मोक्षधर्म पर्व — शोक-रहित सनातन पद; शुकदेव गृह त्यागते हैं
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 158
संस्कृत
1नारद उवाच सुखदुः दुःखविपर्यासो यदा समनुपद्यते। नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्॥
2स्वभावाद् यलमातिष्ठेद् यत्नवान् नावसीदति। जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत्॥
3रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः। सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः॥
4व्यथितस्य विधित्साभिस्ताम्यतो जीवितैषिणः। अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते॥
5स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव। आयुरादाय मर्त्यानां राज्यहानि पुनः पुनः॥
6व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। जातान् माजरयति निमेषान् नावतिष्ठते॥
7सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयत्यसौ। आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च॥
8अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान्। इष्टानिष्टान् मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः॥
9योऽयमिच्छेद् यथाकामं कामानां तदवाप्नुयात्। यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्॥
10संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः। दृश्यन्ते निष्फलाः संतः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः॥
11अपरे बालिशा: सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः। आशीभिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः॥
12भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः। वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते॥
13अचेष्टमानमासीनं श्री: कञ्चिदुपतिष्ठते। कश्चित् कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति॥
14अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः। शुक्रमन्यत्र सम्भूतं पुनरन्यत्र गच्छति॥
15तस्य योनौ प्रयुक्तस्य गर्भो भवति वा न वा। आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते॥
16केषाञ्चित् पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम्। सिद्धौ प्रयतमानानां न चाण्डमुपजायते॥
17गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव। आयुष्माजायते पुत्रः कथं प्रेत इवाभवत्॥
18देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः। दश मासान् परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः॥
19अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान्। विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः॥
20अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे। उपद्रव इवाविष्टो योनि गर्भः प्रपद्यते॥
21शीघ्रं परशरीराणि च्छिन्नबीजं शरीरिणम्। प्राणिनं प्राणसंरोधे मांस.श्लेष्मविवेष्टितम्॥
22निर्दग्धं परदेहेऽपि परदेहं चलाचलम्। विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम्॥
23सङ्गत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम्। केन यत्नेन जीवन्तं गर्भ त्वमिह पश्यसि॥
24अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः। तस्मिन्नेवोदरे गर्भ: किं नान्नमिव जीर्यते॥
25गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः। धारणे वा विसर्गे वा न कर्ता विद्यते वशः॥
26स्रवन्ति हुंदराद् गर्भा जायमानास्तथा परे। आगमेन तथान्येषां विनाश उपपद्यते॥
27एतस्माद् योनिसम्बन्धाद् यो जीवन् परिमुच्यते। प्रजां च लभते काञ्चित् पुनर्द्वन्द्वेषु सज्जति॥
28स तस्य सहजातस्य सप्तमी नवमीं दशाम्। प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति गतायुषः॥
29नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः। व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव॥
30व्याधिभिर्मथ्यमानानां त्यजतां विपुलं धनम्। वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः॥
31ते चातिनिपुणा वैद्याः कुशलाः सम्भृतौषधाः। व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः॥
32ते पिबन्तः कषायांश्च सपौषि विविधानि च। दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः॥
33के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान् मृगपक्षिणः। श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते॥
34घोरानपि दुराधर्षान् नृपतीनुग्रतेजसः। आक्रम्याददते रोगाः पशून् पशुगणा इव॥
35इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्। स्रोतसा सहसाऽऽक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा॥
36न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा। स्वभावमतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिणः॥
37न म्रियेरन् न जीर्येरन् सर्वे स्युः सर्वकामिनः। नाप्रियं प्रति पश्येयुरुत्थानस्य फले सति॥
38उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। यतते च यथाशक्ति न च तद् वर्तते तथा॥
39ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान् मद्यमदेन च। अप्रमत्ताः शठाञ्छूरा विक्रान्ताः पर्युपासते॥
40क्लेशाः परिनिवर्तन्ते केषाञ्चिदसमीक्षिताः। स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदधिगम्यते।॥
41महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु। वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः॥
42सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसुराः। मनुष्याश्च गतस्त्रीकाः शतशो विविधस्त्रियः॥
43द्वन्द्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः। इदमन्यत् पदं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि॥
44त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज॥
45एतत् ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम। येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः॥
46नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान्। संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत॥
47पुत्रदारैर्महान् क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्च्छ्रमः। किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम्॥
48ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः। परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसी गतिम्॥
49कथं त्वहमसंश्लिष्टो गच्छेयं गतिमुत्तमाम्। नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंकरसागरे॥
50परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः। सर्वसङ्गान् परित्यज्य निश्चितो मनसा गतिम्॥
51तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यति। अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः॥
52न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः। अवबन्धो हि बुद्धस्य कर्मभिर्नोपपद्यते॥
53तस्माद् योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम्। वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्॥
54न ह्येष क्षयतां याति सोमः सुरगणैर्यथा। कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति॥
55क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते। नेच्छाम्येवं विदित्वैते ह्रासवृद्धी पुनः पुनः॥
56रविस्तु संतापयते लोकान् रश्मिभिरुल्बणैः। सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः॥ अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम्।
57अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःशङ्केनान्तरात्मना॥ सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम्।
58ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम्॥ आपृच्छामि नगान् नागान् गिरिमुर्वी दिशो दिवम्। देवदानवगन्धर्वान् पिशाचोरगराक्षसान्॥। लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि न संशयः।
59पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षािभिः॥६ अथानुज्ञाप्य तमृर्षि नारदं लोकविश्रुतम्।
60तस्मादनुज्ञां सम्प्राप्य जगाम पितरं प्रति॥ सोऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्। शुकः प्रदक्षिणं कृत्वा कृष्णमापृष्टवान् मुनिम्॥
61श्रुत्वा चर्षिस्तद् वचनं शुकस्य प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम्। भो भो पुत्र स्थीयतां तावदद्य यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थे॥
62निरपेक्षः शुको भूत्वा नि:स्नेहो मुक्तसंशयः। मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे॥
63पितरं सम्परित्यज्य जगाम मुनिसत्तमः। कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसंघनिषेवितम्॥
अंग्रेज़ी
1Narada said When the changes of happiness and sorrow appear or disappear, they cannot be prevented by either wisdom or policy or exertion.
