मोक्षधर्म पर्व — नारद धर्म के गृह में अवतीर्ण नारायण के दर्शन को जाते हैं; मुक्त पुरुषों के लक्षण
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 162
संस्कृत
1भीष्म उवाच स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो नारायणेनोत्तमपूरुषेण। जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं नारायणं लोकहिताधिवासम्॥
2नारद उवाच यदर्थमात्रप्रभवेण जन्म कृतं त्वया धर्मगृहे चतुर्धा! तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्॥
3पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न तु भिन्नपूर्वम्। वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम्॥
4गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम्। तं चादिदेवं सततं प्रपन्न एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम्॥
5एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्व: कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम्। तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य नारायणः शाश्वतधर्मगोप्ता॥ गच्छेति तं नारदमुक्तवान् स सम्पूजयित्वाऽऽत्मविधिक्रियाभिः। ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः सोऽभ्यर्चयित्वा तमृर्षि पुराणम्॥
6स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये। मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गे॥
7आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन ददर्श चाप्यद्भुतमुक्तरूपम्। क्षीरोदधेर्योत्तरतो हि द्वीपः श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः॥
8मेरोः सहस्रः स हि योजनानां द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिनिरुक्तः। अनिन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनस्ते॥
9श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम्। वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना दिव्यावयवरूपाः शुभसारोपेताः॥
10छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः सममुष्कचतुष्का राजीवच्छतपादाः। षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लैरष्टाभिर्दष्ट्राभिर्ये जिह्वाभिर्ये विश्ववक्त्रं लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्॥११
11देवं भक्त्या विश्वोत्पन्न यस्मात् सर्वे लोकाः सम्प्रसूताः। वेदा धर्मा मुनयः शान्ता देवाः सर्वे तस्य निसर्गः॥
12युधिष्ठिर उवाच अनिन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः। कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा॥
13ये च मुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम। तेषां लक्षणमेतद्धि तच्छ्वेतद्वीपवासिनाम्॥
14तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे। त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्॥
15भीष्म उवाच विस्तीर्णैषा कथा राजन् श्रुता मे पितृसंनिधौ। यैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि सा मता॥
16राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः। आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्॥
17धार्मिको नित्यभक्तश्च पितुर्नित्यमतन्द्रितः। साम्राज्यं तेन सम्प्राप्तं नारायणवरात् पुरा॥
18सात्वतं विधिमास्थाय प्राक् सूर्यमुखनिःसृतम्। पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्॥
19पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः! शेषान्नभुक् सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः॥
20सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम्। अनादिमध्यनिधनं लोककर्तारमव्ययम्॥
21तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्षिणः। एकशय्यासनं देवो दत्तवान् देवराट् स्वयम्॥
22आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा। यत्तद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रोक्षितं सदा॥
23काम्यनैमित्तिका राजन् यज्ञियाः परमक्रियाः। सर्वाः सात्वतमास्थाय विधि चक्रे समाहितः॥
24पाञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः। प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते वाग्रभोजनम्॥
25तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः। नानृता वाक् समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत्॥
26न च कायेन कृतवान् स पापं परमण्वपि। ये हि ते ऋषयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः॥ तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत् प्रोक्तं शास्रमुत्तमम्। वेदैश्चतुर्भिः समितं कृतं मेरौ महागिरौ॥ आस्यैः सप्तभिरुद्गीण लोकधर्ममनुत्तमम्। मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। वसिष्ठश्च महातेजास्ते हि चित्रशिखण्डिनः॥ सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायम्भुवोऽष्टमः। एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम्॥
27एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः। भूतभव्यभविष्यज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः॥
28इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम्। लोकान् संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे॥
29तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः। मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः॥
30आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम्। दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह॥
31नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती। विवेश तानृषीन् सर्वाल्लोकानां हितकाम्यया॥
32ततः प्रवर्तिता सम्यक् तपोविद्भिर्द्विजातिभिः। शब्दे चार्थे च हेतो च एषा प्रथमसर्गजा॥
33आदादेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरपूजितम्। ऋषिभिः श्रावितं यत्र तत्र कारुणिको ह्यसौ॥
34ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः। ऋषीनुवाच तान् सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः॥ कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानादिमुत्तमम्। लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद् धर्मः प्रवर्तते।॥
35प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यस्मादेतद् भविष्यति। यजुर्ऋक्सामभिर्जुष्टमथर्वांगिरसैस्तथा॥
36यथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादतः। रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा॥
37सूर्याचन्द्रमसौ वायुभूमिरापोऽग्निरेव च। सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्॥ अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः। सर्वे प्रमाणं हि यथा तथा तच्छास्त्रमुत्तमम्॥ भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम्। तस्मात् प्रवक्ष्यते धर्मान् मनुः स्वायम्भुवः स्वयम्॥
38उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः। तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्॥
39स्वायम्भुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चौशनसे कृते। बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रतिचारिते॥ युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः। बृहस्पतिसकाशाद् वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः॥
40स हि सद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति। तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति॥
41एतद्धि युष्मच्छास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम्। एतदर्थ्यं च धर्म्यं च रहस्यं चैतदुत्तमम्॥
42अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ। स च राजश्रिया युक्तो भविष्यति महान् वसुः॥
43संस्थिते तु नृपे तस्मिशास्त्रमेतत् सनातनम्। अन्तर्धास्यति तत् सर्वमेतद् वः कथितं मया॥
44एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः। विसृज्य तानृषीन् सर्वान् कामपि प्रसृतो दिशम्॥
45ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः। प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनि सनातनम्॥
46उत्पन्नेऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते। साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ॥
47जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः। धारणाः सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः॥
48जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः। धारणाः सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said "Addressed by Narayana, that foremost of beings, in these words, Narada, the foremost of men, then said these words to Narayana for the behoof of the world.
2Narada said Let that object be fulfilled for which you, O Self-born Being, have taken birth in four forms in the house of Dharma! I shall now go for seeing your original nature.
