मोक्षधर्म पर्व — नारद को नारायण के दर्शन क्यों हुए? वे नर-नारायण के दर्शन को क्यों गए
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 170
संस्कृत
1शौनक उवाच सौते सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः॥
2सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलदं सौते नारायणकथा यथा।॥
3पाविताङ्गाः स्म संवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम्। नारायणाश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रमोचनीम्॥
4दुर्दर्शो भगवान् देवः सर्वलोकनमस्कृतः। सब्रह्मकैः सुरैः कृत्स्नैरन्यैश्चैव महर्षिभिः॥
5दृष्टवान् नारदो यत्तु देवं नारायणं हरिम्। नूनमेतद्ध्यनुमतं तस्य देवस्य सूतज॥
6यद् दृष्टवान् जगन्नाथमनिरुद्धतनौ स्थितम्। यत् प्राद्रवत् पुनर्भूयो नारदो देवसत्तमौ॥ नरनारायणौ द्रष्टुं कारणं तद् ब्रवीहि मे।
7सौतिरुवाच तस्मिन् यज्ञे वर्तमाने राज्ञः पारिक्षितस्य वै॥ कर्मान्तरेषु विधिवद् वर्तमानेषु शौनक। कृष्णद्वैपायनं व्यासमृर्षि वेदनिधिं प्रभुम्॥ परिपप्रच्छ राजेन्द्रः पितामहपितामहम्।
8जनमेजय उवाच श्वेतद्वीपान्निवृत्तेन नारदेन सुरर्षिणा॥ ध्यायता भगवद्वाक्यं चेष्टितं किमतः परम्।
9बदर्याश्रममागम्य समागम्य च तावृषी॥ कियन्तं कालमवसत् कां कथां पृष्टवांश्च सः।
10इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात्॥ आमन्थ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम्।
11नवनीतं यथा दध्मो मलयाच्चन्दनं यथा॥ आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा। समुद्धृतमिदं ब्रह्मन् कथामृतमिदं तथा॥ तपोनिधे त्वयोक्तं हि नारायणकथाश्रयम्।
12स ईशो भगवान् देवः सर्वभूतात्मभावनः॥ अहो नारायणं तेजो दुर्दर्श द्विजसत्तम।
13यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादय: सुराः॥ ऋषयश्च सगन्धर्वा यच्च किंचिच्चराचरम्।
14न ततोऽस्ति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च॥ सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलदं चापि नारायणकथा यथा॥ सर्वथा पाविताः स्मेह श्रुत्वेमामादितः कथाम्। हरेविश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम्॥ न चित्रं कृतवांस्तत्र यदार्यो मे धनंजयः। वासुदेवसहायो यः प्राप्तवाञ्जयमुत्तमम्॥ न चास्य किंचिदप्राप्यं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु। त्रैलोक्यनाथो विष्णुः स यथाऽऽसीत् साह्यकृत् स वै। धन्याश्च सर्व एवासन् ब्रह्मस्ते मम पूर्वजाः। हिताय श्रेयसे चैव येषामसीज्जनार्दनः॥ तपसाथ सुदृश्यो हि भगवाल्लोकपूजितः।
15यं दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छ्वत्साकविभूषणम्॥ तेभ्यो धन्यतरचैव नारदः परमेष्ठिजः।
16न चाल्पतेजसमृर्षि वेद्म नारदमव्ययम्॥ श्वेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः।
17देवप्रसादानुगतं व्यक्तं तत् तस्य दर्शनम्॥ तद् दृष्टवांस्तदा देवमनिरुद्धतनौ स्थितम्।
18नरनारायणौ द्रष्टुं किं तु तत् कारणं मुने।
19श्वेतद्वीपानिवृत्तश्च नारदः परमेष्ठिजः॥ बदरीमाश्रमं प्राप्य समागम्य च तावृषी। कियन्तं कालमवसत् प्रश्नान् कान् पृष्टवांश्च ह॥ श्वेतद्वीपादुपावृत्ते तस्मिन् वा सुमहात्मनि। किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी॥ तदेतन्मे यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि।
20वैशम्पायन उवाच नमो भवगते तस्मै व्यासायामिततेजसे॥ यस्य प्रसादाद् वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्।
21प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम्॥ निवृत्तो नारदो राजंस्तरसा मेरुमागमत्। हृदयेनोद्वहन् भारं यदुक्तं परमात्मना॥
22पश्चादस्याभवद् राजन्नात्मनः साध्वसं महत्। यद् गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागतः॥ मेरोः प्रचक्राम ततः पर्वतं गन्धमादनम्।
23निपपात च खात् तूर्णं विशाला बदरीमनु॥ ततः स ददृशे देवौ पुराणावृषिसत्तमौ। तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ॥
24तेजसाभ्यधिको सूर्यात् सर्वलोकविरोचनात्। श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ॥
25जालपादभुजौ तौ तु पादयोश्चक्रलक्षणौ। व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्कचतुष्किणौ॥
26षष्टिदन्तावष्टदंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ। स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुभ्र सुहनुनासिकौ॥
27आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयोस्तयोः। एवं लक्षणसम्पन्नौ महापुरुषसंज्ञितौ॥
28तौ दृष्ट्वा नारदो हृष्टस्ताभ्यां च प्रतिपूजितः। स्वागतेनाभिभाष्याथ पृष्टश्चानामयं तथा॥ बभूवान्तर्गतमतिर्निरीक्ष्य पुरुषोत्तमौ। सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः॥ श्वेतद्वीपे मया दृष्टास्तादृशावृषिसत्तमौ।
29इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्॥ स चोपविविशे तत्र पीठे कुशमये शुभे।
30ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि॥ ऋषी शमदमोपेतौ कृत्वा पौर्वाह्निकं विधिम्।
31पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार्थ्याभ्यामथार्चतः॥ पीठयोचोपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निको नृप।
32तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोऽभिव्यराजत॥ आज्याहुतिमहाज्वालैर्यज्ञवाटो यथाग्निभिः।
33अथ नारायणस्तत्र नारदं वाक्यमब्रवीत्॥ सुखोपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम्।
34नरनारायणावूचतुः। अपीदानी स भगवान् परमात्मा सनातनः॥ श्वेतद्वीपे त्वया दृष्ट आवयोः प्रकृतिः परा।
35नारद उवाच दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान् विश्वरूपधरोऽव्ययः॥ सर्वे लोका हि तत्रस्थास्तथा देवाः सहर्षिभिः।
36अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन् सनातनौ।॥ यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यक्तरूपधृक्। तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम्॥ दृष्टौ युवां मया तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः।
37इहैव चागतोऽस्म्पद्य विसृष्टः परमात्मना॥ को हि नाम भवेत् तस्य तेजसा यशसा श्रिया। सदृशस्त्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम्॥
38तेन मे कथितः कृत्स्नो धर्मः क्षेत्रज्ञसंज्ञितः। प्रादुर्भावाश्च कथिता भविष्या इह ये यथा।॥
39तत्र ये पुरुषाः श्वेताः पञ्चेन्द्रियविवर्जिताः। प्रतिबुद्धाश्च ते सर्वे भक्ताश्च पुरुषोत्तमम्॥ तेऽर्चयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः।
40प्रियभक्तो हि भगवान् परमात्मा द्विजप्रियः॥ रमते सोऽय॑मानो हि सदा भागवतप्रियः।
41विश्वभुक् सर्वगो देवो माधवो भक्तवत्सलः॥ स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबलद्युतिः।
42हेतुश्चाज्ञा विधानं च तत्त्वं चैव महायशाः॥ तपसा योज्य सोऽऽत्मानं श्वेतद्वीपात् परं हि यत्। तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम्॥ शान्तिः सा त्रिषु लोकेषु विहिता भावितात्मना।
43एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं व्रतमास्थितः॥ न तत्र सूर्यस्तपति न सोमोऽभिविराजते। न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्चरम्॥
44वेदीमष्टनलोत्सेधां भूमावास्थाय विश्वकृत्। एकपादस्थितो देव उर्ध्वबाहुरुदङ्मुख॥
45साङ्गानावर्तयन् वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्। यद् ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्च यत्॥ शेषाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः। नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश्च ये॥ हव्यं कव्यं च सततं विधियुक्तं प्रयुञ्जते। कृत्स्नं तु तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति॥
46याः क्रियाः सम्प्रयुक्ताश्च एकान्तगतबुद्धिभिः। ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम्॥
47न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतिबुद्धैर्महात्मभिः। विद्यते त्रिषु लोकेषु ततोऽस्यैकान्तिकं गतः॥
48इह चैवागतस्तेन विसृष्टः परमात्मना। एवं मे भगवान् देवः स्वयमाख्यातवान् हरिः। आसिष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः॥
अंग्रेज़ी
1Saunaka said O Sauti, excellent is this discourse which you have recounted. Varily, these ascetics, having heard it, have all been filled with surprise.