2Without suffering himself to deviate from his true nature, one should try his best for protecting his own Self. He who makes such care and exertion, has never to to perish. Considering Self as something dear, one should always try to rescue himself from decrepitude death, and disease.
3Metal and physical ailments afflict the body, like keen-pointed arrows discharged from the bow by a strong bowman.
4The body of a person who is tortured by thirst, who is moved by agony, who is perfectly helpless, and that is desirous of prolonging his life, is dragged towards destruction.
5Days and nights are continually running, carrying away in their current the periods of life of all human beings. Like currents of rivers, these flow ceaselessly without ever returning.
6The continued succession of the lighted and the dark fortnights is destroyed all mortal creatures without stopping for even a moment in this work.
7Rising and setting day after day, the Sun, who is himself undecaying, is perpetually coO king the joys and sorrows of all men.
8The nights are continually going away, taking with them the good and bad incidents that befall man, that depend on destiny, and that are unexpected by him.
9If the fruits of men's deeds were not dependent on other circumstances, then one would acquire whatever object he would long for.
10Even men of controlled senses, of cleverness, and of intelligence, if destitute of acts, never succeed in acquiring any fruits.
11Other, though shorn of intelligence and accomplishments of any sort, and who are really the lowest of men, are seen, even when they do not wish for success, to be crowned with the fruition of all their desires.
12Some one else, who is always ready to injure all creatures, and who is engaged in imposing on all the world, is seen to languish in happiness.
13Some one who sits idly, acquires great prosperity; while another, by working earnestly, is seen to miss desirable fruits almost within his reach.
14Do you ascribe it as one of the faults of man! The seminal fluid, originating in one's nature from sight of one person, goes to another person.
15When given to the womb, it sometimes produces an embryo and sometimes fails. When sexual intercourse fails, it resembles a mango tree that puts forth a great many flowers without, however, producing a single fruit.
16As regards some men who are desirous of having offspring and who, for the fruition of their object, work earnestly, they fail to procreate an embryo in the womb.
17Some person, again, who fears the birth of an embryo as one fears a snake of deadly poison, finds, a long-lived son born to him and sources who seems to be his own self return to the stages through which he has passed.
18Many persons with strong desire for children, and cheerless on that account, after sacrificing to many gods and practising severe austerities, at last beget children, duly borne for ten long months, that prove to be veritable wretches of their race.
19Others, who have been obtained by virtue of such blessed rites and observances, at once acquires riches and grain and various other of enjoyment acquired and accumulated by their fore fathers.
20In an act of sexual intercourse, when two persons of opposite sexes come into contact with one another, the embryo takes birth in the womb, like a calamity attacking the mother.
21Very soon after suspension of the vital airs, other physical forms possess that embodied creature whose gross body has been destroyed but whose deeds have all been performed with that gross body, made of flesh and phlegm.
22Upon the destruction of the body, another body which is as much destructible as the one which is destroyed, is kept ready for the burnt and destroyed creature even as one boat goes to another for transferring to itself the passengers of the other.
23By sexual intercourse, a drop of the seminal fluid that is inanimate, is cast into the womb. I ask you, through whose or what care is the embryo kept alive?
24That part of the body into which the food that is eaten goes and where it is digested, is the place where the embryo lives, but it is not disgested there.
25In the womb, amid urine and faeces, one's sojourn is governed by Nature. The born creature is not free in the matter or residence therein or escape therefrom. In fact, in these respects, he is perfectly helpless.
26Some embryos fall from the womb. Some come out alive. While as regards some, they are destroyed in the womb, after being quickened with life, on account of some other bodies being ready for them.
27That man who, in an act of sexual intercourse, injects the seminal fluid, obtains from it a son or daughter. The offspring thus obtained, when the time comes, takes part in a similar act of sexual intercourse.
28When the lease of a person's life ends, the five primal elements of his body attain to the seventh and the ninth stages and they cease to be. The person, however, suffers no change.
29Forsooth, when persons are attacked by diseases as little animals assailed by hunters, they then lose the power of rising up and moving about.
30If when men are attacked by diseases, they wish to spend even immense riches, physicians with their best efforts fail to lessen their sufferings.
31Even physicians, who are well-skilled and expert in their science and well-equipt with excellent medicines, are themselves attacked by disease like animals assailed by hunters.
32Even if men drink many astringents and various sorts of medicated ghee, they are seen to be broken by decrepitude like trees by strong elephants.
33When animals and birds and beasts of prey and poor men are attacked by diseases, who treats them with medicines? Indeed, these are not seen to be ill.
34Like larger animals attacking smaller ones, diseases are seen to attack even dreadful kings of fierce energy and invincible prowess.