3I always adore my elders. I have never given out the secrets of others. O lord of the universe, I have studied the Vedas carefully. I have practised austere penances. I have never spoken a falsehood.
4As laid down in the scriptures, I have always protected the four that should be protected. I always treat impartially friends and enemies. Wholly and surely given to Him, that first of gods, viz., the Supreme Soul, I incessantly worship Him.
5Having purified my soul by these specially meritorious acts, why shall I not succeed in seeing that Infinite Lord of the universe?-Hearing these words of Parameshthi's son, Narayana, that protector of the scriptures, said to him, saying,-Go, O Narada!—Before sending him away, however, the great god adored the celestial Rishi with those rites and ceremonies which have been laid down in the scriptures by himself. Narada also duly honoured the ancient Rishi Narayana. After such honours had been exchanged, the son of Parameshthi left that spot.
6Endued with high Yoga-power, Narada suddenly soared into the sky and reached the summit of the mountains of Meru. Proceeding to a secluded spot on that summit, the great ascetic took rest for a short time.
7He then caste his eyes towards the northwestern direction and saw an exceedingly wonderful spectacle. Towards the north, in the ocean of Milk, there is a large island named the White Island.
8The learned say that its distance from the mountains of Meru is greater than thirty-two thousands Yojanas. The inhabitants of that realin have no senses. They live without food. Their eyes are winkless. They always send forth excellent perfumes.
9Their complexions are white. They are purged off of all sins. They blast the eyes of those sinners that look at them. Their bones and bodies are as hard as adamant. They consider honour and dishonour equally. They all look as if they are of divine origin. All of them are endued with auspicious marks and great strength.
10Their heads seem to be like umbrellas. Their voices are deep like that of the clouds. Each of them have four testes. The soles of their feet have hundreds of lines. They had sixty white teeth, and eight small ones. They had many tongues. With those tongues they seemed to lick the very Sun whose face is turned towards all sides.
11Indeed, they seemed to be capable of devouring that great god from whom has originated the entire universe, the Vedas, the duties, and the ascetics possessing the quality of tranquillity.
12Yudhishthira said are “O grand-father, you have said that those beings have no senses, that they do not eat anything for maintaining their lives; that their eyes are winkless, and that they always emit excellent perfumes. I ask, how were they born? What also is the superior end which they acquire?
13O chief of Bharata's race, the characteristics of those men that become liberated the same as those by which the inhabitants of the White Island are distinguished?
14Do you remove my doubts! The curiosity I feel is very great. You are the repository of all histories and narratives. As regards ourselves, we entirely depend on you for knowledge and instruction.
15Bhishma said "This narrative, O king, which I have heard from my father, is extensive. I shall now recite it to you. Indeed, it is considered as the cream of all narratives.
16There was, in days of yore, a king on Earth, Uparichara, by name. He was known to be the friend, of Indra the king of gods. He was devoted to Narayana called also by the name of Hari.
17He used to discharge all the duties laid down in the scriptures. Ever devoted to his father, was always ready for action. He acquired sovereignty of the world on account of a boon he had obtained from Narayana.
18Following the Satvata ritual that had been declared in days of yore by the Sun himself, king Uparichara used to adore the God of gods, and after his worship was over, to adore the Grandfather of the universe.
19After adoring the departed manes, he adored the Brahmanas. He then divided the offerings among those who depended on him. With the remnant after serving those, the king satisfied his own hunger. Given to truth, the king abstained from doing any injury to any creature.
20With his entire soul, the king was devoted to that God of gods, viz., Janardana, who is without beginning and middle and end, who is Creator of the universe, and who is without decay of any sort.
21Seeing the devotion to Narayana of that destroyer of foes, the divine king of the gods himself shared with him his own seat and bed.
22His kingdom and riches and wives and animals were all considered by him as obtained from Narayana. He, therefore, offered all his belongings to that great god.
23Adopting the Satvata ritual, king Uparichara, with concentrated soul, used to perform all his sacrificial acts and observances, both optional and obligatory.
24Many foremost Brahmanas, well conversant with the Pancharatra ritual, used to eat before all others the food offered to the god Narayana in the palace of that illustrious king.
25As long as that destroyer of enemies continued to rule his kingdom piously, no falsehood ever escaped his lips and no evil thought ever entered his mind.
26With his limbs he never perpetrated even the slightest crime. The seven celebrated Rishis, viz., Marichi, Atri, Angiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, and Vashishtha, who passed by the name of Chitra-shikhandins, uniting together on the breast of that foremost of mountains, viz., Meru, promulgated an excellent work on duties and observances which were consistent with the four Vedas. The contents of that work were uttered by seven mouths, and fomed the best compendium of human duties and obsevances. Known, as already stated, by the name of ChitraShikhandins, those seven Rishis form the seven elements, and the Self-born Manu, who is the eighth in the number, formed original Nature. These eight keep up the universe, and it was these eight who promulgated the treatise referred to.
27With their senses and minds under complete subjugation and ever given to Yoga, these eight ascetics, with concentrated souls, fully know the Past, the Present and the Future, and are devoted to the Religion of Truth.
28This is good, This is Brahma,—-This is highly beneficial,-reflecting thus in their minds, those Rishis created the worlds, and the science of morality and duty that governs those worlds.
29In that work the authors discoursed on Religion and Profit and Pleasure, and subsequently on Liberation also. The various restrictions and limitations were also laid down in it for the Earth as also for Heaven.
30They wrote that work after having adored with penances the powerful and illustrious Narayana called also Hari, for a thousand divine years, in company with many other Rishis.
31Pleased with their penances and adoration, Narayana ordered the goddess of speech, viz., Sarasvati, to enter into the bodies of those Rishis. The goddess, for the behoof of the worlds, did what she ordered.
32On account of the entrance of the goddess of speech into their bodies, those Rishis, well conversant with penances, succeeded in composing that foremost of works in respect of words, senses and reason.
33Having composed that work sanctified with the syllable OM, the Rishis first of all read it to Narayana, who heard them from kindness.
34The illustrious and bodiless Narayana became highly pleased with what he heard. That foremost of all Beings then addressed those Rishis in an incorporeal voice and said,-Excellent is this work that you have composed containing a hundred thousand verses. The duties and observances of all the worlds will originate from this your work.