2It is said, O Sauti, that a discourse that has Narayana for its subject is more fruitful of merit than sojourns to all the sacred retreats and ablutions performed in all the sacred waters on the Earth.
3Having listened to this discourse of yours that has Narayana for its theme, that is sacred and capable of purifying one of every sin, all of us have certainly become holy.
4Worshipped of all the worlds, that illustrious and foremost of gods is incapable of being seen by the gods with Brahman numbering among them and all the Rishis.
5That Narada was able to see of Narayana, otherwise called Hari, was owing, O son of Suta, to the especial favour of that divine and powerful Lord.
6When, however, the celestial Rishi Narada had succeeded in seeing the Supreme Lord of the universe as residing in the form of Aniruddha, why did he again proceed so speedily (to the retreat of Vadari) for seeing those two foremost of gods, viz., Nara and Narayana? Do you, O Sauti, tell us the reason of Narada's conduct.
7Sauti said During the continuance of his Sacrifice, Janamejaya, the royal son of Parikshit, taking advantage of an interval in the sacrificial rites, and when all the learned Brahmanas were resting, O Shaunaka, that king of kings, addressed the grand-father of his grand-father, viz., the Island-born Rishi Krishna, otherwise called Vyasa, that ocean of Vedic learning, that foremost of ascetics gifted with power, and said these words.
8Janamejaya said After the celestial Rishi Narada had come beck from White-Island, reflecting, as he came, on the words spoken to him by the holy Narayana, what, indeed, did that great ascetic next do?
9Arrived at the retreat known by the name of Vadari on the breast of the Himavat mountains, and seeing the two Rishis Nara and Narayana who were practising severe austerities at that place, how long did Narada live there and what were the subjects of conversation between him and the two Rishis?
10This discourse on Narayana, that is really an ocean of knowledge, has been raised by your intelligent self by churning that vast history called Bharata which consists of a hundred thousand Verses,
11As butter is raised from curds, sandal-wood from the mountains of Malaya, the Aranyakas from the Vedas, and ambrosia from all the medicinal herbs, similarly, O ocean of austerities, has this discourse that is like ambrosia and that has Narayana for its object, been raised by you, O Brahmana, from various histories and Puranas existing in the world.
12Narayana is the Supreme Lord. Illustrious and gifted with great power. He is the soul of all creatures. Indeed, O foremost of twice-born ones, the energy of Narayana is irresistible.
13At the end of the aeon, all the gods having Brahman for their foremost, all Rishis with the Gandharvas, and all things mobile and immobile, enter into Narayana.
14I think, therefore, that there is nothing holier on earth or in heaven and nothing higher than Narayana. A sojourn to all the sacred places on Earth, and ablutions performed in all were the sacred waters, do not produce so much merit as a discourse that has Narayana for its subject. Having listened to this discourse from the beginning,-this discourse on Hari, the lord of the universe, which dissipates all sins, we feel that we have been purged off of all our sins, and sanctified entirely. Nothing wonderful was done by my ancestor Dhananjaya whose was the victory in the great battle on Kurukshetra, for it should be remembered that he had Vasudeva for his friend. I think that that person could have nothing unattainable in the three-worlds, who had for his friend Vishnu himself, that great Lord of the universe! Highly fortunate and and commendable those ancestors of mine, since they had Janarddana himself for superintending their temporal and spiritual prosperity. Worshipped of all the worlds, the holy Narayana is capable of being seen with the help of austerities alone.
15They, however, succeeded in seeing Narayana adorned with the beautiful mystic mark. More fortunate than my ancestors was the celestial Rishi Narada the the son of Prameshthi.
16Indeed, I think that Narada, who is above all destruction, was gifted with great energy, for going to White-Island he had succeeded in seeing the person of Hari.
17Indeed, it is clear that the sight he had got of the Supreme Lord was owing to only the favour of that Being. Fortunate was Narada inasmuch as he had succeeded in seeing Narayana as existing in the form of Aniruddha. agiru TTG: TECL 7:118411
18Having seen Narayana in that form, why did Narada hasten once more to the hermitage of Vadari for seeing Nara and Narayana! What was the reason, O ascetic of this step taken by Narada?
19How long also did Narada the son of Prameshthi, after his return from White Island and arrival at Vadari and meeting with the two Rishis Nara and Narayana, reside there, and what conversation had he with them? What did those two great and foremost of Rishis say to him? You should tell me all this.
20Vaishampayana said Salutations to the holy Vyasa of incomparable energy. Through his favour; I shall recite this narrative having Narayana for its theme.
21Arrived at White Island Narada saw the immutable Hari. Leaving that place, he speedily went, O king, to the mountains of Meru, remembering those weighty words which the Supreme Lord had said to him. Arrived at Meru he became filled with wonder at the thought, O king, of what he had done.
22And he said to himself,-'How wonderful is it! The journey I have done is a long one! Having gone to such a distance, I have returned safe and sound!' From the mountains of Meru he then went towards Gandhamadana.