35All men, deprived of the power of even uttering cries of pain, and overwhelmed by error and grief, are seen to be carried away along the dreadful current into which they have been thrown.
36Embodied creatures, even when trying to conquer it with the help of wealth, of sovereign power, or of the austerest penances. men
37If all attempts men make were successful then men would never die, would never be subject to decrepitude, would never meet with any disagreeable thing, and lastly would have all their wishes fructified.
38All desire to acquire gradual superiority of position. To satisfy this wish they try their very best. The result however, does not agree with their wish.
39Even men who are perfectly careful, who are honest, and brave and endued with prowess, are seen to worship men intoxicated with the pride of wealth and with even alcoholic stimulants.
40Some men are seen whose calamities vanish before even these are seen by them. Others there are who are seen to possess no riches but who are free from misery of every sort.
41A great disparity is seen about the fruits that wait upon conjunctions of acts. Some are seen to carry vehicles on their shoulders, while some are seen to ride on them.
42All men desirous of riches and prosperity. A few only have cars dragged in their processions. Some there are who cannot get a single wife when their first married ones are dead; while others have hundreds of wives.
43are Misery and happiness are the two things which exist side by side. Men have either misery or happiness. See this is a subject of wonder! Do you, however, allow yourself to be stupefied by error at such a sight.
44Renounce both virtue and sin! Renounce also truth and falsehood! Having renounced both truth and falsehood, do you then cast off that with whose help you shall cast off the former.
45O best of Rishis, I have now told you what is a great mystery! With the help of such instructions, the gods succeeded in leaving the Earth for becoming dwellers of heaven.
46Hearing these words of Narada, Shuka, gifted with great intelligence and possessed of tranquillity of mind, reflected upon the drift of the instructions he received, but could not deterinine any thing.
47He understood that one suffers great misery on account of children and wives; that one has to work hard for the acquisition of science and Vedic lore. He, therefore, asked himself, saying,-What is that situation which is eternal and which is free from all sorts of misery but in which there is great prosperity?
48Thinking for a moment upon the course ordained for him, Shuka, who was well acquainted with the beginning and the end of all duties, determined to attain to the highest end which is full of happiness.
49He questioned himself, saying,-How shall I, cutting off all attachments and becoming perfectly free, acquire that excellent end? How, indeed, shall I acquire that excellent situation whence there is no return into the ocean of various sorts of birth.
50I wish to come by that condition of existence whence there is no return! Renouncing all kinds of attachments, arrived at certainty by mental retrospection, I shall acquire that end.
51I shall acquire that situation in which your Soul will have tranquillity, and when I shall be able to live for good without being subject to decrepitude or change.
52It is, however, certain that that high end cannot be acquired without the help of Yoga. One who has acquired the state of perfect knowledge and enlightenment never comes by low attachments through deeds.
53I shall, therefore, have recourse to Yoga, and renouncing this body which is my present residence, I shall change myself into a wind and enter that mass of effulgence which is represented by the sin.
54When Individual Soul enters that mass of effulgence, he no longer suffers like Soma who, with the gods, upon the exhaustion of merit, drops down on the Earth and having once more acquired sufficient merit returns to heaven.
55The Moon is always seen to decrease and once more increase. Seeing this decrease and increase that go on repeatedly, I do not wish to have a form of existence in which there are such changes.
56The Sun warms all the worlds by means of his rays. His disc never suffers any diminution. Remaining unchanged, he drinks energy from all things. Hence, I wish to go into the Sun of blazing effulgence.
57There I shall live, invincible by all, and in my inner soul freed from all fear, having renounced this body of mine in the solar region.
58I shall enter with the great Rishis the unbearable energy of the Sun, I declare to all creatures, these trees, these elephants, these mountains, the Earth herself, the several cardinal points, the sky, the gods, the Danavas, the Gandharvas, the Pishachas, Uragas, and the Rakshasas, that I shall enter all creatures in the world.
59Let all the gods with the Rishis, witness my Yoga power to-day.-Having said these words, Shuka, informed the illustrious Narada of his intention.
60Obtaining Narada's permission, Shuka then went to where his father was. Arrived before him, the great Muni, viz., the great and Islandborn Krishna, Shuka circumambulated him and addressed him the usual enquiries.
61Hearing of Shuka's intention, the great Rishi became highly pleased. Addressing him the great Rishi said,-0 son, O dear son, do you stay here to-day so that I may see you for some time for gratifying my eyes.
62Shuka, however, paid no heed to that request. Freed from affection and all doubt, he began to think only of Liberation, and set his heart on the journey.
63Leaving his father, that foremost of Rishis then went to the spacious breast, of Kailasa which was inhabited by numbers of ascetics crowned with success.