35Perfectly following the four Vedas, viz., the Yajushes, the Richs, the Samans, and the Atharvans of Angiras, this work of yours will be an authority in all the worlds with regard to both Work and Renunciation.
36According to the authority of the scriptures I have created Brahman from the attribute of Grace, Rudra from my anger, and yourselves, ye Brahmanas, as representing the elements.
37The Sun, and the Moon, Wind, and Earth, and Water and Fire, all the stars and planets and constellations, all else that is called by the name of creatures, and utterers of Brahma, all live and act in their respective spheres and are all respected as authorities. This work which you have composed shall be regarded by all persons, as a work of the highest authority. This is my order. Guided by this treatise, the Self-created Manu himself will declare to the world its duties and observances.
38When Ushanas and Brihaspati will be born, they also will promulgate their respective work on morality and religion, guided by and quoting from this your work.
39After the publication of his work by the Self-born Manu and of that by Ushanas, and after the publication of the work also by Brihaspati, this science composed by you will be acquired by king Vasu. Indeed, you foremost of twice-born ones, that king will acquire this knowledge of this work from Brihaspati.
40Filled with all good thoughts, that king will become deeply devoted to me. Guided by this work, he will perform all his religious deeds and observance.
41Verily, this work composed by you will be the foremost of all works on morality and religion. Excellent as it is, this work is full of instructions for acquiring both Riches and Religious merit, and is full of mysteries.
42For the publication of this treatise, you will be progenitors of an extensive family! King Uparichara also will become endued with greatness and prosperity.
43Upon the death, however, of that king, this eternal work will disappear from the world. I all this.
44Having said these words to all those Rishis, the invisible Narayana left them and went to some place that was not known to them.
45Then those progenitors of the world, those Rishis who conferred their thoughts on the worldly ends, duly promulgated that work which is the eternal origin of all duties and observances.
46Subsequently, when Brihaspati was born in Angiras's family in the golden age, those seven Rishis charged him with the task of tell you promulgating their work which was consistent with the Upanishads and the several branches of the Vedas.
47The themselves who were upholders of the universe and the first promulgators of duties and religious observances, then went to the place they chose, determined to practise penances." promulgating their work which was consistent with the Upanishads and the several branches of the Vedas.
48The themselves who were upholders of the universe and the first promulgators of duties and religious observances, then went to the place they chose, determined to practise penances."
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — भूतश्रेष्ठ नारायण द्वारा इन वचनों में सम्बोधित किए जाने पर पुरुषश्रेष्ठ नारद ने तब संसार के हित के लिए नारायण से ये वचन कहे।
2नारद ने कहा — हे स्वयम्भू, जिस प्रयोजन से आपने धर्म के गृह में चार रूपों में जन्म लिया है, वह प्रयोजन सिद्ध हो! अब मैं आपके मूल स्वरूप के दर्शन के लिए जाऊँगा।
3मैं सदा अपने गुरुजनों की पूजा करता हूँ। मैंने कभी दूसरों के रहस्य प्रकट नहीं किए। हे जगदीश्वर, मैंने वेदों का यत्नपूर्वक अध्ययन किया है। मैंने कठोर तप किया है। मैंने कभी असत्य नहीं बोला।
4शास्त्रों में विहित रीति से मैंने सदा उन चार की रक्षा की है जिनकी रक्षा की जानी चाहिए। मैं मित्र और शत्रु के साथ सदा समान व्यवहार करता हूँ। देवताओं में प्रथम उन परमात्मा को पूर्ण और निश्चयपूर्वक समर्पित होकर मैं निरन्तर उन्हीं की उपासना करता हूँ।
5इन विशेष पुण्यकर्मों से अपनी आत्मा को शुद्ध करके मैं विश्व के उन अनन्त स्वामी के दर्शन में सफल क्यों न होऊँगा? — परमेष्ठी के पुत्र के ये वचन सुनकर शास्त्रों के रक्षक नारायण ने उनसे कहा — हे नारद, जाओ! — किन्तु उन्हें विदा करने से पहले उन महान् देव ने उन देवर्षि की पूजा उन्हीं विधियों और संस्कारों से की जो स्वयं उन्होंने शास्त्रों में विहित किए थे। नारद ने भी प्राचीन ऋषि नारायण का यथाविधि सम्मान किया। इस प्रकार सम्मान का आदान-प्रदान हो चुकने पर परमेष्ठी के पुत्र ने वह स्थान छोड़ दिया।
6उच्च योगबल से युक्त नारद सहसा आकाश में उड़े और मेरु पर्वत के शिखर पर पहुँचे। उस शिखर पर एक एकान्त स्थान में जाकर उन महातपस्वी ने थोड़ी देर विश्राम किया।
7तब उन्होंने उत्तर-पश्चिम दिशा की ओर दृष्टि डाली और एक अत्यन्त आश्चर्यजनक दृश्य देखा। उत्तर की ओर, क्षीरसागर में, श्वेतद्वीप नामक एक विशाल द्वीप है।
8विद्वान् कहते हैं कि मेरु पर्वत से उसकी दूरी बत्तीस सहस्र योजन से भी अधिक है। उस लोक के निवासियों की कोई इन्द्रियाँ नहीं हैं। वे बिना अन्न के जीवित रहते हैं। उनके नेत्र पलक नहीं झपकाते। वे सदा उत्तम सुगन्ध छोड़ते रहते हैं।
9उनका वर्ण श्वेत है। वे समस्त पापों से शुद्ध हैं। जो पापी उन्हें देखते हैं, उनके नेत्र वे नष्ट कर देते हैं। उनकी अस्थियाँ और शरीर वज्र के समान कठोर हैं। वे मान और अपमान को समान मानते हैं। वे सब ऐसे दिखाई देते हैं मानो दिव्य मूल के हों। उन सबमें मंगलमय लक्षण और महान् बल विद्यमान हैं।
10उनके सिर छत्र के समान प्रतीत होते हैं। उनका स्वर मेघों के समान गम्भीर है। उनमें से प्रत्येक के चार वृषण हैं। उनके तलवों में सैकड़ों रेखाएँ हैं। उनके साठ श्वेत दाँत थे, और आठ छोटे दाँत। उनकी अनेक जिह्वाएँ थीं। उन जिह्वाओं से वे मानो उसी सूर्य को चाट रहे थे जिसका मुख सब दिशाओं की ओर है।
11वस्तुतः वे उस महान् देव को भी निगल जाने में समर्थ प्रतीत होते थे जिनसे समस्त विश्व, वेद, धर्म तथा शान्तिगुण से सम्पन्न तपस्वी उत्पन्न हुए हैं।
12युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आपने कहा कि उन प्राणियों की कोई इन्द्रियाँ नहीं हैं; कि वे अपने प्राण धारण करने के लिए कुछ नहीं खाते; कि उनके नेत्र पलक नहीं झपकाते, और कि वे सदा उत्तम सुगन्ध छोड़ते रहते हैं। मैं पूछता हूँ — उनका जन्म किस प्रकार हुआ? और वे कौन-सी उत्तम गति प्राप्त करते हैं?
