अर्थात् स्वयं नारायण से — उसके समस्त रहस्यों तथा विस्तार के सार सहित प्राप्त किया।
45हे राजन्, इस प्रकार यह धर्मों में श्रेष्ठ धर्म आदिकालीन तथा शाश्वत है। यह सरलता से समझा नहीं जा सकता और सत्त्वगुण से व्याप्त होना इसके लिए अत्यन्त कठिन है।
46जो कर्म भलीभाँति किए गए हों और कर्तव्यों के पूर्ण ज्ञान से किए गए हों — अर्थात् ऐसे कर्म जिनमें किसी प्राणी की हानि का लेश न हो — उन्हीं के द्वारा परम प्रभु हरि प्रसन्न हुए।
47कुछ लोग नारायण की उपासना केवल एक रूप से युक्त मानकर करते हैं — अर्थात् अनिरुद्ध के रूप से। कुछ उनकी उपासना दो रूपों से युक्त मानकर करते हैं — अर्थात् अनिरुद्ध तथा प्रद्युम्न के रूप से। कुछ उन्हें तीन रूपों वाला मानकर आराधना करते हैं — अर्थात् अनिरुद्ध, प्रद्युम्न तथा संकर्षण। एक चौथा वर्ग उन्हें चार रूपों वाला मानकर आराधना करता है — अर्थात् अनिरुद्ध, प्रद्युम्न, संकर्षण तथा वासुदेव।
48हरि स्वयं ही क्षेत्रज्ञ (आत्मा) हैं। वे अंशरहित हैं। पाँच आदि तत्त्वों को पार करके वे समस्त प्राणियों में जीवात्मा हैं।
49हे राजन्, वे ही वह मन हैं जो पाँचों इन्द्रियों का निर्देशन तथा नियन्त्रण करता है। परम बुद्धि से सम्पन्न वे ही ब्रह्माण्ड के विधाता तथा उसके स्रष्टा हैं।
50वे सक्रिय भी हैं और निष्क्रिय भी। वे कारण भी हैं और कार्य भी। हे राजन्, वे एकमात्र अविनाशी आत्मा हैं, जो अपनी इच्छा के अनुसार क्रीड़ा करते हैं।
51हे राजाश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हें भक्तिधर्म सुनाया, जिसे अशुद्ध आत्मा वाले पुरुष नहीं समझ सकते किन्तु जिसे मैंने अपने गुरु की कृपा से प्राप्त किया।
52हे राजन्, ऐसे पुरुष अत्यन्त दुर्लभ हैं जो सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित हों। हे कुरुवंशी, यदि संसार ऐसे पुरुषों से भरा होता, जो सर्वव्यापी दया से पूर्ण हों, जो आत्मज्ञान से सम्पन्न हों, और जो सदा दूसरों का हित करने में लगे रहते हों, तो सत्ययुग आरम्भ हो गया होता और समस्त मनुष्य फल की इच्छा के बिना कर्म करते।
53हे राजन्, इसी प्रकार द्विजश्रेष्ठ — अर्थात् समस्त कर्तव्यों में पारंगत मेरे गुरु यशस्वी व्यास — ने अनेक ऋषियों की उपस्थिति में तथा कृष्ण एवं भीष्म की उपस्थिति में धर्मराज युधिष्ठिर को यह भक्तिधर्म बताया। उन्होंने इसे तपस्या ही जिनका धन है ऐसे देवर्षि नारद से प्राप्त किया था।
54जो पुरुष सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित हैं, वे अन्त में उन्हीं देवश्रेष्ठ को प्राप्त होते हैं, जो ब्रह्म से अभिन्न हैं, वर्ण में शुद्ध हैं, चन्द्रमा के समान तेजस्वी हैं, और अविनाशी हैं।
55मैं देखता हूँ कि जिन द्विजों की आत्माएँ जागृत हो गई हैं, वे विविध प्रकार के कर्तव्यों का पालन करते हैं। ऐसा क्यों है कि अन्य ब्राह्मण उन कर्तव्यों का पालन नहीं करते, अपितु अन्य प्रकार के व्रतों तथा कर्मों का पालन करते हैं?