हिन्दी
1नारद ने कहा — सुख और दुःख के परिवर्तन जब आते अथवा जाते हैं, तब उन्हें न प्रज्ञा से, न नीति से, न प्रयत्न से रोका जा सकता है।
2अपने यथार्थ स्वभाव से विचलित हुए बिना मनुष्य को अपनी आत्मा की रक्षा के लिए भरसक प्रयत्न करना चाहिए। जो ऐसा यत्न और प्रयत्न करता है, उसका कभी विनाश नहीं होता। आत्मा को ही प्रिय वस्तु मानकर मनुष्य को सदा अपने को जरा, मृत्यु और रोग से बचाने का प्रयत्न करना चाहिए।
3मानसिक और शारीरिक व्याधियाँ शरीर को उसी प्रकार पीड़ित करती हैं जैसे बलवान् धनुर्धर के धनुष से छोड़े गए तीक्ष्ण अग्र वाले बाण।
4जो पुरुष तृषा से पीड़ित है, जो वेदना से व्याकुल है, जो पूर्णतः असहाय है, और जो अपने जीवन को लम्बा करना चाहता है — उसका शरीर विनाश की ओर घसीटा जाता है।
5दिन और रात निरन्तर दौड़ रहे हैं, और अपनी धारा में समस्त मनुष्यों की आयु बहा ले जा रहे हैं। नदियों की धाराओं के समान ये बिना कभी लौटे अविराम बहते रहते हैं।
6शुक्ल और कृष्ण पक्षों का निरन्तर क्रम इस कार्य में एक क्षण के लिए भी न रुकते हुए समस्त मरणशील प्राणियों का नाश करता रहा है।
7दिन-प्रतिदिन उदय और अस्त होता हुआ सूर्य, जो स्वयं अक्षय है, समस्त मनुष्यों के सुख और दुःख को निरन्तर पका रहा है।
8रात्रियाँ निरन्तर बीतती जा रही हैं, और अपने साथ मनुष्य पर आने वाली उन शुभ और अशुभ घटनाओं को ले जा रही हैं जो दैव के अधीन हैं और जिनकी उसे प्रत्याशा नहीं थी।
9यदि मनुष्यों के कर्मों का फल अन्य परिस्थितियों पर निर्भर न होता, तो प्रत्येक व्यक्ति जिस वस्तु की कामना करता, उसे प्राप्त कर लेता।
10जितेन्द्रिय, कुशल और बुद्धिमान् पुरुष भी, यदि कर्म से रहित हों, तो कोई फल प्राप्त करने में कभी सफल नहीं होते।
11दूसरे कुछ लोग, जो बुद्धि और किसी भी प्रकार की योग्यता से रहित हैं और जो वास्तव में मनुष्यों में अधम हैं, वे भी — यद्यपि वे सफलता की कामना तक नहीं करते — अपनी समस्त कामनाओं की सिद्धि से मण्डित देखे जाते हैं।
12कोई और, जो समस्त प्राणियों की हिंसा करने को सदा तत्पर रहता है और जो सारे संसार को ठगने में लगा है, वह सुख में मग्न रहता देखा जाता है।
13कोई निठल्ला बैठा रहकर ही महान् समृद्धि प्राप्त कर लेता है; जबकि कोई दूसरा प्राणपण से परिश्रम करके भी अपनी पहुँच के भीतर आए हुए वांछित फलों को खो बैठता देखा जाता है।
14क्या तुम इसे मनुष्य का ही कोई दोष मानते हो? शुक्र, जो किसी एक व्यक्ति के दर्शन से मनुष्य के स्वभाव में उत्पन्न होता है, वह किसी दूसरे व्यक्ति के पास चला जाता है।
15गर्भ में स्थापित होने पर वह कभी भ्रूण उत्पन्न करता है और कभी विफल हो जाता है। जब समागम निष्फल होता है, तब वह उस आम के वृक्ष के समान होता है जो बहुत-से फूल तो देता है, किन्तु एक भी फल नहीं देता।
16कुछ पुरुष सन्तान की कामना रखते हैं और अपने उस प्रयोजन की सिद्धि के लिए प्राणपण से यत्न करते हैं, तथापि वे गर्भ में भ्रूण उत्पन्न करने में असमर्थ रहते हैं।
17कोई और, जो गर्भ के उत्पन्न होने से ऐसे डरता है जैसे कोई तीव्र विष वाले सर्प से डरे, उसे दीर्घायु पुत्र प्राप्त होता है — मानो वह स्वयं ही उन अवस्थाओं में लौट आया हो जिनसे वह गुजर चुका है।
18बहुत-से लोग, जो सन्तान की तीव्र कामना रखते हैं और उसी कारण उदास रहते हैं, अनेक देवताओं को यज्ञ अर्पित करके और कठोर तपस्या करके अन्ततः सन्तान उत्पन्न करते हैं, जो पूरे दस मास तक गर्भ में धारण की जाती है — और वही सन्तान अपने कुल की सचमुच कलंक निकलती है।
19दूसरे, जो ऐसे ही मंगलमय संस्कारों और व्रतों के प्रभाव से प्राप्त हुए हैं, वे तत्काल ही अपने पूर्वजों द्वारा अर्जित और संचित धन, धान्य तथा भोग की अन्य अनेक वस्तुएँ अपने अधिकार में कर लेते हैं।
20समागम के समय जब दो विपरीत लिंग के व्यक्ति परस्पर संयुक्त होते हैं, तब गर्भ में भ्रूण उत्पन्न होता है — मानो कोई विपत्ति माता पर आक्रमण कर रही हो।
21प्राणवायु के रुकने के तुरन्त पश्चात् उस देहधारी प्राणी को — जिसका स्थूल शरीर नष्ट हो चुका है किन्तु जिसके समस्त कर्म माँस और कफ से बने उसी स्थूल शरीर से किए गए थे — दूसरे शरीर आ घेरते हैं।
22शरीर के नष्ट होने पर उस जले और नष्ट हुए प्राणी के लिए दूसरा शरीर तैयार रखा जाता है, जो नष्ट हुए शरीर के समान ही नाशवान् होता है — जैसे एक नौका दूसरी नौका के पास जाकर उसके यात्रियों को अपने में उतार लेती है।
23समागम के द्वारा शुक्र की एक निर्जीव बूँद गर्भ में डाली जाती है। मैं तुमसे पूछता हूँ — किसके अथवा किस यत्न से वह भ्रूण जीवित रखा जाता है?