13हे भरतकुलश्रेष्ठ, जो पुरुष मुक्त हो जाते हैं, उनके लक्षण क्या वही हैं जिनसे श्वेतद्वीप के निवासी पहचाने जाते हैं?
14आप मेरे सन्देह दूर कीजिए! मुझे जो कौतूहल हो रहा है, वह अत्यन्त महान् है। आप समस्त इतिहासों और आख्यानों के भण्डार हैं। जहाँ तक हमारा प्रश्न है, हम ज्ञान और उपदेश के लिए पूर्णतः आप पर ही निर्भर हैं।
15भीष्म ने कहा — हे राजन्, यह आख्यान, जो मैंने अपने पिता से सुना था, विस्तृत है। अब मैं तुम्हें वह सुनाऊँगा। वस्तुतः यह समस्त आख्यानों का सार माना जाता है।
16प्राचीन काल में पृथ्वी पर उपरिचर नामक एक राजा थे। वे देवराज इन्द्र के मित्र माने जाते थे। वे हरि नाम से भी पुकारे जाने वाले नारायण के भक्त थे।
17वे शास्त्रों में विहित समस्त कर्तव्यों का पालन किया करते थे। सदा अपने पिता के प्रति समर्पित वे सदा कर्म के लिए तत्पर रहते थे। नारायण से प्राप्त वरदान के कारण उन्होंने समस्त पृथ्वी का आधिपत्य प्राप्त किया।
18प्राचीन काल में स्वयं सूर्य द्वारा घोषित सात्वत विधि का अनुसरण करते हुए राजा उपरिचर देवाधिदेव की उपासना किया करते थे, और उनकी पूजा समाप्त हो जाने पर विश्व के पितामह की उपासना करते थे।
19दिवंगत पितरों की पूजा करने के पश्चात् वे ब्राह्मणों की पूजा करते थे। तब वे अपने आश्रितों में नैवेद्य का विभाजन करते थे। उन सबकी सेवा कर लेने के पश्चात् बचे हुए अन्न से राजा अपनी क्षुधा शान्त करते थे। सत्यनिष्ठ वे राजा किसी भी प्राणी की हिंसा से दूर रहते थे।
20राजा अपनी समस्त आत्मा से उन देवाधिदेव जनार्दन के प्रति समर्पित थे, जो आदि, मध्य और अन्त से रहित हैं, जो विश्व के स्रष्टा हैं, और जिनका किसी प्रकार का क्षय नहीं होता।
21उन शत्रुनाशक की नारायण के प्रति भक्ति देखकर स्वयं दिव्य देवराज ने अपना आसन और शय्या उनके साथ बाँटी।
22अपना राज्य, धन, पत्नियाँ और पशु — इन सबको वे नारायण से ही प्राप्त हुआ मानते थे। इसलिए उन्होंने अपना सर्वस्व उन महान् देव को अर्पित कर दिया।
23सात्वत विधि को अपनाकर राजा उपरिचर एकाग्र चित्त से अपने समस्त यज्ञकर्म और व्रत — काम्य तथा नित्य दोनों — किया करते थे।
24पाञ्चरात्र विधि के ज्ञाता अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मण उन यशस्वी राजा के प्रासाद में देव नारायण को अर्पित अन्न सबसे पहले ग्रहण किया करते थे।
25जब तक उन शत्रुनाशक ने धर्मपूर्वक अपने राज्य पर शासन किया, तब तक उनके मुख से कभी असत्य नहीं निकला और उनके मन में कभी कोई पापपूर्ण विचार नहीं आया।
26अपने अंगों से उन्होंने कभी तनिक-सा भी अपराध नहीं किया। चित्रशिखण्डी नाम से प्रसिद्ध सात विख्यात ऋषियों ने — अर्थात् मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु और वसिष्ठ ने — पर्वतश्रेष्ठ मेरु के वक्षःस्थल पर एकत्र होकर धर्म और आचार पर एक उत्तम ग्रन्थ की रचना की, जो चारों वेदों के अनुरूप था। उस ग्रन्थ की विषयवस्तु सात मुखों से उच्चारित हुई, और वह मानवीय कर्तव्यों तथा आचारों का सर्वोत्तम संग्रह बनी। जैसा कहा जा चुका है, चित्रशिखण्डी नाम से विख्यात वे सात ऋषि सात तत्त्व हैं, और स्वयम्भू मनु, जो संख्या में आठवें हैं, मूल प्रकृति के रूप में हैं। ये आठ ही विश्व को धारण करते हैं, और इन्हीं आठों ने उस उल्लिखित ग्रन्थ का प्रवर्तन किया।
27अपनी इन्द्रियों और मन को पूर्णतः वश में किए हुए तथा सदा योग में लगे रहने वाले ये आठ तपस्वी एकाग्र आत्मा से भूत, वर्तमान और भविष्य को पूर्णतः जानते हैं, और सत्य के धर्म के प्रति समर्पित हैं।
28यह शुभ है, यह ब्रह्म है, यह परम हितकर है — इस प्रकार अपने मन में विचार करके उन ऋषियों ने लोकों की तथा उन लोकों का शासन करने वाले नीति और धर्म के शास्त्र की रचना की।
29उस ग्रन्थ में रचयिताओं ने धर्म, अर्थ और काम पर विवेचन किया, और तत्पश्चात् मोक्ष पर भी। उसमें पृथ्वी के लिए तथा स्वर्ग के लिए भी नाना प्रकार के नियम और मर्यादाएँ निर्धारित की गईं।