56हे राजन्, हे भारत, समस्त देहधारी प्राणियों के विषय में तीन प्रकार के स्वभाव रचे गए हैं — अर्थात् वह जो सत्त्वगुण से सम्बद्ध है, वह जो तमोगुण से सम्बद्ध है, और अन्ततः वह जो अज्ञान के गुण से सम्बद्ध है।
57हे कुरुवंश के प्रवर्धक, देहधारी प्राणियों में वही पुरुष श्रेष्ठ है जो सत्त्वगुण का अनुसरण करता है, क्योंकि हे नरश्रेष्ठ, यह निश्चित है कि वह मोक्ष प्राप्त करेगा।
58इसी सत्त्वगुण की सहायता से उससे युक्त पुरुष ब्रह्मज्ञानी को समझने में सफल होता है। जहाँ तक मोक्ष का प्रश्न है, वह पूर्णतः नारायण पर निर्भर है। इसीलिए मोक्ष सत्त्वगुण से बना माना जाता है।
59प्राणिश्रेष्ठ का चिन्तन करके जो पुरुष सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित है, वह महान् प्रज्ञा प्राप्त करता है।
60जो पुरुष प्रज्ञा से सम्पन्न हैं, जो यतियों के आचरण तथा मोक्षधर्म का अनुसरण करते हैं — जिनकी तृष्णा शान्त हो चुकी है — वे सदा पाते हैं कि हरि उन्हें उनकी कामना की पूर्ति से अनुगृहीत करते हैं।
61जन्म (तथा मृत्यु) के अधीन जिस मनुष्य पर हरि कृपादृष्टि डालते हैं, उसे सत्त्वगुण से सम्पन्न तथा मोक्ष की प्राप्ति में लगा हुआ जानना चाहिए।
62जो पुरुष सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित है, उसके द्वारा अनुसरित धर्म सांख्यों की पद्धति के समान अथवा पुण्य में उसके तुल्य माना जाता है।
63उस धर्म का अनुसरण करके मनुष्य उस मोक्ष को प्राप्त करके परमगति पाता है, जिसकी आत्मा नारायण हैं। जिस पुरुष पर नारायण दयादृष्टि डालते हैं, वही जागृत होने में सफल होता है।
64हे राजन्, कोई भी अपनी ही इच्छा से जागृत नहीं हो सकता। जो स्वभाव तमस् तथा अज्ञान दोनों से युक्त है, वह मिश्रित कहा जाता है।
65जन्म के अधीन जिस पुरुष का स्वभाव ऐसा मिश्रित है और जिसमें उसी कारण कर्म का तत्त्व विद्यमान है, उस पर हरि कभी कृपादृष्टि नहीं डालते।
66जो पुरुष जन्म तथा मृत्यु के अधीन है, क्योंकि उसका मन तमस् तथा अज्ञान — इन दो हीन गुणों से आच्छन्न है, उसकी चिन्ता केवल लोकों के पितामह ब्रह्मा ही करते हैं।
67हे राजाश्रेष्ठ, निःसन्देह देवता तथा ऋषि सत्त्वगुण से सम्पन्न हैं! किन्तु जो उस गुण के सूक्ष्म रूप से रहित हैं, वे सदा परिवर्तनशील स्वभाव वाले माने जाते हैं।
68जनमेजय ने कहा — जो परिवर्तन के अधीन है, वह उन प्राणिश्रेष्ठ को प्राप्त करने में कैसे सफल हो सकता है? आप मुझे यह सब बताइए, जो निःसन्देह आपको ज्ञात है! आप मुझे संन्यास का भी यथाक्रम वर्णन कीजिए।
69वैशम्पायन ने कहा — जब वह कर्मों से पूर्णतः विरत होने में समर्थ होता है, तब पचीसवाँ — अर्थात् जीवात्मा — उन प्राणिश्रेष्ठ को प्राप्त करने में सफल होता है, जो अत्यन्त सूक्ष्म हैं, जो सत्त्वगुण से युक्त हैं, और जो वर्णमाला के तीन अक्षरों (अर्थात् अ, उ तथा म्) से सूचित सार से भरे हैं।
70सांख्यपद्धति, आरण्यकवेद तथा पाञ्चरात्र शास्त्र — ये सब अभिन्न हैं और एक ही समग्र के अंग हैं। यही उन लोगों का धर्म है जो सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित हैं — वह धर्म जिसकी आत्मा नारायण हैं।