24शरीर का जो भाग खाया हुआ अन्न ग्रहण करता है और जहाँ वह पचता है, वही स्थान है जहाँ भ्रूण रहता है — किन्तु वह वहाँ पचता नहीं।
25गर्भ में, मल-मूत्र के बीच, मनुष्य का वास प्रकृति के अधीन होता है। जन्मा हुआ प्राणी न वहाँ रहने के विषय में स्वतन्त्र है, न वहाँ से निकलने के विषय में। वस्तुतः इन बातों में वह पूर्णतः असहाय है।
26कुछ भ्रूण गर्भ से गिर जाते हैं। कुछ जीवित बाहर आते हैं। और कुछ ऐसे हैं जो प्राण प्राप्त कर लेने के पश्चात् भी गर्भ में ही नष्ट हो जाते हैं, क्योंकि उनके लिए दूसरे शरीर तैयार होते हैं।
27जो पुरुष समागम में शुक्र का सेचन करता है, वह उससे पुत्र अथवा पुत्री प्राप्त करता है। इस प्रकार प्राप्त सन्तान भी समय आने पर वैसे ही समागम में प्रवृत्त होती है।
28जब मनुष्य की आयु समाप्त होती है, तब उसके शरीर के पाँच महाभूत सातवीं और नवीं अवस्था को प्राप्त होकर लुप्त हो जाते हैं। किन्तु आत्मा में कोई परिवर्तन नहीं होता।
29निस्सन्देह, जब मनुष्य रोगों से आक्रान्त होते हैं — जैसे व्याधों से आक्रान्त छोटे प्राणी — तब वे उठने और चलने-फिरने की शक्ति खो बैठते हैं।
30जब मनुष्य रोगों से आक्रान्त होते हैं, तब यदि वे अपार धन तक व्यय करने को उद्यत हों, तब भी वैद्य अपने सर्वोत्तम प्रयत्नों से उनकी पीड़ा घटाने में विफल रहते हैं।
31जो वैद्य अपने शास्त्र में अत्यन्त निपुण और कुशल हैं तथा उत्तम औषधियों से सुसज्जित हैं, वे भी स्वयं रोगों से आक्रान्त होते हैं — जैसे व्याधों से आक्रान्त पशु।
32मनुष्य चाहे अनेक कषाय और नाना प्रकार के औषधीय घृत पिएँ, तथापि वे जरा से उसी प्रकार तोड़े हुए देखे जाते हैं जैसे बलवान् हाथियों से वृक्ष।
33जब पशु, पक्षी, हिंस्र जन्तु और दरिद्र मनुष्य रोगों से आक्रान्त होते हैं, तब उनकी औषधियों से चिकित्सा कौन करता है? वस्तुतः ये रुग्ण दिखाई ही नहीं देते।
34जैसे बड़े पशु छोटे पशुओं पर आक्रमण करते हैं, वैसे ही रोग भयंकर तेजस्वी और अजेय पराक्रम वाले राजाओं पर भी आक्रमण करते देखे जाते हैं।
35समस्त मनुष्य, पीड़ा की चीख तक निकालने की शक्ति से वंचित होकर और भ्रम तथा शोक से अभिभूत होकर, उस भयंकर धारा में बहते हुए देखे जाते हैं जिसमें वे फेंक दिए गए हैं।
36देहधारी प्राणी धन के, राजसत्ता के अथवा कठोरतम तपस्या के बल से भी उस (मृत्यु) को जीतने का प्रयत्न करते हैं (किन्तु सफल नहीं होते)।
37यदि मनुष्यों के सब प्रयत्न सफल होते, तो मनुष्य कभी मरते नहीं, कभी जरा के अधीन न होते, कभी किसी अप्रिय वस्तु से न मिलते, और अन्ततः उनकी समस्त कामनाएँ फलित हो जातीं।
38सब क्रमशः उच्चतर पद प्राप्त करना चाहते हैं। इस कामना की पूर्ति के लिए वे भरसक प्रयत्न करते हैं। किन्तु फल उनकी कामना के अनुरूप नहीं होता।
39जो पुरुष पूर्णतः सावधान, ईमानदार, वीर और पराक्रमसम्पन्न हैं, वे भी धन के मद से तथा मदिरा तक से उन्मत्त पुरुषों की सेवा करते देखे जाते हैं।
40कुछ पुरुष ऐसे देखे जाते हैं जिनकी विपत्तियाँ उनके देखने से पहले ही मिट जाती हैं। कुछ दूसरे ऐसे हैं जिनके पास कोई धन नहीं, तथापि वे सब प्रकार के दुःख से मुक्त हैं।
41कर्मों के संयोगों पर निर्भर फलों में महान् विषमता देखी जाती है। कुछ लोग अपने कन्धों पर वाहन ढोते देखे जाते हैं, तो कुछ उन्हीं वाहनों पर सवार देखे जाते हैं।
42सभी मनुष्य धन और समृद्धि की कामना करते हैं। किन्तु थोड़े ही ऐसे हैं जिनके जुलूसों में रथ खींचे जाते हैं। कुछ ऐसे हैं जिन्हें पहली विवाहिता पत्नी के मर जाने पर एक भी पत्नी नहीं मिलती; जबकि दूसरों की सैकड़ों पत्नियाँ होती हैं।
43दुःख और सुख — ये दो वस्तुएँ साथ-साथ रहती हैं। मनुष्यों को या तो दुःख मिलता है या सुख। देखो, यह आश्चर्य का विषय है! किन्तु ऐसा दृश्य देखकर तुम अपने को भ्रम से मोहित मत होने दो।
44धर्म और पाप — दोनों का त्याग करो! सत्य और असत्य का भी त्याग करो! सत्य और असत्य — दोनों का त्याग कर चुकने पर, जिसकी सहायता से तुम इनका त्याग करोगे, उसका भी परित्याग कर दो।
45हे ऋषिश्रेष्ठ, अब मैंने तुम्हें एक महान् रहस्य बता दिया है! ऐसे ही उपदेशों की सहायता से देवता पृथ्वी छोड़कर स्वर्ग के निवासी बनने में सफल हुए थे।
46नारद के ये वचन सुनकर महाबुद्धिमान् और शान्तचित्त शुक ने प्राप्त उपदेशों के तात्पर्य पर विचार किया, किन्तु किसी निश्चय पर नहीं पहुँच सके।
47उन्होंने समझा कि सन्तान और पत्नी के कारण मनुष्य महान् दुःख भोगता है; कि विद्या और वेदज्ञान की प्राप्ति के लिए कठोर परिश्रम करना पड़ता है। इसलिए उन्होंने अपने से पूछा — वह कौन-सी स्थिति है जो शाश्वत है, जो सब प्रकार के दुःख से मुक्त है और जिसमें महान् समृद्धि है?