23Passing through the skies he speedily got down upon that extensive retreat known by the name of Vadari. There he saw those ancient gods, viz., those two foremost of Rishis, (called Nara and Narayana) performing penances, observing high vows, and depending upon their own selves.
24Both of those adorable persons bore on their chests the mystic marks called Shrivatsa, and both had matted locks on their heads. And an account of the effulgence with which they illumined the world they seemed to surpass the very Sun in energy.
25The palms of each bore the mark called the swan's foot. The soles of their feet bore the mark of the discus. Their chests were very broad; their arms extended to their knees. Each of them had four shoulder joints.
26Each of them had sixty teeth and four arms. The voice of each was as deep as the roaring of the clouds. Their faces were highly beautiful, their foreheads broad, their brows fair, their cheeks well-formed, and their noses acquiline.
27The heads of those two gods were large and round, resembling open umbrellas. Endued with these marks, they were certainly very superior persons in appearance.
28Seeing them Narada became filled with joy. He saluted them with respect and was saluted by them in return. They received the celestial Rishi, saying Welcome,' and made the ordinary enquiries. Seeing those two foremost of Beings, Narada began to think within himself, — These two foremost of Rishis that are respected by all creatures seem to be very like, in appearance, to those persons, worshipped of all beings, whom I have seen in White-Island.
29Thinking thus, he went round them both and then sat down on the excellent seat made of Kusha grass that had been offered to him.
30After this, those two Rishis that were the abode of penances, of famous deeds, and of energy,-those ascetics that were gifted with tranquillity of heart and self-control, performed their morning rites.
31They then, without anxious hearts, adored Narada with water to wash his feet and the usual articles of the Arghya. Having performed their morning rites and the observances necessary for receiving their guest, they sat down on the two seats made of wood.
32When those two Rishis sat, that place began to shine with peculiar beauty even as the sacrificial altar shines with beauty on account of the sacred fires when libations of clarified butter are poured upon them.
33Then seeing Narada refreshed from fatigue and seated at his ease and well-pleased with the rites of hospitality he had received, Narayana said these words.
34Have you seen in White Island the Supreme Soul, who is eternal and divine, and who is the high source whence we have originated.
35Narada said are I have seen that beautiful Being who is immutable and who has universe for his form! In Hiin live all the worlds, and all the gods with the Rishis.
36Even now I see that Being in seeing you two who eternal. Those marks and indications that characterise Hari himself of unmanifest form, characterise you two who are endued with manifest forms. Verily, I see both of you by the side of that great God.
37Dismissed by the Supreme Soul, I have come here to-day. In energy, fame and beauty, who else in the three worlds can equal Him than you two who have been born in the race of Dharma.
38He has told me the entire list of duties referring to Soul. He has also told me of all those incarnations which he will, in the future, have in this world.
39The inhabitants, of White Island whom I have seen, are all shorn of the five senses that the ordinary persons have. All of them are of awakened souls, endued as they are with true knowledge. They are, again, entirely devoted to the foremost of Beings, viz., the Supreme Lord of the universe. They always engaged in adoring that great God, and the latter always sports with them.
40The holy and Supreme Soul is always fond of those who are devoted to him. He is fond also of the twice-born ones. Always fond of those who are devoted to Him. He sports with those worshippers of His.
41Enjoying the universe, pervading everything, the illustrious Madhava is ever affectionate towards his worshippers. He is the Actor; he is the Cause; and He is the Effect. He is gifted with omnipotence and immeasurable, effulgence.
42He is the Cause whence all things proceed. He is the embodiment of all the scriptural injunction. He is the embodiment of all themes. He is endued with great fame. Uniting Himself with penances, He has lighted Himself with a splendour which is said to represent an energy that is higher than (what is in) White Island. Of soul purified by penances, He has ordained Peace and Tranquillity in the three worlds.
43With such an auspicious understanding, he observes a very superior vow which is the embodiment of holiness. The Sun warms not and Soma does not adorn the region where he lives practising austerest penances. There the wind blows not.
44Having made an altar measuring eight fingers breadth, the illustrious Creator of the universe is practising penances there, standing on one foot, with arms upraised, and with face directed towards the East.
45Reciting the Vedas with their branches, he is practising the severest austerities. Whatever libations of clarified butter or meat are poured on the sacrificial fire according to the ordinances of Brahman, by the Rishis, by Pashupati himself, by the rest of the principal gods, by the Daityas, the Danavas, and the Rakshasas, Nagas, Garuda bird, Gandharvas, Siddhas and foremost of the sages and whatever sacrificial oblation are offered, all reach the feet of that great god.
46Whatever rites and religious acts are performed by persons whose souls are entirely given to him, are all received by that great God on his head.
47No one is dearer to him in the three worlds than those persons who are enlightened and possessed of great souls. Dearer even than those persons is one who is entirely devoted to him.
48Dismissed by him who is the Supreme Soul, I am coming here. This is what the illustrious and holy Hari has himself said to me. I shall henceforth live with you two, devoted to Narayana in the form of Anirudhha.
हिन्दी
1शौनक ने कहा — हे सौति, यह प्रवचन उत्तम है जो तुमने सुनाया। निश्चय ही ये तपस्वी इसे सुनकर सब विस्मय से भर गए हैं।
2हे सौति, कहा जाता है कि जिस प्रवचन का विषय नारायण हैं, वह पृथ्वी के समस्त पवित्र आश्रमों की यात्रा तथा समस्त पवित्र जलों में किए गए स्नानों से भी अधिक पुण्यफल देने वाला है।
3तुम्हारा यह प्रवचन, जिसका विषय नारायण हैं, जो पवित्र है और प्रत्येक पाप से शुद्ध करने में समर्थ है, उसे सुनकर हम सब निश्चय ही पवित्र हो गए हैं।
4समस्त लोकों के पूज्य वे यशस्वी देवश्रेष्ठ ब्रह्मा सहित देवताओं तथा समस्त ऋषियों के द्वारा भी देखे जाने में अशक्य हैं।
5हे सूतपुत्र, नारद जो नारायण को, जिन्हें हरि भी कहते हैं, देख सके, वह उन दिव्य एवं शक्तिशाली प्रभु की विशेष कृपा के ही कारण था।
6किन्तु जब देवर्षि नारद ब्रह्माण्ड के परम प्रभु को अनिरुद्ध के रूप में निवास करते हुए देख चुके थे, तब वे उन दो देवश्रेष्ठों — अर्थात् नर और नारायण — को देखने के लिए फिर इतनी शीघ्रता से (बदरी के आश्रम को) क्यों गए? हे सौति, तुम हमें नारद के इस आचरण का कारण बताओ।
7सौति ने कहा — हे शौनक, अपने यज्ञ के चलते रहते समय, यज्ञकर्मों के बीच के एक अवकाश का लाभ उठाकर, जब समस्त विद्वान् ब्राह्मण विश्राम कर रहे थे, तब परीक्षित के राजपुत्र जनमेजय ने, उन राजाओं के राजा ने, अपने पितामह के पितामह — अर्थात् द्वीप में जन्मे ऋषि कृष्ण को, जिन्हें व्यास भी कहते हैं, जो वैदिक विद्या के सागर तथा शक्ति से सम्पन्न तपस्वीश्रेष्ठ थे — सम्बोधित करके ये वचन कहे।
8जनमेजय ने कहा — देवर्षि नारद श्वेतद्वीप से लौट आने के पश्चात्, आते-आते पवित्र नारायण द्वारा उनसे कहे गए वचनों पर विचार करते हुए, उन महातपस्वी ने फिर क्या किया?