30उन्होंने वह ग्रन्थ तब रचा जब अनेक अन्य ऋषियों के साथ मिलकर एक सहस्र दिव्य वर्ष तक तपस्या द्वारा हरि नाम से भी पुकारे जाने वाले शक्तिशाली और यशस्वी नारायण की आराधना कर चुके थे।
31उनके तप और आराधना से प्रसन्न होकर नारायण ने वाणी की देवी सरस्वती को उन ऋषियों के शरीरों में प्रवेश करने की आज्ञा दी। देवी ने लोकों के हित के लिए वैसा ही किया जैसी आज्ञा उन्हें मिली थी।
32वाणी की देवी के अपने शरीरों में प्रवेश के कारण तप के ज्ञाता वे ऋषि शब्द, अर्थ और तर्क — इन सबकी दृष्टि से उस सर्वश्रेष्ठ ग्रन्थ की रचना करने में सफल हुए।
33ॐ अक्षर से पवित्र किया हुआ वह ग्रन्थ रचकर ऋषियों ने सबसे पहले उसे नारायण को सुनाया, जिन्होंने कृपापूर्वक उसे सुना।
34यशस्वी और शरीररहित नारायण ने जो सुना, उससे अत्यन्त प्रसन्न हुए। तब भूतश्रेष्ठ उन्होंने अशरीरी वाणी से उन ऋषियों को सम्बोधित करके कहा — तुमने जो यह एक लाख श्लोकों वाला ग्रन्थ रचा है, वह उत्तम है। समस्त लोकों के धर्म और आचार तुम्हारे इसी ग्रन्थ से उत्पन्न होंगे।
35चारों वेदों — अर्थात् यजुष्, ऋक्, सामन् तथा अंगिरा के अथर्वन् — का पूर्णतः अनुसरण करते हुए तुम्हारा यह ग्रन्थ समस्त लोकों में कर्म और संन्यास — दोनों के विषय में प्रमाण माना जाएगा।
36शास्त्रों के प्रमाण के अनुसार मैंने कृपा के गुण से ब्रह्मा को, अपने क्रोध से रुद्र को, और हे ब्राह्मणो, तत्त्वों के प्रतिनिधि के रूप में तुम सबको उत्पन्न किया है।
37सूर्य, चन्द्र, वायु, पृथ्वी, जल और अग्नि, समस्त नक्षत्र, ग्रह और तारामण्डल, और जो कुछ भी प्राणी नाम से पुकारा जाता है, तथा ब्रह्म के उच्चारण करने वाले — ये सब अपने-अपने क्षेत्र में जीते और कार्य करते हैं और सब प्रमाण के रूप में सम्मानित हैं। तुमने जो यह ग्रन्थ रचा है, वह समस्त पुरुषों द्वारा सर्वोच्च प्रमाण का ग्रन्थ माना जाएगा। यह मेरी आज्ञा है। इसी ग्रन्थ के मार्गदर्शन में स्वयम्भू मनु स्वयं संसार को उसके धर्म और आचार का उपदेश देंगे।
38जब उशना और बृहस्पति जन्म लेंगे, तब वे भी तुम्हारे इसी ग्रन्थ से मार्गदर्शन लेकर और उसी को उद्धृत करके नीति और धर्म पर अपने-अपने ग्रन्थ का प्रवर्तन करेंगे।
39स्वयम्भू मनु द्वारा अपने ग्रन्थ के प्रकाशन के पश्चात्, उशना द्वारा अपने ग्रन्थ के प्रकाशन के पश्चात्, तथा बृहस्पति द्वारा भी अपने ग्रन्थ के प्रकाशन के पश्चात्, तुम्हारे द्वारा रचित यह शास्त्र राजा वसु प्राप्त करेंगे। वस्तुतः हे द्विजश्रेष्ठो, वे राजा इस ग्रन्थ का ज्ञान बृहस्पति से प्राप्त करेंगे।
40समस्त शुभ विचारों से परिपूर्ण वे राजा मेरे प्रति गहरी भक्ति रखेंगे। इसी ग्रन्थ के मार्गदर्शन में वे अपने समस्त धार्मिक कर्म और आचार सम्पन्न करेंगे।
41निस्सन्देह, तुम्हारे द्वारा रचित यह ग्रन्थ नीति और धर्म के समस्त ग्रन्थों में श्रेष्ठ होगा। जैसा उत्तम यह है, वैसा ही यह अर्थ और धर्म — दोनों की प्राप्ति के उपदेशों से भरा है, और रहस्यों से परिपूर्ण है।
42इस ग्रन्थ के प्रकाशन के फलस्वरूप तुम एक विस्तृत वंश के प्रवर्तक बनोगे! राजा उपरिचर भी महत्ता और समृद्धि से सम्पन्न होंगे।
43किन्तु उन राजा की मृत्यु के पश्चात् यह सनातन ग्रन्थ संसार से लुप्त हो जाएगा। यह सब मैं ही कहता हूँ।
44उन समस्त ऋषियों से ये वचन कहकर अदृश्य नारायण उन्हें छोड़कर किसी ऐसे स्थान को चले गए जो उनके लिए अज्ञात था।
45तब संसार के उन प्रवर्तकों ने, उन ऋषियों ने जिन्होंने सांसारिक प्रयोजनों पर अपने विचार लगाए थे, उस ग्रन्थ का यथाविधि प्रवर्तन किया जो समस्त धर्मों और आचारों का सनातन मूल है।
46तत्पश्चात् सत्ययुग में जब अंगिरा के कुल में बृहस्पति का जन्म हुआ, तब उन सात ऋषियों ने उन्हें अपने उस ग्रन्थ के प्रवर्तन का भार सौंपा, जो उपनिषदों तथा वेदों की अनेक शाखाओं के अनुरूप था।