71जैसे समुद्र से उठी हुई समुद्र की लहरें उससे दूर भागती हैं किन्तु अन्ततः उसी में लौट आती हैं, वैसे ही नारायण से उत्पन्न विविध प्रकार के ज्ञान अन्त में नारायण में ही लौट जाते हैं।
72हे कुरुवंशी, इस प्रकार मैंने तुम्हें बताया कि सत्त्वधर्म क्या है। हे भारत, यदि तुम इसके योग्य हो, तो तुम उस धर्म का विधिपूर्वक पालन करो।
73इसी प्रकार परम भाग्यशाली नारद ने मेरे गुरु — द्वीप में जन्मे कृष्ण — को वह शाश्वत तथा अविनाशी मार्ग समझाया जो एकान्त कहलाता है, और जिसका अनुसरण श्वेतद्वीपवासी तथा यति दोनों करते हैं।
74धर्म के पुत्र युधिष्ठिर से प्रसन्न होकर व्यास ने यह धर्म महान् बुद्धि से सम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिर को दिया। अपने गुरु से पाकर मैंने भी वह तुम्हें सुना दिया है।
75हे राजाश्रेष्ठ, इन्हीं कारणों से इस धर्म का पालन अत्यन्त कठिन है। दूसरे लोग भी इसे सुनकर उतने ही मोहित हो जाते हैं जितने तुमने अपने को होने दिया है।
76हे राजन्, कृष्ण ही ब्रह्माण्ड के रक्षक तथा उसे मोहित करने वाले हैं। वे ही संहारक तथा कारण हैं।
नेपाली
1जनमेजयले भने — यशस्वी हरि तिनीहरूलाई प्रिय हुन्छन् जो सम्पूर्ण मनले उनीप्रति समर्पित छन्। उनले विधानअनुसार उनलाई अर्पण गरिएको सम्पूर्ण आराधना पनि स्वीकार गर्दछन्।
2जुन पुरुषहरूले आफूलाई कामनाबाट मुक्त गरेका छन्, र जो पुण्य तथा पाप दुवैबाट रहित छन्, तिनीहरूका विषयमा तपाईंले बताउनुभयो कि गुरुदेखि गुरुसम्म चलिआएको परम्पराबाट उनीहरूले जुन ज्ञान प्राप्त गर्दछन्, त्यही उनीहरूको प्राप्य गति हो।
3त्यस्ता पुरुषहरूले सधैँ त्यो चौथो गति प्राप्त गर्दछन् — अर्थात् पुरुषश्रेष्ठ वासुदेवको सार — बाँकी तीनको माध्यमबाट। तर जुन पुरुषहरू सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छन्, तिनीहरूले तत्कालै परम गति प्राप्त गर्दछन्।
4निःसन्देह भक्तिधर्म (ज्ञानधर्मभन्दा) श्रेष्ठ छ र नारायणलाई अत्यन्त प्रिय छ। यिनीहरू तीन क्रमिक अवस्थाबाट नगुज्री नै तत्काल अविनाशी हरिलाई प्राप्त गर्दछन्।
5जुन ब्राह्मणहरूले उचित अनुष्ठानको पालन गर्दै त्यस्तो अध्ययनका लागि निर्धारित नियमअनुसार उपनिषद्सहित वेदको अध्ययन गर्दछन्, तथा जो यतिधर्मको अनुसरण गर्दछन्, तिनीहरूलाई जुन गति प्राप्त हुन्छ, त्यो, मेरो मत छ, सम्पूर्ण मनले हरिप्रति समर्पित पुरुषहरूलाई प्राप्त गतिभन्दा हीन छ। यस भक्तिधर्मको प्रवर्तन सर्वप्रथम कसले गर्यो? कुनै देवताले अथवा कुनै ऋषिले यसको घोषणा गर्यो?
6ती पुरुषहरूका आचरण कस्ता छन् र ती आचरण कहाँबाट आरम्भ हुन्छन्? यी विषयमा मलाई शङ्का छ। तपाईंले ती हटाइदिनुहोस्। तपाईंले यी विविध बुँदा बुझाउनुभएको होस्, यसको मलाई ठूलो उत्सुकता छ।