9हिमवान् पर्वत के वक्ष पर बदरी नाम से प्रसिद्ध आश्रम में पहुँचकर, और वहाँ कठोर तपस्या करते हुए नर तथा नारायण नामक दोनों ऋषियों को देखकर, नारद वहाँ कितने समय रहे और उनके तथा उन दोनों ऋषियों के बीच किन विषयों पर वार्तालाप हुआ?
10नारायण-विषयक यह प्रवचन, जो वस्तुतः ज्ञान का सागर है, आपके बुद्धिमान् स्वरूप ने भारत नामक उस विशाल इतिहास को, जो एक लाख श्लोकों का है, मथकर निकाला है।
11जैसे दही से मक्खन, मलय के पर्वतों से चन्दन, वेदों से आरण्यक और समस्त औषधियों से अमृत निकाला जाता है, वैसे ही, हे तपस्या के सागर, हे ब्राह्मण, आपने संसार में विद्यमान विविध इतिहासों तथा पुराणों से अमृत के समान यह प्रवचन निकाला है, जिसका विषय नारायण हैं।
12नारायण परम प्रभु हैं। वे यशस्वी तथा महान् शक्ति से सम्पन्न हैं। वे समस्त प्राणियों की आत्मा हैं। हे द्विजश्रेष्ठ, नारायण का तेज सचमुच अप्रतिरोध्य है।
13कल्प के अन्त में ब्रह्मा को अग्रणी मानने वाले समस्त देवता, गन्धर्वों सहित समस्त ऋषि, तथा समस्त चर-अचर वस्तुएँ नारायण में प्रवेश कर जाती हैं।
14इसलिए मेरा मत है कि पृथ्वी पर या स्वर्ग में नारायण से पवित्रतर कुछ नहीं और उनसे उच्चतर कुछ नहीं। पृथ्वी के समस्त तीर्थों की यात्रा और समस्त पवित्र जलों में किए गए स्नान भी उतना पुण्य नहीं देते जितना नारायण-विषयक एक प्रवचन देता है। आदि से यह प्रवचन सुनकर — हरि का, ब्रह्माण्ड के स्वामी का यह प्रवचन, जो समस्त पापों को नष्ट कर देता है — हमें लगता है कि हम अपने समस्त पापों से मुक्त और पूर्णतः पवित्र हो गए हैं। मेरे पूर्वज धनञ्जय ने, जिनकी कुरुक्षेत्र के महायुद्ध में विजय हुई, कुछ आश्चर्यजनक नहीं किया, क्योंकि यह स्मरण रखना चाहिए कि उनके मित्र वासुदेव थे। मेरा मत है कि जिसका मित्र स्वयं विष्णु, ब्रह्माण्ड के वे महान् स्वामी हों, उसके लिए तीनों लोकों में कुछ भी अप्राप्य नहीं रह सकता। मेरे वे पूर्वज अत्यन्त भाग्यशाली और प्रशंसनीय थे, क्योंकि उनकी लौकिक तथा आध्यात्मिक समृद्धि की देखरेख स्वयं जनार्दन करते थे। समस्त लोकों के पूज्य पवित्र नारायण केवल तपस्या की सहायता से ही देखे जा सकते हैं।
15तथापि वे (मेरे पूर्वज) नारायण को सुन्दर मंगलचिह्न से सुशोभित देख सके। मेरे पूर्वजों से भी अधिक भाग्यशाली परमेष्ठी के पुत्र देवर्षि नारद थे।
16निश्चय ही मेरा मत है कि नारद, जो समस्त विनाश से परे हैं, महान् तेज से सम्पन्न थे, क्योंकि श्वेतद्वीप जाकर वे हरि के स्वरूप को देख सके।
17निःसन्देह यह स्पष्ट है कि परम प्रभु का जो दर्शन उन्हें मिला, वह केवल उन्हीं भगवान् की कृपा से मिला। नारद भाग्यशाली थे, क्योंकि वे नारायण को अनिरुद्ध के रूप में विद्यमान देख सके।
18नारायण को उस रूप में देख लेने पर भी नारद फिर एक बार नर तथा नारायण के दर्शन के लिए बदरी के आश्रम की ओर क्यों दौड़े? हे तपस्वी, नारद द्वारा उठाए गए इस पग का क्या कारण था?
19तथा परमेष्ठी के पुत्र नारद श्वेतद्वीप से लौटकर बदरी पहुँचने और नर तथा नारायण नामक दोनों ऋषियों से मिलने के पश्चात् वहाँ कितने समय रहे, और उनके साथ उनका क्या वार्तालाप हुआ? उन दोनों महान् ऋषिश्रेष्ठों ने उनसे क्या कहा? आपको यह सब मुझे बताना चाहिए।
20वैशम्पायन ने कहा — अतुलनीय तेज वाले पवित्र व्यास को नमस्कार। उनकी कृपा से मैं नारायण-विषयक यह कथा सुनाऊँगा।
21श्वेतद्वीप पहुँचकर नारद ने अविनाशी हरि के दर्शन किए। हे राजन्, उस स्थान को छोड़कर वे शीघ्र ही मेरु पर्वत की ओर गए, और परम प्रभु ने उनसे जो गम्भीर वचन कहे थे उन्हें स्मरण करते रहे। हे राजन्, मेरु पहुँचकर उन्होंने जो किया था उसका विचार करके वे विस्मय से भर गए।
22और उन्होंने अपने आप से कहा — "यह कितना आश्चर्यजनक है! मैंने जो यात्रा की है वह बहुत लम्बी है! इतनी दूर जाकर भी मैं सकुशल लौट आया हूँ!" मेरु के पर्वतों से वे फिर गन्धमादन की ओर गए।
23आकाशमार्ग से जाते हुए वे शीघ्र ही बदरी नाम से प्रसिद्ध उस विस्तृत आश्रम में उतरे। वहाँ उन्होंने उन प्राचीन देवताओं को — अर्थात् उन दो ऋषिश्रेष्ठों को (जिन्हें नर और नारायण कहते हैं) — तप करते, उच्च व्रतों का पालन करते और केवल अपने ही आश्रय पर निर्भर देखा।