48समस्त धर्मों के आदि और अन्त के ज्ञाता शुक ने अपने लिए विहित मार्ग पर क्षण भर विचार करके उस परम गति को प्राप्त करने का निश्चय किया जो सुख से परिपूर्ण है।
49उन्होंने अपने से पूछा — मैं समस्त आसक्तियों को काटकर और पूर्णतः मुक्त होकर उस उत्तम गति को किस प्रकार प्राप्त करूँ? वस्तुतः मैं वह उत्तम स्थिति किस प्रकार प्राप्त करूँ जहाँ से नाना प्रकार के जन्मों के समुद्र में लौटना नहीं होता?
50मैं उस स्थिति को प्राप्त करना चाहता हूँ जहाँ से लौटना नहीं होता! समस्त प्रकार की आसक्तियों का त्याग करके, मानसिक अनुशीलन से निश्चय पर पहुँचकर मैं वह गति प्राप्त करूँगा।
51मैं वह स्थिति प्राप्त करूँगा जिसमें आत्मा को शान्ति मिलेगी, और जहाँ मैं जरा अथवा परिवर्तन के अधीन हुए बिना सदा के लिए रह सकूँगा।
52किन्तु यह निश्चित है कि वह उत्तम गति योग की सहायता के बिना प्राप्त नहीं हो सकती। जिसने पूर्ण ज्ञान और बोध की अवस्था प्राप्त कर ली है, वह कर्मों के द्वारा कभी निम्न आसक्तियों में नहीं गिरता।
53इसलिए मैं योग का आश्रय लूँगा, और इस शरीर का — जो इस समय मेरा निवास है — त्याग करके अपने को वायु में परिणत कर दूँगा और उस तेजःपुंज में प्रवेश करूँगा जो सूर्य है।
54जब जीवात्मा उस तेजःपुंज में प्रवेश करता है, तब उसे सोम के समान कष्ट नहीं भोगना पड़ता, जो देवताओं के साथ पुण्य क्षीण होने पर पृथ्वी पर गिर पड़ते हैं और पुनः पर्याप्त पुण्य अर्जित करके स्वर्ग लौटते हैं।
55चन्द्रमा सदा घटता और पुनः बढ़ता देखा जाता है। बार-बार होने वाली इस घट-बढ़ को देखकर मैं ऐसी सत्ता नहीं चाहता जिसमें ऐसे परिवर्तन हों।
56सूर्य अपनी किरणों से समस्त लोकों को तपाता है। उसका मण्डल कभी क्षीण नहीं होता। अपरिवर्तित रहते हुए वह समस्त वस्तुओं से तेज पीता है। इसलिए मैं प्रज्वलित तेज वाले सूर्य में जाना चाहता हूँ।
57सौरमण्डल में अपने इस शरीर का त्याग करके मैं वहाँ सबके लिए अजेय होकर और अपनी अन्तरात्मा में समस्त भय से मुक्त होकर निवास करूँगा।
58मैं महर्षियों के साथ सूर्य के असह्य तेज में प्रवेश करूँगा। मैं समस्त प्राणियों से — इन वृक्षों से, इन हाथियों से, इन पर्वतों से, स्वयं पृथ्वी से, समस्त दिशाओं से, आकाश से, देवताओं से, दानवों से, गन्धर्वों से, पिशाचों से, उरगों से और राक्षसों से — यह घोषणा करता हूँ कि मैं संसार के समस्त प्राणियों में प्रवेश करूँगा।
59समस्त देवता ऋषियों सहित आज मेरे योगबल के साक्षी हों। — ये वचन कहकर शुक ने यशस्वी नारद को अपना अभिप्राय बता दिया।
60नारद की अनुमति पाकर शुक तब वहाँ गए जहाँ उनके पिता थे। उनके सम्मुख पहुँचकर उन महामुनि — अर्थात् महान् द्वैपायन कृष्ण — की शुक ने परिक्रमा की और उनसे यथोचित कुशल-प्रश्न किए।
61शुक का अभिप्राय सुनकर वे महर्षि अत्यन्त प्रसन्न हुए। उन्हें सम्बोधित करके महर्षि ने कहा — हे पुत्र, हे प्रिय पुत्र, आज तुम यहीं ठहरो, जिससे मैं कुछ समय तक तुम्हें देखकर अपने नेत्रों को तृप्त कर सकूँ।
62किन्तु शुक ने उस अनुरोध पर कोई ध्यान नहीं दिया। स्नेह और समस्त सन्देह से मुक्त होकर वे केवल मोक्ष का ही चिन्तन करने लगे, और अपना मन उस यात्रा पर लगा दिया।