7वैशम्पायनले भने — "जब पाण्डव तथा कौरवका सेनाका विविध टुकडी युद्धका लागि व्यूहबद्ध थिए र जब अर्जुनको उत्साह टुट्यो, तब स्वयं भगवान्ले यो प्रश्न बुझाए कि भिन्न-भिन्न स्वभाव भएका पुरुषहरूलाई कुन गति प्राप्त हुन्छ र कुन हुँदैन। भगवान्का ती वचन मैले यसभन्दा पहिले तिमीलाई सुनाइसकेको छु। त्यस अवसरमा भगवान्द्वारा उपदिष्ट धर्म बुझ्न कठिन छ। अशुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरूले त्यो बिलकुल बुझ्न सक्दैनन्।
8हे राजन्, पूर्वकालमा — अर्थात् सत्ययुगमा — सामहरूको पूर्ण अनुरूप यस धर्मको रचना गरेर स्वयं परम प्रभु नारायणले नै यो धारण गर्दछन्।
9यही विषय परम भाग्यशाली पार्थले ऋषिहरूबीच तथा कृष्ण एवं भीष्मको उपस्थितिमा नारदको सामु प्रस्तुत गरेका थिए।
10मेरा गुरु — अर्थात् द्वीपमा जन्मेका कृष्ण — ले सुने कि नारदले के भने। हे राजाश्रेष्ठ, देवर्षिबाट त्यो प्राप्त गरेर मेरा गुरुले त्यो मलाई ठीक त्यसै गरी दिए जसरी उनले त्यो देवर्षिबाट पाएका थिए। हे राजन्, अब म त्यो तिमीलाई त्यसै गरी सुनाउनेछु जसरी त्यो नारदबाट प्राप्त भएको छ। त्यसैले मबाट सुन।
11हे राजन्, त्यस चक्रमा जब स्रष्टा ब्रह्मा नारायणको मनमा जन्मे र उनको मुखबाट निस्के, तब हे भारत, स्वयं नारायणले यसै धर्मअनुसार आफ्ना दिव्य तथा पितृसम्बन्धी कर्म गरे। जुन ऋषिहरू जलको फिँजमा जीवन बिताउँछन्, तिनीहरूले तब नारायणबाट यो धर्म पाए।
12फिँज-भोजी ऋषिहरूबाट यो धर्म वैखानस नामक ऋषिहरूले प्राप्त गरे। वैखानसहरूबाट सोमले यो पाए। त्यसपछि यो ब्रह्माण्डबाट लोप भयो।
13हे राजन्, ब्रह्माको दोस्रो जन्मपछि — अर्थात् जब उनी नारायणका नेत्रबाट उत्पन्न भए — तब पितामह (अर्थात् ब्रह्मा)ले यो धर्म सोमबाट प्राप्त गरे।
14यसरी पाएर ब्रह्माले यो धर्म, जसको आत्मा नारायण हुन्, रुद्रलाई दिए। हे राजन्, त्यस प्राचीन कल्पको सत्ययुगमा योगपरायण रुद्रले यो वालखिल्य नामक ती सम्पूर्ण ऋषिलाई सुनाए। नारायणको मायाले यो एक पटक फेरि ब्रह्माण्डबाट लोप भयो।
15हे राजन्, ब्रह्माको तेस्रो जन्ममा, जो नारायणको वाणीबाट भयो, यो धर्म एक पटक फेरि स्वयं नारायणबाट प्रकट भयो।
16तब सुपर्ण नामक एक ऋषिले ती प्राणिश्रेष्ठबाट यो प्राप्त गरे।
17ऋषि सुपर्णले यस उत्तम धर्मको दिनमा तीन पटक पाठ गर्दथे। त्यसैले यो संसारमा त्रिसौपर्ण नामले प्रसिद्ध भयो।
18यस धर्मको उल्लेख ऋग्वेदमा भएको छ। यसले जुन कर्तव्यको विधान गर्दछ तिनको पालन अत्यन्त कठिन छ। हे नरश्रेष्ठ, ऋषि सुपर्णबाट यो शाश्वत धर्म वायुदेवले प्राप्त गरे, जो ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण प्राणीका प्राणका धारक हुन्। वायुदेवले यो ती ऋषिहरूलाई सुनाए जो अतिथि तथा अरूलाई भोजन गराएपछि बाँकी रहेको यज्ञावशेषमा जीवन बिताउँछन्।
19ती ऋषिहरूबाट यो उत्तम धर्म महासमुद्रले प्राप्त गरे। यो एक पटक फेरि ब्रह्माण्डबाट लोप भयो र नारायणमा विलीन भयो।
20महान् ब्रह्माको अर्को जन्ममा, जब उनी नारायणको कानबाट उत्पन्न भए, हे राजन्, त्यस कल्पमा जे भयो त्यो सुन।
21यशस्वी नारायणले, जसलाई हरि पनि भनिन्छ, जब उनी सृष्टिमा तत्पर भए, तब एउटा त्यस्तो पुरुषको विचार गरे जो ब्रह्माण्डको सृष्टिका लागि पर्याप्त शक्तिशाली होस्।