24उन दोनों आराध्य पुरुषों के वक्ष पर श्रीवत्स नामक मंगलचिह्न था, और दोनों के सिर पर जटाएँ थीं। और जिस तेज से वे संसार को आलोकित करते थे, उसके कारण वे तेज में स्वयं सूर्य को भी पार करते हुए जान पड़ते थे।
25प्रत्येक की हथेलियों पर हंसपाद नामक चिह्न था। उनके चरणों के तलवों पर चक्र का चिह्न था। उनके वक्ष अत्यन्त विशाल थे; उनकी भुजाएँ घुटनों तक पहुँचती थीं। प्रत्येक के चार स्कन्धसन्धि थे।
26प्रत्येक के साठ दाँत और चार भुजाएँ थीं। प्रत्येक का स्वर मेघों की गर्जना के समान गम्भीर था। उनके मुख अत्यन्त सुन्दर, ललाट चौड़े, भौंहें सुडौल, कपोल सुगठित और नासिकाएँ उन्नत थीं।
27उन दोनों देवताओं के मस्तक बड़े और गोल थे, खुले छत्रों के समान। इन चिह्नों से युक्त वे निश्चय ही रूप में अत्यन्त श्रेष्ठ पुरुष थे।
28उन्हें देखकर नारद हर्ष से भर गए। उन्होंने आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया और बदले में उनसे भी प्रणाम पाया। उन्होंने "स्वागत है" कहकर देवर्षि का सत्कार किया और सामान्य कुशलप्रश्न पूछे। उन दो श्रेष्ठ पुरुषों को देखकर नारद मन-ही-मन सोचने लगे — "ये दोनों ऋषिश्रेष्ठ, जो समस्त प्राणियों द्वारा आदृत हैं, रूप में उन पुरुषों से अत्यन्त मिलते-जुलते जान पड़ते हैं, जो समस्त प्राणियों के पूज्य हैं और जिन्हें मैंने श्वेतद्वीप में देखा था।"
29ऐसा सोचकर उन्होंने उन दोनों की प्रदक्षिणा की और फिर कुश की बनी उस उत्तम आसनी पर बैठ गए जो उन्हें दी गई थी।
30इसके पश्चात् वे दोनों ऋषि, जो तप, प्रसिद्ध कर्मों तथा तेज के आश्रय थे — वे तपस्वी, जो हृदय की शान्ति तथा आत्मसंयम से सम्पन्न थे — अपने प्रातःकालीन कर्म करने लगे।
31तत्पश्चात् उन्होंने चिन्तारहित हृदय से नारद का चरण धोने के जल तथा अर्घ्य की सामान्य सामग्री से सत्कार किया। अपने प्रातःकालीन कर्म तथा अतिथिसत्कार के लिए आवश्यक विधियाँ पूरी करके वे काष्ठ के बने दो आसनों पर बैठ गए।
32जब वे दोनों ऋषि बैठ गए, तब वह स्थान विलक्षण शोभा से चमकने लगा, जैसे घृत की आहुतियाँ डाले जाने पर पवित्र अग्नियों के कारण यज्ञवेदी शोभा से चमक उठती है।
33तब नारद को श्रमरहित, सुखपूर्वक बैठा हुआ तथा प्राप्त आतिथ्य से प्रसन्न देखकर नारायण ने ये वचन कहे।
34"क्या तुमने श्वेतद्वीप में उस परमात्मा को देखा, जो शाश्वत तथा दिव्य हैं, और जो वह उच्च स्रोत हैं जिनसे हम दोनों उत्पन्न हुए हैं?"
35नारद ने कहा — मैंने उस सुन्दर स्वरूप को देखा है जो अविनाशी हैं और जिनका स्वरूप ही यह ब्रह्माण्ड है! उन्हीं में समस्त लोक निवास करते हैं, तथा ऋषियों सहित समस्त देवता भी।
36अब भी मैं उन्हीं को देखता हूँ जब आप दोनों शाश्वत पुरुषों को देखता हूँ। जो चिह्न तथा लक्षण अव्यक्त स्वरूप वाले स्वयं हरि के हैं, वही आप दोनों के हैं, जो व्यक्त रूप से सम्पन्न हैं। निश्चय ही मैं आप दोनों को उन महान् देव के पार्श्व में देखता हूँ।
37परमात्मा से विदा पाकर मैं आज यहाँ आया हूँ। तेज, यश तथा सौन्दर्य में तीनों लोकों में उनकी बराबरी और कौन कर सकता है, आप दोनों के अतिरिक्त, जो धर्म के वंश में उत्पन्न हुए हैं?
38उन्होंने मुझे आत्मा से सम्बद्ध कर्तव्यों की समस्त सूची बताई है। उन्होंने मुझे उन समस्त अवतारों के विषय में भी बताया है जो वे भविष्य में इस संसार में धारण करेंगे।
39श्वेतद्वीप के जिन निवासियों को मैंने देखा है, वे सब उन पाँच इन्द्रियों से रहित हैं जो साधारण पुरुषों में होती हैं। वे सब जागृत आत्मा वाले हैं, क्योंकि वे सत्यज्ञान से सम्पन्न हैं। और वे पूर्णतः उन श्रेष्ठ पुरुष के प्रति समर्पित हैं — अर्थात् ब्रह्माण्ड के परम प्रभु के प्रति। वे सदा उन महान् देव की आराधना में लगे रहते हैं, और वे सदा उनके साथ क्रीड़ा करते हैं।
40पवित्र परमात्मा सदा उन्हें प्रिय मानते हैं जो उनके प्रति समर्पित हैं। वे द्विजों को भी प्रिय मानते हैं। जो उनके प्रति समर्पित हैं उन्हें सदा प्रिय मानते हुए वे अपने उन उपासकों के साथ क्रीड़ा करते हैं।