63अपने पिता को छोड़कर वे ऋषिश्रेष्ठ तब कैलास के उस विस्तीर्ण वक्षःस्थल की ओर गए जो सिद्धि प्राप्त अनेक तपस्वियों से बसा हुआ था।
नेपाली
1नारदले भने — सुख र दुःखका परिवर्तन जब आउँछन् वा जान्छन्, तब तिनलाई न प्रज्ञाले, न नीतिले, न प्रयत्नले रोक्न सकिन्छ।
2आफ्नो यथार्थ स्वभावबाट विचलित नभई मानिसले आफ्नो आत्माको रक्षाका लागि भरमग्दुर प्रयत्न गर्नुपर्छ। जसले त्यस्तो यत्न र प्रयत्न गर्छ, उसको कहिल्यै विनाश हुँदैन। आत्मालाई नै प्रिय वस्तु ठानेर मानिसले सधैँ आफूलाई जरा, मृत्यु र रोगबाट जोगाउने प्रयत्न गर्नुपर्छ।
3मानसिक र शारीरिक व्याधिले शरीरलाई त्यसै गरी पीडित गर्छन् जसरी बलवान् धनुर्धरको धनुबाट छाडिएका तीखा टुप्पा भएका बाणले।
4जो पुरुष तिर्खाले पीडित छ, जो वेदनाले व्याकुल छ, जो पूर्णतः असहाय छ, र जो आफ्नो जीवन लम्ब्याउन चाहन्छ — उसको शरीर विनाशतिर घिसारिन्छ।
5दिन र रात निरन्तर दौडिरहेका छन्, र आफ्नो धारामा सम्पूर्ण मानिसको आयु बगाइरहेका छन्। नदीका धाराजस्तै यी कहिल्यै नफर्की अविराम बगिरहन्छन्।
6शुक्ल र कृष्ण पक्षको निरन्तर क्रमले यस कार्यमा एक क्षणका लागि पनि नरोकिई सम्पूर्ण मरणशील प्राणीको नाश गर्दै आएको छ।
7दिनप्रतिदिन उदय र अस्त हुँदै सूर्य, जो आफैँ अक्षय छ, सम्पूर्ण मानिसका सुख र दुःखलाई निरन्तर पकाइरहेको छ।
8रातहरू निरन्तर बित्दै गइरहेका छन्, र आफूसँगै मानिसमाथि आइपर्ने ती शुभ र अशुभ घटनालाई लगिरहेका छन् जो दैवका अधीनमा छन् र जसको उसलाई प्रत्याशा थिएन।
9यदि मानिसका कर्मको फल अन्य परिस्थितिमा निर्भर नहुँदो हो त, प्रत्येक व्यक्तिले जुन वस्तुको कामना गर्थ्यो, त्यो प्राप्त गर्थ्यो।
10जितेन्द्रिय, कुशल र बुद्धिमान् पुरुष पनि, यदि कर्मबाट रहित छन् भने, कुनै फल प्राप्त गर्नमा कहिल्यै सफल हुँदैनन्।
11अरू केही मानिस, जो बुद्धि र कुनै पनि प्रकारको योग्यताबाट रहित छन् र जो वास्तवमा मानिसहरूमा अधम छन्, तिनीहरू पनि — यद्यपि तिनीहरूले सफलताको कामनासम्म गर्दैनन् — आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको सिद्धिले मण्डित देखिन्छन्।
12अर्को कोही, जो सम्पूर्ण प्राणीको हिंसा गर्न सधैँ तत्पर रहन्छ र जो सारा संसारलाई ठग्नमा लागेको छ, ऊ सुखमा मग्न रहेको देखिन्छ।
13कोही निष्क्रिय बसिरहेरै महान् समृद्धि प्राप्त गर्छ; जबकि अर्को कोही प्राणपणले परिश्रम गरेर पनि आफ्नो पहुँचभित्रै आइपुगेका वाञ्छित फल गुमाएको देखिन्छ।
14के तिमी यसलाई मानिसकै कुनै दोष मान्छौ? शुक्र, जुन कुनै एक व्यक्तिको दर्शनले मानिसको स्वभावमा उत्पन्न हुन्छ, त्यो अर्कै व्यक्तिकहाँ जान्छ।
15गर्भमा स्थापित हुँदा त्यसले कहिले भ्रूण उत्पन्न गर्छ र कहिले विफल हुन्छ। जब समागम निष्फल हुन्छ, तब त्यो त्यस आँपको रूखजस्तै हुन्छ जसले धेरै फूल त फुलाउँछ, तर एउटा पनि फल दिँदैन।
16केही पुरुषहरू सन्तानको कामना राख्छन् र आफ्नो त्यस प्रयोजनको सिद्धिका लागि प्राणपणले यत्न गर्छन्, तैपनि तिनीहरू गर्भमा भ्रूण उत्पन्न गर्न असमर्थ रहन्छन्।
17अर्को कोही, जो गर्भ उत्पन्न हुनुबाट यसरी डराउँछ जसरी कोही तीव्र विष भएको सर्पदेखि डराउँछ, उसलाई दीर्घायु पुत्र प्राप्त हुन्छ — मानौँ ऊ आफैँ ती अवस्थामा फर्केर आएको होस् जसबाट ऊ गुज्रिसकेको छ।