22यसको विचार गर्दा उनका कानबाट एउटा त्यस्तो पुरुष उत्पन्न भयो जो ब्रह्माण्डको सृष्टि गर्न समर्थ थियो। सर्वेश्वरले उसलाई ब्रह्मा नामले पुकारे।
23ब्रह्मालाई सम्बोधन गर्दै परम नारायणले भने — "हे पुत्र, तिमी आफ्नो मुख तथा चरणबाट सबै प्रकारका प्राणीको सृष्टि गर। हे उत्तम व्रत भएका, म त्यही गर्नेछु जो तिम्रा लागि हितकर होस्, किनभने म तिमीलाई यस कार्यका लागि समर्थ बनाउन योग्य तेज तथा बल दुवै प्रदान गर्नेछु।"
24"तिमीले मबाट यो उत्तम धर्म पनि ग्रहण गर जो सात्वत नामले चिनिन्छ। त्यस धर्मको सहायताले तिमी सत्ययुगको सृष्टि गर र त्यसलाई विधिपूर्वक स्थापित गर।"
25यसरी सम्बोधित भएर ब्रह्माले यशस्वी हरिमेधालाई शिर निहुराए र उनीबाट सम्पूर्ण धर्ममा श्रेष्ठ त्यो धर्म, आफ्ना सम्पूर्ण रहस्य तथा विस्तारको सारसहित, आरण्यकसमेत ग्रहण गरे — त्यो धर्म जो नारायणको मुखबाट उत्पन्न भएको थियो। तब नारायणले अतुलनीय तेज भएका ब्रह्मालाई त्यस धर्मको शिक्षा दिए, र उनलाई सम्बोधन गरेर भने — "तिमी ती कर्तव्यका स्रष्टा हौ जसको पालन प्रत्येक चक्रमा गरिनुपर्छ!" ब्रह्मालाई यसो भनेर नारायण अन्तर्धान भए र त्यस स्थानतिर गए जो अज्ञानको पहुँचभन्दा पर छ, जहाँ अव्यक्त निवास गर्दछ, र जो फलेच्छारहित कर्मको नामले चिनिन्छ।
26त्यसपछि वरदाता ब्रह्माले, जो लोकहरूका पितामह हुन्, चर तथा अचर प्राणीसहित विविध लोकको सृष्टि गरे।
27जुन युग सर्वप्रथम आरम्भ भयो त्यो अत्यन्त मङ्गलमय थियो र कृत नामले पुकारिन थाल्यो। त्यस युगमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा सत्त्वधर्म विद्यमान थियो।
28त्यही आदि पुण्यधर्मको सहायताले सम्पूर्ण लोकका स्रष्टा ब्रह्माले सम्पूर्ण देवताका स्वामी — अर्थात् शक्तिशाली नारायण, जसलाई हरि पनि भनिन्छ — को आराधना गरे।
29तब त्यस धर्मको प्रचारका लागि तथा लोकहरूको हित गर्ने इच्छाले ब्रह्माले ती मनुलाई, जो स्वारोचिष नामले चिनिन्छन्, त्यस धर्मको शिक्षा दिए।
30हे राजन्, सम्पूर्ण लोकका स्वामी तथा शक्तिसम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ स्वारोचिष मनुले तब प्रसन्नतापूर्वक त्यस धर्मको ज्ञान आफ्नै पुत्रलाई दिए, जो शङ्खपाद नामले चिनिन्थे।
31मनुका पुत्र — अर्थात् शङ्खपाद — ले त्यस धर्मको ज्ञान आफ्ना पुत्र सुवर्णाभलाई दिए, जो दिशा तथा विदिशाका अधिपति थिए। जब सत्ययुगको समाप्तिमा त्रेता आयो, तब त्यो धर्म एक पटक फेरि संसारबाट लोप भयो।
32हे राजाश्रेष्ठ, ब्रह्माको पछिल्लो जन्ममा — अर्थात् जो नारायणको नाकबाट भयो — हे भारत, कमलदलजस्ता नेत्र भएका यशस्वी तथा शक्तिशाली नारायण अथवा हरिले स्वयं ब्रह्माको उपस्थितिमा यो धर्म गाए। तब ब्रह्माका इच्छाजनित पुत्र — अर्थात् सनत्कुमार — ले यस धर्मको अध्ययन गरे।
33हे कुरुश्रेष्ठ, सनत्कुमारबाट प्रजापति विरणले सत्ययुगको आरम्भमा यो धर्म प्राप्त गरे।
34यसरी यसको अध्ययन गरेर विरणले यो तपस्वी रैभ्यलाई पढाए। रैभ्यले आफ्नो पालोमा यो आफ्ना शुद्ध आत्मा, उत्तम व्रत तथा महान् बुद्धि भएका पुत्र कुक्षिलाई दिए, जो दिशा तथा विदिशाका धर्मात्मा अधिपति थिए। त्यसपछि नारायणको मुखबाट उत्पन्न त्यो धर्म एक पटक फेरि संसारबाट लोप भयो।