41ब्रह्माण्ड का उपभोग करते हुए, सर्वत्र व्याप्त, यशस्वी माधव अपने उपासकों के प्रति सदा स्नेहशील रहते हैं। वे ही कर्ता हैं; वे ही कारण हैं; और वे ही कार्य हैं। वे सर्वशक्तिमत्ता तथा अपरिमेय तेज से सम्पन्न हैं।
42वे ही वह कारण हैं जिनसे समस्त वस्तुएँ उत्पन्न होती हैं। वे समस्त शास्त्रविधानों के मूर्तरूप हैं। वे समस्त विषयों के मूर्तरूप हैं। वे महान् यश से सम्पन्न हैं। तपस्या से युक्त होकर उन्होंने स्वयं को ऐसे तेज से प्रकाशित किया है जो, कहा जाता है, श्वेतद्वीप में (जो तेज है) उससे भी उच्चतर तेज है। तपस्या से शुद्ध आत्मा वाले उन्होंने तीनों लोकों में शान्ति तथा प्रशान्ति की व्यवस्था की है।
43ऐसी मंगलमयी बुद्धि के साथ वे एक अत्यन्त श्रेष्ठ व्रत का पालन करते हैं, जो पवित्रता का ही मूर्तरूप है। जिस प्रदेश में वे कठोरतम तप करते हुए निवास करते हैं, वहाँ सूर्य ताप नहीं देता और चन्द्रमा शोभा नहीं बढ़ाता। वहाँ वायु नहीं बहती।
44आठ अंगुल चौड़ी एक वेदी बनाकर ब्रह्माण्ड के यशस्वी स्रष्टा वहाँ तप कर रहे हैं — एक ही पाँव पर खड़े, भुजाएँ ऊपर उठाए, और मुख पूर्व की ओर किए हुए।
45शाखाओं सहित वेदों का पाठ करते हुए वे कठोरतम तपस्या कर रहे हैं। ब्रह्मा के विधान के अनुसार ऋषियों द्वारा, स्वयं पशुपति द्वारा, शेष प्रमुख देवताओं द्वारा, दैत्यों, दानवों, राक्षसों, नागों, गरुड़ पक्षी, गन्धर्वों, सिद्धों तथा मुनिश्रेष्ठों द्वारा यज्ञाग्नि में घृत अथवा मांस की जो भी आहुतियाँ डाली जाती हैं, और जो भी यज्ञबलि अर्पित की जाती हैं, वे सब उन महान् देव के चरणों तक पहुँचती हैं।
46जिन पुरुषों की आत्माएँ पूर्णतः उन्हें अर्पित हैं, उनके द्वारा किए गए जो भी कर्म तथा धार्मिक अनुष्ठान हैं, वे सब उन महान् देव अपने मस्तक पर ग्रहण करते हैं।
47तीनों लोकों में उन्हें उन पुरुषों से अधिक प्रिय कोई नहीं जो प्रबुद्ध तथा महान् आत्मा वाले हैं। उन पुरुषों से भी अधिक प्रिय वह है जो पूर्णतः उन्हीं के प्रति समर्पित है।
48परमात्मा स्वरूप उन्हीं से विदा पाकर मैं यहाँ आ रहा हूँ। यही स्वयं यशस्वी तथा पवित्र हरि ने मुझसे कहा है। मैं अब से आप दोनों के साथ ही रहूँगा, अनिरुद्ध के रूप में विद्यमान नारायण के प्रति समर्पित होकर।
नेपाली
1शौनकले भने — हे सौति, यो प्रवचन उत्तम छ जुन तिमीले सुनायौ। निश्चय नै यी तपस्वीहरू यो सुनेर सबै विस्मयले भरिएका छन्।
2हे सौति, भनिन्छ कि जुन प्रवचनको विषय नारायण हुन्, त्यो पृथ्वीका सम्पूर्ण पवित्र आश्रमहरूको यात्रा तथा सम्पूर्ण पवित्र जलहरूमा गरिएका स्नानभन्दा पनि बढी पुण्यफल दिने हुन्छ।
3तिम्रो यो प्रवचन, जसको विषय नारायण हुन्, जो पवित्र छ र प्रत्येक पापबाट शुद्ध पार्न समर्थ छ, त्यो सुनेर हामी सबै निश्चय नै पवित्र भएका छौँ।
4सम्पूर्ण लोकका पूज्य ती यशस्वी देवश्रेष्ठ ब्रह्मासहित देवताहरू तथा सम्पूर्ण ऋषिहरूद्वारा पनि देखिन असम्भव छन्।
5हे सूतपुत्र, नारदले जो नारायणलाई, जसलाई हरि पनि भनिन्छ, देख्न सके, त्यो ती दिव्य एवं शक्तिशाली प्रभुको विशेष कृपाकै कारण थियो।
6तर जब देवर्षि नारदले ब्रह्माण्डका परम प्रभुलाई अनिरुद्धको रूपमा निवास गरिरहेको देखिसकेका थिए, तब उनी ती दुई देवश्रेष्ठ — अर्थात् नर र नारायण — लाई हेर्न फेरि यति चाँडो (बदरीको आश्रमतिर) किन गए? हे सौति, तिमी हामीलाई नारदको यस आचरणको कारण भन।
7सौतिले भने — हे शौनक, आफ्नो यज्ञ चलिरहेकै बेला, यज्ञकर्मबीचको एउटा अवकाशको लाभ उठाएर, जब सम्पूर्ण विद्वान् ब्राह्मणहरू विश्राम गरिरहेका थिए, तब परीक्षितका राजपुत्र जनमेजयले, ती राजाहरूका राजाले, आफ्ना पितामहका पितामह — अर्थात् द्वीपमा जन्मेका ऋषि कृष्णलाई, जसलाई व्यास पनि भनिन्छ, जो वैदिक विद्याका सागर तथा शक्तिले सम्पन्न तपस्वीश्रेष्ठ थिए — सम्बोधन गरेर यी वचन भने।
8जनमेजयले भने — देवर्षि नारद श्वेतद्वीपबाट फर्केपछि, आउँदा-आउँदै पवित्र नारायणद्वारा उनलाई भनिएका वचनमाथि विचार गर्दै, ती महातपस्वीले फेरि के गरे?
9हिमवान् पर्वतको वक्षमा बदरी नामले प्रसिद्ध आश्रममा पुगेर, र त्यहाँ कठोर तपस्या गरिरहेका नर तथा नारायण नामका दुवै ऋषिलाई देखेर, नारद त्यहाँ कति समय रहे र उनी तथा ती दुई ऋषिबीच कुन-कुन विषयमा वार्तालाप भयो?