47विश्व के धारक और धर्म तथा धार्मिक आचारों के प्रथम प्रवर्तक वे स्वयं तब तप करने के निश्चय से अपने चुने हुए स्थान को चले गए। उनका वह ग्रन्थ, जिसका प्रवर्तन उन्होंने कराया, उपनिषदों तथा वेदों की अनेक शाखाओं के अनुरूप था।
48विश्व के धारक और धर्म तथा धार्मिक आचारों के प्रथम प्रवर्तक वे स्वयं तब तप करने के निश्चय से अपने चुने हुए स्थान को चले गए।
नेपाली
1भीष्मले भने — भूतश्रेष्ठ नारायणद्वारा यी वचनमा सम्बोधन गरिएपछि पुरुषश्रेष्ठ नारदले तब संसारको हितका लागि नारायणसँग यी वचन भने।
2नारदले भने — हे स्वयम्भू, जुन प्रयोजनले तपाईंले धर्मको गृहमा चार रूपमा जन्म लिनुभएको छ, त्यो प्रयोजन सिद्ध होस्! अब म तपाईंको मूल स्वरूपको दर्शनका लागि जानेछु।
3म सधैँ आफ्ना गुरुजनको पूजा गर्छु। मैले कहिल्यै अरूका रहस्य प्रकट गरिनँ। हे जगदीश्वर, मैले वेदको यत्नपूर्वक अध्ययन गरेको छु। मैले कठोर तप गरेको छु। मैले कहिल्यै असत्य बोलिनँ।
4शास्त्रमा विहित रीतिले मैले सधैँ ती चारको रक्षा गरेको छु जसको रक्षा गरिनुपर्छ। म मित्र र शत्रुसँग सधैँ समान व्यवहार गर्छु। देवताहरूमा प्रथम ती परमात्मालाई पूर्ण र निश्चयपूर्वक समर्पित भई म निरन्तर उहाँकै उपासना गर्छु।
5यी विशेष पुण्यकर्मले आफ्नो आत्मालाई शुद्ध पारेर म विश्वका ती अनन्त स्वामीको दर्शनमा सफल किन नहोऊँला? — परमेष्ठीका पुत्रका यी वचन सुनेर शास्त्रका रक्षक नारायणले उनलाई भने — हे नारद, जाऊ! — तर उनलाई विदा गर्नुभन्दा पहिले ती महान् देवले ती देवर्षिको पूजा तिनै विधि र संस्कारले गरे जो स्वयं उनैले शास्त्रमा विहित गरेका थिए। नारदले पनि प्राचीन ऋषि नारायणको यथाविधि सम्मान गरे। यसरी सम्मानको आदानप्रदान भइसकेपछि परमेष्ठीका पुत्रले त्यो स्थान छोडे।
6उच्च योगबलले युक्त नारद एक्कासि आकाशमा उडे र मेरु पर्वतको शिखरमा पुगे। त्यस शिखरको एउटा एकान्त स्थानमा गएर ती महातपस्वीले केही बेर विश्राम गरे।
7तब उनले उत्तर-पश्चिम दिशातिर दृष्टि दिए र एउटा अत्यन्त आश्चर्यजनक दृश्य देखे। उत्तरतिर, क्षीरसागरमा, श्वेतद्वीप नामको एउटा विशाल द्वीप छ।
8विद्वान्हरू भन्छन् कि मेरु पर्वतबाट त्यसको दूरी बत्तिस हजार योजनभन्दा पनि बढी छ। त्यस लोकका निवासीका कुनै इन्द्रिय छैनन्। तिनीहरू अन्नविना जीवित रहन्छन्। तिनका नेत्रले परेली झिम्क्याउँदैनन्। तिनीहरू सधैँ उत्तम सुगन्ध छोड्ने गर्छन्।
9तिनको वर्ण सेतो छ। तिनीहरू सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध छन्। जुन पापीहरूले तिनलाई हेर्छन्, तिनका नेत्र यिनले नष्ट पारिदिन्छन्। तिनका हाड र शरीर वज्रजस्तै कठोर छन्। तिनीहरू मान र अपमानलाई समान मान्छन्। तिनीहरू सबै यस्ता देखिन्छन् मानौँ दिव्य मूलका हुन्। तिनी सबैमा मङ्गलमय लक्षण र महान् बल विद्यमान छन्।
10तिनका शिर छाताजस्तै देखिन्छन्। तिनको स्वर मेघजस्तै गम्भीर छ। तीमध्ये प्रत्येकका चार वृषण छन्। तिनका पैतालामा सयौँ रेखा छन्। तिनका साठी सेता दाँत थिए, र आठ साना दाँत। तिनका अनेक जिब्रा थिए। ती जिब्राले तिनीहरू मानौँ त्यसै सूर्यलाई चाटिरहेका थिए जसको मुख सबै दिशातिर छ।
11वास्तवमा तिनीहरू त्यस महान् देवलाई पनि निल्न समर्थ देखिन्थे जसबाट सम्पूर्ण विश्व, वेद, धर्म तथा शान्तिगुणले सम्पन्न तपस्वीहरू उत्पन्न भएका छन्।
12युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईंले भन्नुभयो कि ती प्राणीका कुनै इन्द्रिय छैनन्; कि तिनीहरू आफ्ना प्राण धारण गर्न केही खाँदैनन्; कि तिनका नेत्रले परेली झिम्क्याउँदैनन्, र कि तिनीहरू सधैँ उत्तम सुगन्ध छोड्ने गर्छन्। म सोध्छु — तिनको जन्म कसरी भयो? र तिनीहरूले कुन उत्तम गति प्राप्त गर्छन्?
13हे भरतकुलश्रेष्ठ, जुन पुरुषहरू मुक्त हुन्छन्, तिनका लक्षण के तिनै हुन् जसबाट श्वेतद्वीपका निवासीहरू चिनिन्छन्?