35ब्रह्माको अर्को जन्ममा — अर्थात् जो उनले हरिबाट उत्पन्न एउटा अण्डाबाट पाए — यो धर्म एक पटक फेरि नारायणको मुखबाट निस्क्यो।
36हे राजन्, यो ब्रह्माले ग्रहण गरे र उनले यसको सम्पूर्ण विस्तारसहित विधिपूर्वक पालन गरे। हे राजन्, तब ब्रह्माले यो ती ऋषिहरूलाई दिए जो बर्हिषद नामले चिनिन्छन्।
37बर्हिषदहरूबाट यो सामवेदका पारङ्गत तथा ज्येष्ठ्य नामले चिनिने एक ब्राह्मणले प्राप्त गरे। र किनभने उनी सामहरूमा पारङ्गत थिए, त्यसैले उनी ज्येष्ठ्यसामव्रत-हरि नामले पनि चिनिन्थे।
38ज्येष्ठ्य नामले चिनिने त्यस ब्राह्मणबाट यो धर्म अविकम्पन नामक एक राजाले प्राप्त गरे। त्यसपछि शक्तिशाली हरिबाट प्राप्त त्यो धर्म एक पटक फेरि संसारबाट लोप भयो।
39हे राजन्, नारायणको नाभिबाट उत्पन्न कमलबाट ब्रह्माको सातौँ जन्मको समयमा, यस कल्पको आरम्भमा, यो धर्म एक पटक फेरि स्वयं नारायणले सम्पूर्ण लोकका स्रष्टा, शुद्ध आत्मा भएका पितामहलाई उपदेश गरे। पितामहले पूर्वकालमा यो दक्षलाई दिए।
40हे राजन्, दक्षले आफ्नो पालोमा यो आफ्ना छोरीहरूका सम्पूर्ण पुत्रमध्ये जेठालाई दिए — अर्थात् आदित्यलाई, जो सावित्रीभन्दा उमेरमा जेठा छन्। आदित्यबाट विवस्वान्ले यो पाए।
41त्रेतायुगको आरम्भमा विवस्वान्ले यस धर्मको ज्ञान मनुलाई दिए। तब मनुले सम्पूर्ण लोकको रक्षा तथा पालनका लागि यो आफ्ना पुत्र इक्ष्वाकुलाई दिए।
42इक्ष्वाकुद्वारा प्रचारित त्यो धर्म सम्पूर्ण संसारमा फैलियो। जब प्रलय आउनेछ, तब यो एक पटक फेरि नारायणतिर फर्कनेछ र उनैमा विलीन हुनेछ।
43हे राजाश्रेष्ठ, यतिहरूद्वारा अनुसरण तथा आचरण गरिने जुन धर्म हो, त्यो मैले यसभन्दा पहिले हरिगीतामा त्यसका सम्पूर्ण विधानसहित सङ्क्षेपमा तिमीलाई बताएको छु।
44हे राजन्, देवर्षि नारदले यो ब्रह्माण्डका ती स्वामीबाट — अर्थात् स्वयं नारायणबाट — त्यसका सम्पूर्ण रहस्य तथा विस्तारको सारसहित प्राप्त गरे।
45हे राजन्, यसरी यो धर्महरूमा श्रेष्ठ धर्म आदिकालीन तथा शाश्वत छ। यो सरलतापूर्वक बुझ्न सकिँदैन र सत्त्वगुणले व्याप्त हुनु यसका लागि अत्यन्त कठिन छ।
46जुन कर्म राम्ररी गरिएका होऊन् र कर्तव्यको पूर्ण ज्ञानले गरिएका होऊन् — अर्थात् त्यस्ता कर्म जसमा कुनै प्राणीको हानिको लेश नहोस् — तिनैद्वारा परम प्रभु हरि प्रसन्न भए।
47कोही मानिसहरूले नारायणको उपासना केवल एउटा रूपले युक्त मानेर गर्दछन् — अर्थात् अनिरुद्धको रूपले। कोहीले उनको उपासना दुई रूपले युक्त मानेर गर्दछन् — अर्थात् अनिरुद्ध तथा प्रद्युम्नको रूपले। कोहीले उनलाई तीन रूप भएका मानेर आराधना गर्दछन् — अर्थात् अनिरुद्ध, प्रद्युम्न तथा सङ्कर्षण। एउटा चौथो वर्गले उनलाई चार रूप भएका मानेर आराधना गर्दछ — अर्थात् अनिरुद्ध, प्रद्युम्न, सङ्कर्षण तथा वासुदेव।
48हरि स्वयं नै क्षेत्रज्ञ (आत्मा) हुन्। उनी अंशरहित छन्। पाँच आदि तत्त्वलाई नाघेर उनी सम्पूर्ण प्राणीमा जीवात्मा हुन्।