10नारायणविषयक यो प्रवचन, जो वास्तवमा ज्ञानको सागर हो, तपाईंको बुद्धिमान् स्वरूपले भारत नामक त्यस विशाल इतिहासलाई, जो एक लाख श्लोकको छ, मथेर निकाल्नुभएको हो।
11जसरी दहीबाट नौनी, मलयका पर्वतबाट चन्दन, वेदबाट आरण्यक र सम्पूर्ण औषधिबाट अमृत निकालिन्छ, त्यसै गरी, हे तपस्याका सागर, हे ब्राह्मण, तपाईंले संसारमा विद्यमान विविध इतिहास तथा पुराणबाट अमृतसमान यो प्रवचन निकाल्नुभएको छ, जसको विषय नारायण हुन्।
12नारायण परम प्रभु हुन्। उनी यशस्वी तथा महान् शक्तिले सम्पन्न छन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुन्। हे द्विजश्रेष्ठ, नारायणको तेज साँच्चै अप्रतिरोध्य छ।
13कल्पको अन्त्यमा ब्रह्मालाई अग्रणी मान्ने सम्पूर्ण देवता, गन्धर्वसहित सम्पूर्ण ऋषि, तथा सम्पूर्ण चराचर वस्तु नारायणमा प्रवेश गर्दछन्।
14त्यसैले मेरो मत छ कि पृथ्वीमा वा स्वर्गमा नारायणभन्दा पवित्र केही छैन र उनीभन्दा उच्च केही छैन। पृथ्वीका सम्पूर्ण तीर्थको यात्रा र सम्पूर्ण पवित्र जलमा गरिएको स्नानले पनि त्यति पुण्य दिँदैन जति नारायणविषयक एउटा प्रवचनले दिन्छ। आदिदेखि यो प्रवचन सुनेर — हरिको, ब्रह्माण्डका स्वामीको यो प्रवचन, जसले सम्पूर्ण पाप नष्ट गर्दछ — हामीलाई लाग्छ कि हामी आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त र पूर्णतः पवित्र भएका छौँ। मेरा पूर्वज धनञ्जयले, जसको कुरुक्षेत्रको महायुद्धमा विजय भयो, केही आश्चर्यजनक गरेनन्, किनभने यो सम्झनुपर्छ कि उनका मित्र वासुदेव थिए। मेरो मत छ कि जसका मित्र स्वयं विष्णु, ब्रह्माण्डका ती महान् स्वामी हुन्, उसका लागि तीनै लोकमा केही पनि अप्राप्य रहन सक्दैन। मेरा ती पूर्वज अत्यन्त भाग्यशाली र प्रशंसनीय थिए, किनभने उनीहरूको लौकिक तथा आध्यात्मिक समृद्धिको हेरचाह स्वयं जनार्दनले गर्दथे। सम्पूर्ण लोकका पूज्य पवित्र नारायण केवल तपस्याको सहायताले मात्र देख्न सकिन्छ।
15तथापि उनीहरूले (मेरा पूर्वजहरूले) नारायणलाई सुन्दर मङ्गलचिह्नले सुशोभित देख्न सके। मेरा पूर्वजहरूभन्दा पनि बढी भाग्यशाली परमेष्ठीका पुत्र देवर्षि नारद थिए।
16निश्चय नै मेरो मत छ कि नारद, जो सम्पूर्ण विनाशभन्दा पर छन्, महान् तेजले सम्पन्न थिए, किनभने श्वेतद्वीप गएर उनले हरिको स्वरूप देख्न सके।
17निःसन्देह यो स्पष्ट छ कि परम प्रभुको जुन दर्शन उनलाई मिल्यो, त्यो केवल उनै भगवान्को कृपाले मिल्यो। नारद भाग्यशाली थिए, किनभने उनले नारायणलाई अनिरुद्धको रूपमा विद्यमान देख्न सके।
18नारायणलाई त्यस रूपमा देखिसकेपछि पनि नारद फेरि एक पटक नर तथा नारायणको दर्शनका लागि बदरीको आश्रमतिर किन दौडे? हे तपस्वी, नारदले चालेको यस पाइलाको के कारण थियो?
19तथा परमेष्ठीका पुत्र नारद श्वेतद्वीपबाट फर्केर बदरी पुगेपछि र नर तथा नारायण नामका दुवै ऋषिलाई भेटेपछि त्यहाँ कति समय रहे, र उनीहरूसँग उनको के वार्तालाप भयो? ती दुई महान् ऋषिश्रेष्ठले उनलाई के भने? तपाईंले यो सबै मलाई भन्नुपर्छ।
20वैशम्पायनले भने — अतुलनीय तेज भएका पवित्र व्यासलाई नमस्कार। उनको कृपाले म नारायणविषयक यो कथा सुनाउनेछु।
21श्वेतद्वीप पुगेर नारदले अविनाशी हरिको दर्शन गरे। हे राजन्, त्यस स्थानलाई छोडेर उनी चाँडै मेरु पर्वततिर गए, र परम प्रभुले उनलाई भनेका गम्भीर वचन सम्झिरहे। हे राजन्, मेरु पुगेर उनले जे गरेका थिए त्यसको विचार गरेर उनी विस्मयले भरिए।
22र उनले आफैँलाई भने — "यो कति आश्चर्यजनक छ! मैले गरेको यात्रा धेरै लामो छ! यति टाढा गएर पनि म सकुशल फर्केर आएको छु!" मेरुका पर्वतबाट उनी फेरि गन्धमादनतिर गए।
23आकाशमार्गबाट जाँदै उनी चाँडै बदरी नामले प्रसिद्ध त्यस विस्तृत आश्रममा ओर्लिए। त्यहाँ उनले ती प्राचीन देवतालाई — अर्थात् ती दुई ऋषिश्रेष्ठलाई (जसलाई नर र नारायण भनिन्छ) — तप गर्दै, उच्च व्रतको पालन गर्दै र आफ्नै मात्र आश्रयमा निर्भर देखे।
24ती दुवै आराध्य पुरुषको वक्षमा श्रीवत्स नामक मङ्गलचिह्न थियो, र दुवैको शिरमा जटा थिए। र जुन तेजले उनीहरूले संसारलाई आलोकित गर्दथे, त्यसका कारण उनीहरू तेजमा स्वयं सूर्यलाई पनि नाघेजस्ता देखिन्थे।
25प्रत्येकका हत्केलामा हंसपाद नामक चिह्न थियो। उनीहरूका पैतालामा चक्रको चिह्न थियो। उनीहरूको वक्ष अत्यन्त विशाल थियो; उनीहरूका पाखुरा घुँडासम्म पुग्थे। प्रत्येकका चारवटा स्कन्धसन्धि थिए।
26प्रत्येकका साठी दाँत र चार पाखुरा थिए। प्रत्येकको स्वर मेघको गर्जनजस्तै गम्भीर थियो। उनीहरूका मुख अत्यन्त सुन्दर, निधार फराकिलो, आँखीभौँ सुडौल, गाला सुगठित र नाक उन्नत थिए।
27ती दुवै देवताका शिर ठूला र गोला थिए, खुला छाताजस्ता। यी चिह्नले युक्त उनीहरू निश्चय नै रूपमा अत्यन्त श्रेष्ठ पुरुष थिए।
28उनीहरूलाई देखेर नारद हर्षले भरिए। उनले आदरपूर्वक उनीहरूलाई प्रणाम गरे र बदलामा उनीहरूबाट पनि प्रणाम पाए। उनीहरूले "स्वागत छ" भनेर देवर्षिको सत्कार गरे र सामान्य कुशलप्रश्न सोधे। ती दुई श्रेष्ठ पुरुषलाई देखेर नारद मनमनै सोच्न थाले — "यी दुवै ऋषिश्रेष्ठ, जो सम्पूर्ण प्राणीद्वारा आदृत छन्, रूपमा ती पुरुषहरूसँग अत्यन्त मिल्दाजुल्दा देखिन्छन्, जो सम्पूर्ण प्राणीका पूज्य हुन् र जसलाई मैले श्वेतद्वीपमा देखेको थिएँ।"
29यसो सोचेर उनले ती दुवैको प्रदक्षिणा गरे र फेरि कुशले बनेको त्यस उत्तम आसनमा बसे जुन उनलाई दिइएको थियो।
30त्यसपछि ती दुवै ऋषि, जो तप, प्रसिद्ध कर्म तथा तेजका आश्रय थिए — ती तपस्वी, जो हृदयको शान्ति तथा आत्मसंयमले सम्पन्न थिए — आफ्ना प्रातःकालीन कर्म गर्न थाले।
31त्यसपछि उनीहरूले चिन्तारहित हृदयले नारदको चरण धुने जल तथा अर्घ्यको सामान्य सामग्रीले सत्कार गरे। आफ्ना प्रातःकालीन कर्म तथा अतिथिसत्कारका लागि आवश्यक विधि पूरा गरेर उनीहरू काठले बनेका दुई आसनमा बसे।
32जब ती दुवै ऋषि बसे, तब त्यो स्थान विलक्षण शोभाले चम्कन थाल्यो, जसरी घिउका आहुति हालिँदा पवित्र अग्निका कारण यज्ञवेदी शोभाले चम्किन्छ।
33तब नारदलाई श्रमरहित, सुखपूर्वक बसेको तथा पाएको आतिथ्यले प्रसन्न देखेर नारायणले यी वचन भने।
34"के तिमीले श्वेतद्वीपमा ती परमात्मालाई देख्यौ, जो शाश्वत तथा दिव्य छन्, र जो त्यो उच्च स्रोत हुन् जसबाट हामी दुवै उत्पन्न भएका छौँ?"