14तपाईं मेरा शङ्का हटाइदिनुहोस्! मलाई जुन कौतूहल भइरहेको छ, त्यो अत्यन्त महान् छ। तपाईं सम्पूर्ण इतिहास र आख्यानका भण्डार हुनुहुन्छ। हाम्रो कुरा गर्ने हो भने, हामी ज्ञान र उपदेशका लागि पूर्णतः तपाईंमै निर्भर छौँ।
15भीष्मले भने — हे राजन्, यो आख्यान, जुन मैले आफ्ना पिताबाट सुनेको थिएँ, विस्तृत छ। अब म तिमीलाई त्यो सुनाउनेछु। वास्तवमा यो सम्पूर्ण आख्यानको सार मानिन्छ।
16प्राचीन कालमा पृथ्वीमा उपरिचर नामका एक राजा थिए। तिनी देवराज इन्द्रका मित्र मानिन्थे। तिनी हरि नामले पनि पुकारिने नारायणका भक्त थिए।
17तिनी शास्त्रमा विहित सम्पूर्ण कर्तव्यको पालन गर्ने गर्थे। सधैँ आफ्ना पिताप्रति समर्पित तिनी सधैँ कर्मका लागि तत्पर रहन्थे। नारायणबाट प्राप्त वरदानका कारण तिनले सम्पूर्ण पृथ्वीको आधिपत्य प्राप्त गरे।
18प्राचीन कालमा स्वयं सूर्यद्वारा घोषित सात्वत विधिको अनुसरण गर्दै राजा उपरिचरले देवाधिदेवको उपासना गर्ने गर्थे, र तिनको पूजा समाप्त भएपछि विश्वका पितामहको उपासना गर्थे।
19दिवङ्गत पितृहरूको पूजा गरेपछि तिनले ब्राह्मणहरूको पूजा गर्थे। अनि तिनले आफ्ना आश्रितहरूमा नैवेद्यको बाँडफाँट गर्थे। ती सबैको सेवा गरिसकेपछि बाँकी रहेको अन्नले राजाले आफ्नो भोक शान्त पार्थे। सत्यनिष्ठ ती राजा कुनै पनि प्राणीको हिंसाबाट टाढै रहन्थे।
20राजा आफ्नो सम्पूर्ण आत्माले ती देवाधिदेव जनार्दनप्रति समर्पित थिए, जो आदि, मध्य र अन्त्यबाट रहित छन्, जो विश्वका स्रष्टा हुन्, र जसको कुनै प्रकारको क्षय हुँदैन।
21ती शत्रुनाशकको नारायणप्रतिको भक्ति देखेर स्वयं दिव्य देवराजले आफ्नो आसन र शय्या तिनीसँग बाँडे।
22आफ्नो राज्य, धन, पत्नीहरू र पशु — यी सबैलाई तिनले नारायणबाटै प्राप्त भएको मान्थे। त्यसैले तिनले आफ्नो सर्वस्व ती महान् देवलाई अर्पण गरे।
23सात्वत विधि अपनाएर राजा उपरिचरले एकाग्र चित्तले आफ्ना सम्पूर्ण यज्ञकर्म र व्रत — काम्य तथा नित्य दुवै — गर्ने गर्थे।
24पाञ्चरात्र विधिका ज्ञाता अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणले ती यशस्वी राजाको प्रासादमा देव नारायणलाई अर्पण गरिएको अन्न सबैभन्दा पहिले ग्रहण गर्ने गर्थे।
25जबसम्म ती शत्रुनाशकले धर्मपूर्वक आफ्नो राज्यमा शासन गरे, तबसम्म तिनको मुखबाट कहिल्यै असत्य निस्केन र तिनको मनमा कहिल्यै कुनै पापपूर्ण विचार आएन।
26आफ्ना अङ्गले तिनले कहिल्यै अलिकति पनि अपराध गरेनन्। चित्रशिखण्डी नामले प्रसिद्ध सात विख्यात ऋषिहरूले — अर्थात् मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु र वसिष्ठले — पर्वतश्रेष्ठ मेरुको वक्षःस्थलमा भेला भई धर्म र आचारमाथि एउटा उत्तम ग्रन्थको रचना गरे, जो चारै वेदअनुरूप थियो। त्यस ग्रन्थको विषयवस्तु सात मुखबाट उच्चारित भयो, र त्यो मानवीय कर्तव्य तथा आचारको सर्वोत्तम सङ्ग्रह बन्यो। भनिसकिएझैँ, चित्रशिखण्डी नामले विख्यात ती सात ऋषि सात तत्त्व हुन्, र स्वयम्भू मनु, जो सङ्ख्यामा आठौँ छन्, मूल प्रकृतिका रूपमा छन्। यी आठैले विश्वलाई धारण गर्छन्, र यिनै आठैले त्यस उल्लिखित ग्रन्थको प्रवर्तन गरे।
27आफ्ना इन्द्रिय र मनलाई पूर्णतः वशमा पारेका तथा सधैँ योगमा लागिरहने यी आठ तपस्वीले एकाग्र आत्माले भूत, वर्तमान र भविष्यलाई पूर्णतः जान्दछन्, र सत्यको धर्मप्रति समर्पित छन्।
28यो शुभ छ, यो ब्रह्म हो, यो परम हितकर छ — यसरी आफ्नो मनमा विचार गरेर ती ऋषिहरूले लोकहरूको तथा ती लोकको शासन गर्ने नीति र धर्मको शास्त्रको रचना गरे।
29त्यस ग्रन्थमा रचयिताहरूले धर्म, अर्थ र काममाथि विवेचन गरे, र त्यसपछि मोक्षमाथि पनि। त्यसमा पृथ्वीका लागि तथा स्वर्गका लागि पनि नाना प्रकारका नियम र मर्यादा निर्धारण गरिए।
30तिनीहरूले त्यो ग्रन्थ तब रचे जब अनेक अन्य ऋषिहरूसँग मिलेर एक हजार दिव्य वर्षसम्म तपस्याद्वारा हरि नामले पनि पुकारिने शक्तिशाली र यशस्वी नारायणको आराधना गरिसकेका थिए।