49हे राजन्, उनी नै त्यो मन हुन् जसले पाँचै इन्द्रियको निर्देशन तथा नियन्त्रण गर्दछ। परम बुद्धिले सम्पन्न उनी नै ब्रह्माण्डका विधाता तथा त्यसका स्रष्टा हुन्।
50उनी सक्रिय पनि छन् र निष्क्रिय पनि। उनी कारण पनि हुन् र कार्य पनि। हे राजन्, उनी एकमात्र अविनाशी आत्मा हुन्, जो आफ्नो इच्छाअनुसार क्रीडा गर्दछन्।
51हे राजाश्रेष्ठ, यसरी मैले तिमीलाई भक्तिधर्म सुनाएँ, जुन अशुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरूले बुझ्न सक्दैनन् तर जुन मैले आफ्ना गुरुको कृपाले प्राप्त गरेँ।
52हे राजन्, त्यस्ता पुरुष अत्यन्त दुर्लभ छन् जो सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित होऊन्। हे कुरुवंशी, यदि संसार त्यस्ता पुरुषले भरिएको हुन्थ्यो, जो सर्वव्यापी दयाले पूर्ण होऊन्, जो आत्मज्ञानले सम्पन्न होऊन्, र जो सधैँ अरूको हित गर्नमा लागिरहेका होऊन्, भने सत्ययुग आरम्भ भइसकेको हुन्थ्यो र सम्पूर्ण मानिसले फलको इच्छाविना कर्म गर्थे।
53हे राजन्, यसै गरी द्विजश्रेष्ठ — अर्थात् सम्पूर्ण कर्तव्यमा पारङ्गत मेरा गुरु यशस्वी व्यास — ले अनेक ऋषिको उपस्थितिमा तथा कृष्ण एवं भीष्मको उपस्थितिमा धर्मराज युधिष्ठिरलाई यो भक्तिधर्म बताए। उनले यो तपस्या नै जसको धन हो त्यस्ता देवर्षि नारदबाट प्राप्त गरेका थिए।
54जुन पुरुषहरू सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छन्, तिनीहरूले अन्त्यमा उनै देवश्रेष्ठलाई प्राप्त गर्दछन्, जो ब्रह्मबाट अभिन्न छन्, वर्णमा शुद्ध छन्, चन्द्रमाजस्तै तेजस्वी छन्, र अविनाशी छन्।
55म देख्छु कि जुन द्विजहरूका आत्मा जागृत भएका छन्, तिनीहरूले विविध प्रकारका कर्तव्यको पालन गर्दछन्। यस्तो किन छ कि अन्य ब्राह्मणहरूले ती कर्तव्यको पालन गर्दैनन्, बरु अन्य प्रकारका व्रत तथा कर्मको पालन गर्दछन्?
56हे राजन्, हे भारत, सम्पूर्ण देहधारी प्राणीका विषयमा तीन प्रकारका स्वभाव रचिएका छन् — अर्थात् त्यो जो सत्त्वगुणसँग सम्बद्ध छ, त्यो जो तमोगुणसँग सम्बद्ध छ, र अन्त्यमा त्यो जो अज्ञानको गुणसँग सम्बद्ध छ।
57हे कुरुवंशका प्रवर्धक, देहधारी प्राणीहरूमा त्यही पुरुष श्रेष्ठ छ जसले सत्त्वगुणको अनुसरण गर्दछ, किनभने हे नरश्रेष्ठ, यो निश्चित छ कि उसले मोक्ष प्राप्त गर्नेछ।
58यसै सत्त्वगुणको सहायताले त्यसले युक्त पुरुष ब्रह्मज्ञानीलाई बुझ्न सफल हुन्छ। जहाँसम्म मोक्षको कुरा छ, त्यो पूर्णतः नारायणमा निर्भर छ। त्यसैले मोक्ष सत्त्वगुणले बनेको मानिन्छ।
59प्राणिश्रेष्ठको चिन्तन गरेर जुन पुरुष सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छ, उसले महान् प्रज्ञा प्राप्त गर्दछ।
60जुन पुरुषहरू प्रज्ञाले सम्पन्न छन्, जसले यतिहरूको आचरण तथा मोक्षधर्मको अनुसरण गर्दछन् — जसको तृष्णा शान्त भइसकेको छ — तिनीहरूले सधैँ पाउँछन् कि हरिले उनीहरूलाई उनीहरूको कामनाको पूर्तिले अनुगृहीत गर्दछन्।
61जन्म (तथा मृत्यु)को अधीन जुन मानिसमाथि हरिले कृपादृष्टि हाल्दछन्, त्यसलाई सत्त्वगुणले सम्पन्न तथा मोक्षको प्राप्तिमा लागेको जान्नुपर्छ।