35नारदले भने — मैले त्यो सुन्दर स्वरूप देखेको छु जो अविनाशी छन् र जसको स्वरूप नै यो ब्रह्माण्ड हो! उनैमा सम्पूर्ण लोक निवास गर्दछन्, तथा ऋषिसहित सम्पूर्ण देवता पनि।
36अहिले पनि म उनैलाई देख्छु जब तपाईं दुवै शाश्वत पुरुषलाई देख्छु। जुन चिह्न तथा लक्षण अव्यक्त स्वरूप भएका स्वयं हरिका हुन्, त्यही तपाईं दुवैका छन्, जो व्यक्त रूपले सम्पन्न हुनुहुन्छ। निश्चय नै म तपाईं दुवैलाई ती महान् देवको छेउमा देख्छु।
37परमात्माबाट विदा पाएर म आज यहाँ आएको छु। तेज, यश तथा सौन्दर्यमा तीनै लोकमा उनको बराबरी अरू कसले गर्न सक्छ, तपाईं दुईबाहेक, जो धर्मको वंशमा उत्पन्न हुनुभएको छ?
38उनले मलाई आत्मासँग सम्बद्ध कर्तव्यहरूको सम्पूर्ण सूची बताएका छन्। उनले मलाई ती सम्पूर्ण अवतारका विषयमा पनि बताएका छन् जो उनले भविष्यमा यस संसारमा धारण गर्नेछन्।
39श्वेतद्वीपका जुन निवासीलाई मैले देखेको छु, ती सबै त्यस्ता पाँच इन्द्रियबाट रहित छन् जुन साधारण पुरुषमा हुन्छन्। ती सबै जागृत आत्मा भएका छन्, किनभने उनीहरू सत्यज्ञानले सम्पन्न छन्। र उनीहरू पूर्णतः ती श्रेष्ठ पुरुषप्रति समर्पित छन् — अर्थात् ब्रह्माण्डका परम प्रभुप्रति। उनीहरू सधैँ ती महान् देवको आराधनामा लागिरहन्छन्, र उनी सधैँ तिनीहरूसँग क्रीडा गर्दछन्।
40पवित्र परमात्माले सधैँ तिनीहरूलाई प्रिय मान्दछन् जो उनीप्रति समर्पित छन्। उनले द्विजहरूलाई पनि प्रिय मान्दछन्। जो उनीप्रति समर्पित छन् तिनीहरूलाई सधैँ प्रिय मान्दै उनी आफ्ना ती उपासकहरूसँग क्रीडा गर्दछन्।
41ब्रह्माण्डको उपभोग गर्दै, सर्वत्र व्याप्त, यशस्वी माधव आफ्ना उपासकप्रति सधैँ स्नेहशील रहन्छन्। उनी नै कर्ता हुन्; उनी नै कारण हुन्; र उनी नै कार्य हुन्। उनी सर्वशक्तिमत्ता तथा अपरिमेय तेजले सम्पन्न छन्।
42उनी नै त्यो कारण हुन् जसबाट सम्पूर्ण वस्तु उत्पन्न हुन्छन्। उनी सम्पूर्ण शास्त्रविधानका मूर्तरूप हुन्। उनी सम्पूर्ण विषयका मूर्तरूप हुन्। उनी महान् यशले सम्पन्न छन्। तपस्यासँग युक्त भएर उनले आफूलाई यस्तो तेजले प्रकाशित गरेका छन् जो, भनिन्छ, श्वेतद्वीपमा (जुन तेज छ) त्योभन्दा पनि उच्चतर तेज हो। तपस्याले शुद्ध आत्मा भएका उनले तीनै लोकमा शान्ति तथा प्रशान्तिको व्यवस्था गरेका छन्।
43यस्तो मङ्गलमयी बुद्धिसहित उनी एउटा अत्यन्त श्रेष्ठ व्रतको पालन गर्दछन्, जो पवित्रताकै मूर्तरूप हो। जुन प्रदेशमा उनी कठोरतम तप गर्दै निवास गर्दछन्, त्यहाँ सूर्यले ताप दिँदैन र चन्द्रमाले शोभा बढाउँदैन। त्यहाँ वायु बहँदैन।
44आठ औँला चौडाइको एउटा वेदी बनाएर ब्रह्माण्डका यशस्वी स्रष्टा त्यहाँ तप गरिरहेका छन् — एउटै खुट्टामा उभिएर, पाखुरा माथि उठाएर, र मुख पूर्वतिर फर्काएर।
45शाखासहित वेदको पाठ गर्दै उनी कठोरतम तपस्या गरिरहेका छन्। ब्रह्माको विधानअनुसार ऋषिहरूद्वारा, स्वयं पशुपतिद्वारा, बाँकी प्रमुख देवताद्वारा, दैत्य, दानव, राक्षस, नाग, गरुड पक्षी, गन्धर्व, सिद्ध तथा मुनिश्रेष्ठहरूद्वारा यज्ञाग्निमा घिउ अथवा मासुका जुनसुकै आहुति हालिन्छन्, र जुनसुकै यज्ञबलि अर्पण गरिन्छन्, ती सबै ती महान् देवका चरणसम्म पुग्दछन्।
46जुन पुरुषका आत्मा पूर्णतः उनलाई अर्पित छन्, तिनीहरूद्वारा गरिएका जुनसुकै कर्म तथा धार्मिक अनुष्ठान छन्, ती सबै ती महान् देवले आफ्नो शिरमा ग्रहण गर्दछन्।
47तीनै लोकमा उनलाई ती पुरुषभन्दा बढी प्रिय कोही छैन जो प्रबुद्ध तथा महान् आत्मा भएका छन्। ती पुरुषभन्दा पनि बढी प्रिय त्यो हो जो पूर्णतः उनैप्रति समर्पित छ।
48परमात्मास्वरूप उनैबाट विदा पाएर म यहाँ आइरहेको छु। यही स्वयं यशस्वी तथा पवित्र हरिले मलाई भनेका हुन्। म अबदेखि तपाईं दुवैसँगै रहनेछु, अनिरुद्धको रूपमा विद्यमान नारायणप्रति समर्पित भएर।