31तिनको तप र आराधनाबाट प्रसन्न भई नारायणले वाणीकी देवी सरस्वतीलाई ती ऋषिहरूका शरीरमा प्रवेश गर्ने आज्ञा दिए। देवीले लोकहरूको हितका लागि त्यस्तै गरे जस्तो आज्ञा उनलाई मिलेको थियो।
32वाणीकी देवीको आफ्ना शरीरमा प्रवेशका कारण तपका ज्ञाता ती ऋषिहरू शब्द, अर्थ र तर्क — यी सबैको दृष्टिले त्यस सर्वश्रेष्ठ ग्रन्थको रचना गर्नमा सफल भए।
33ॐ अक्षरले पवित्र पारिएको त्यो ग्रन्थ रचेर ऋषिहरूले सबैभन्दा पहिले त्यो नारायणलाई सुनाए, जसले कृपापूर्वक त्यो सुने।
34यशस्वी र शरीररहित नारायण जे सुने, त्यसबाट अत्यन्त प्रसन्न भए। तब भूतश्रेष्ठ उनले अशरीरी वाणीले ती ऋषिहरूलाई सम्बोधन गरेर भने — तिमीहरूले जुन यो एक लाख श्लोक भएको ग्रन्थ रचेका छौ, त्यो उत्तम छ। सम्पूर्ण लोकका धर्म र आचार तिमीहरूकै यस ग्रन्थबाट उत्पन्न हुनेछन्।
35चारै वेद — अर्थात् यजुष्, ऋक्, सामन् तथा अङ्गिराको अथर्वन् — को पूर्णतः अनुसरण गर्दै तिम्रो यो ग्रन्थ सम्पूर्ण लोकमा कर्म र सन्न्यास — दुवैका विषयमा प्रमाण मानिनेछ।
36शास्त्रको प्रमाणअनुसार मैले कृपाको गुणबाट ब्रह्मालाई, आफ्नो क्रोधबाट रुद्रलाई, र हे ब्राह्मणहरू, तत्त्वका प्रतिनिधिका रूपमा तिमीहरू सबैलाई उत्पन्न गरेको छु।
37सूर्य, चन्द्र, वायु, पृथ्वी, जल र अग्नि, सम्पूर्ण नक्षत्र, ग्रह र तारामण्डल, र जे-जति प्राणी नामले पुकारिन्छन्, तथा ब्रह्मको उच्चारण गर्नेहरू — यी सबै आ-आफ्नो क्षेत्रमा बाँच्छन् र कार्य गर्छन् र सबै प्रमाणका रूपमा सम्मानित छन्। तिमीहरूले जुन यो ग्रन्थ रचेका छौ, त्यो सम्पूर्ण पुरुषद्वारा सर्वोच्च प्रमाणको ग्रन्थ मानिनेछ। यो मेरो आज्ञा हो। यसै ग्रन्थको मार्गदर्शनमा स्वयम्भू मनुले स्वयं संसारलाई त्यसका धर्म र आचारको उपदेश दिनेछन्।
38जब उशना र बृहस्पति जन्म लिनेछन्, तब तिनीहरूले पनि तिम्रै यस ग्रन्थबाट मार्गदर्शन लिएर र त्यसैलाई उद्धृत गरेर नीति र धर्ममाथि आ-आफ्नो ग्रन्थको प्रवर्तन गर्नेछन्।
39स्वयम्भू मनुद्वारा आफ्नो ग्रन्थको प्रकाशनपछि, उशनाद्वारा आफ्नो ग्रन्थको प्रकाशनपछि, तथा बृहस्पतिद्वारा पनि आफ्नो ग्रन्थको प्रकाशनपछि, तिमीहरूद्वारा रचित यो शास्त्र राजा वसुले प्राप्त गर्नेछन्। वास्तवमा हे द्विजश्रेष्ठहरू, ती राजाले यस ग्रन्थको ज्ञान बृहस्पतिबाट प्राप्त गर्नेछन्।
40सम्पूर्ण शुभ विचारले परिपूर्ण ती राजाले मप्रति गहिरो भक्ति राख्नेछन्। यसै ग्रन्थको मार्गदर्शनमा तिनले आफ्ना सम्पूर्ण धार्मिक कर्म र आचार सम्पन्न गर्नेछन्।
41निस्सन्देह, तिमीहरूद्वारा रचित यो ग्रन्थ नीति र धर्मका सम्पूर्ण ग्रन्थमा श्रेष्ठ हुनेछ। जत्ति उत्तम यो छ, त्यत्तिकै यो अर्थ र धर्म — दुवैको प्राप्तिका उपदेशले भरिएको छ, र रहस्यले परिपूर्ण छ।
42यस ग्रन्थको प्रकाशनको फलस्वरूप तिमीहरू एउटा विस्तृत वंशका प्रवर्तक बन्नेछौ! राजा उपरिचर पनि महत्ता र समृद्धिले सम्पन्न हुनेछन्।
43तर ती राजाको मृत्युपछि यो सनातन ग्रन्थ संसारबाट लोप हुनेछ। यो सबै म नै भन्दछु।
44ती सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई यी वचन भनेर अदृश्य नारायण तिनलाई छोडेर कुनै त्यस्तो स्थानमा गए जो तिनका लागि अज्ञात थियो।
45तब संसारका ती प्रवर्तकहरूले, ती ऋषिहरूले जसले सांसारिक प्रयोजनमा आफ्ना विचार लगाएका थिए, त्यस ग्रन्थको यथाविधि प्रवर्तन गरे जो सम्पूर्ण धर्म र आचारको सनातन मूल हो।
46त्यसपछि सत्ययुगमा जब अङ्गिराको कुलमा बृहस्पतिको जन्म भयो, तब ती सात ऋषिले उनलाई आफ्नो त्यस ग्रन्थको प्रवर्तनको भार सुम्पे, जो उपनिषद् तथा वेदका अनेक शाखाअनुरूप थियो।
47विश्वका धारक र धर्म तथा धार्मिक आचारका प्रथम प्रवर्तक ती स्वयं तब तप गर्ने निश्चयले आफूले रोजेको स्थानमा गए। तिनको त्यो ग्रन्थ, जसको प्रवर्तन तिनले गराए, उपनिषद् तथा वेदका अनेक शाखाअनुरूप थियो।
48विश्वका धारक र धर्म तथा धार्मिक आचारका प्रथम प्रवर्तक ती स्वयं तब तप गर्ने निश्चयले आफूले रोजेको स्थानमा गए।