62जुन पुरुष सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छ, उसद्वारा अनुसरण गरिएको धर्म साङ्ख्यहरूको पद्धतिसमान अथवा पुण्यमा त्यसको तुल्य मानिन्छ।
63त्यस धर्मको अनुसरण गरेर मानिसले त्यो मोक्ष प्राप्त गरेर परमगति पाउँछ, जसको आत्मा नारायण हुन्। जुन पुरुषमाथि नारायणले दयादृष्टि हाल्दछन्, उही जागृत हुन सफल हुन्छ।
64हे राजन्, कोही पनि आफ्नै इच्छाले जागृत हुन सक्दैन। जुन स्वभाव तमस् तथा अज्ञान दुवैले युक्त छ, त्यो मिश्रित भनिन्छ।
65जन्मको अधीन जुन पुरुषको स्वभाव त्यस्तो मिश्रित छ र जसमा त्यसै कारण कर्मको तत्त्व विद्यमान छ, त्यसमाथि हरिले कहिल्यै कृपादृष्टि हाल्दैनन्।
66जुन पुरुष जन्म तथा मृत्युको अधीन छ, किनभने उसको मन तमस् तथा अज्ञान — यी दुई हीन गुणले आच्छन्न छ, उसको चिन्ता केवल लोकहरूका पितामह ब्रह्माले मात्र गर्दछन्।
67हे राजाश्रेष्ठ, निःसन्देह देवता तथा ऋषिहरू सत्त्वगुणले सम्पन्न छन्! तर जो त्यस गुणको सूक्ष्म रूपबाट रहित छन्, तिनीहरू सधैँ परिवर्तनशील स्वभाव भएका मानिन्छन्।
68जनमेजयले भने — जो परिवर्तनको अधीन छ, ऊ ती प्राणिश्रेष्ठलाई प्राप्त गर्न कसरी सफल हुन सक्छ? तपाईंले मलाई यो सबै बताउनुहोस्, जुन निःसन्देह तपाईंलाई थाहा छ! तपाईंले मलाई सन्न्यासको पनि यथाक्रम वर्णन गर्नुहोस्।
69वैशम्पायनले भने — जब ऊ कर्मबाट पूर्णतः विरत हुन समर्थ हुन्छ, तब पच्चीसौँ — अर्थात् जीवात्मा — ती प्राणिश्रेष्ठलाई प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, जो अत्यन्त सूक्ष्म छन्, जो सत्त्वगुणले युक्त छन्, र जो वर्णमालाका तीन अक्षर (अर्थात् अ, उ तथा म्)ले सूचित सारले भरिएका छन्।
70साङ्ख्यपद्धति, आरण्यकवेद तथा पाञ्चरात्र शास्त्र — यी सबै अभिन्न छन् र एउटै समग्रका अङ्ग हुन्। यही ती मानिसहरूको धर्म हो जो सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छन् — त्यो धर्म जसको आत्मा नारायण हुन्।
71जसरी समुद्रबाट उठेका समुद्रका छाल त्यसबाट टाढा भाग्दछन् तर अन्त्यमा त्यसैमा फर्केर आउँछन्, त्यसै गरी नारायणबाट उत्पन्न विविध प्रकारका ज्ञान अन्त्यमा नारायणमै फर्कन्छन्।
72हे कुरुवंशी, यसरी मैले तिमीलाई बताएँ कि सत्त्वधर्म के हो। हे भारत, यदि तिमी यसका योग्य छौ भने, तिमी त्यस धर्मको विधिपूर्वक पालन गर।
73यसै गरी परम भाग्यशाली नारदले मेरा गुरु — द्वीपमा जन्मेका कृष्ण — लाई त्यो शाश्वत तथा अविनाशी मार्ग बुझाए जो एकान्त कहलाइन्छ, र जसको अनुसरण श्वेतद्वीपवासी तथा यति दुवैले गर्दछन्।
74धर्मका पुत्र युधिष्ठिरसँग प्रसन्न भएर व्यासले यो धर्म महान् बुद्धिले सम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिरलाई दिए। आफ्ना गुरुबाट पाएर मैले पनि त्यो तिमीलाई सुनाइदिएको छु।
75हे राजाश्रेष्ठ, यिनै कारणले यस धर्मको पालन अत्यन्त कठिन छ। अरू मानिसहरू पनि यो सुनेर त्यति नै मोहित हुन्छन् जति तिमीले आफूलाई हुन दिएका छौ।
76हे राजन्, कृष्ण नै ब्रह्माण्डका रक्षक तथा त्यसलाई मोहित पार्ने हुन्। उनी नै संहारक तथा कारण हुन्।