18धेरै मानिस, जो सन्तानको तीव्र कामना राख्छन् र त्यसैले उदास रहन्छन्, अनेक देवतालाई यज्ञ अर्पण गरेर र कठोर तपस्या गरेर अन्ततः सन्तान उत्पन्न गर्छन्, जो पूरा दस महिनासम्म गर्भमा धारण गरिन्छ — र त्यही सन्तान आफ्नो कुलको साँच्चै कलङ्क निस्कन्छ।
19अरू केही, जो त्यस्तै मङ्गलमय संस्कार र व्रतको प्रभावले प्राप्त भएका छन्, तिनीहरूले तत्कालै आफ्ना पुर्खाहरूले कमाएका र सञ्चय गरेका धन, धान्य तथा भोगका अन्य अनेक वस्तु आफ्नो अधिकारमा पार्छन्।
20समागमको समयमा जब दुई विपरीत लिङ्गका व्यक्ति परस्पर संयुक्त हुन्छन्, तब गर्भमा भ्रूण उत्पन्न हुन्छ — मानौँ कुनै विपत्तिले आमामाथि आक्रमण गरिरहेको होस्।
21प्राणवायु रोकिएको तुरुन्तै पछि त्यस देहधारी प्राणीलाई — जसको स्थूल शरीर नष्ट भइसकेको छ तर जसका सम्पूर्ण कर्म मासु र खकारले बनेको त्यही स्थूल शरीरबाट गरिएका थिए — अरू शरीरले घेर्छन्।
22शरीर नष्ट भएपछि त्यस जलेको र नष्ट भएको प्राणीका लागि अर्को शरीर तयार राखिन्छ, जो नष्ट भएको शरीरजस्तै नै नाशवान् हुन्छ — जसरी एउटा डुङ्गा अर्को डुङ्गाकहाँ गएर त्यसका यात्रुलाई आफूमा सार्छ।
23समागमद्वारा शुक्रको एउटा निर्जीव थोपा गर्भमा हालिन्छ। म तिमीलाई सोध्छु — कसको वा कुन यत्नले त्यो भ्रूण जीवित राखिन्छ?
24शरीरको जुन भागले खाएको अन्न ग्रहण गर्छ र जहाँ त्यो पच्छ, त्यही स्थान हो जहाँ भ्रूण रहन्छ — तर त्यो त्यहाँ पच्दैन।
25गर्भमा, मलमूत्रका बीच, मानिसको वास प्रकृतिको अधीनमा हुन्छ। जन्मेको प्राणी न त्यहाँ रहने विषयमा स्वतन्त्र छ, न त्यहाँबाट निस्कने विषयमा। वास्तवमा यी कुरामा ऊ पूर्णतः असहाय छ।
26केही भ्रूण गर्भबाट खस्छन्। केही जीवितै बाहिर आउँछन्। र केही यस्ता छन् जो प्राण प्राप्त गरिसकेपछि पनि गर्भमै नष्ट हुन्छन्, किनभने तिनका लागि अरू शरीर तयार हुन्छन्।
27जो पुरुषले समागममा शुक्रको सेचन गर्छ, उसले त्यसबाट पुत्र वा पुत्री प्राप्त गर्छ। यसरी प्राप्त सन्तान पनि समय आएपछि त्यस्तै समागममा प्रवृत्त हुन्छ।
28जब मानिसको आयु समाप्त हुन्छ, तब उसको शरीरका पाँच महाभूत सातौँ र नवौँ अवस्थामा पुगेर लोप हुन्छन्। तर आत्मामा कुनै परिवर्तन हुँदैन।
29निस्सन्देह, जब मानिसहरू रोगले आक्रान्त हुन्छन् — जसरी व्याधाहरूले आक्रान्त साना प्राणीहरू — तब तिनीहरू उठ्ने र हिँडडुल गर्ने शक्ति गुमाउँछन्।
30जब मानिसहरू रोगले आक्रान्त हुन्छन्, तब यदि तिनीहरू अपार धनसम्म खर्च गर्न उद्यत भए पनि, वैद्यहरू आफ्ना उत्तम प्रयत्नले तिनको पीडा घटाउनमा विफल हुन्छन्।
31जुन वैद्यहरू आफ्नो शास्त्रमा अत्यन्त निपुण र कुशल छन् तथा उत्तम औषधिले सुसज्जित छन्, तिनीहरू पनि आफैँ रोगले आक्रान्त हुन्छन् — जसरी व्याधाहरूले आक्रान्त पशुहरू।
32मानिसहरूले चाहे अनेक कषाय र नानाथरी औषधीय घिउ पिऊन्, तैपनि तिनीहरू जराले त्यसै गरी भाँचिएका देखिन्छन् जसरी बलवान् हात्तीहरूले रूखहरू।
33जब पशु, पक्षी, हिंस्रक जन्तु र गरिब मानिस रोगले आक्रान्त हुन्छन्, तब तिनको औषधिले चिकित्सा कसले गर्छ? वास्तवमा तिनीहरू रोगी देखिँदै देखिँदैनन्।
34जसरी ठूला पशुहरूले साना पशुहरूमाथि आक्रमण गर्छन्, त्यसरी नै रोगहरूले भयङ्कर तेजस्वी र अजेय पराक्रम भएका राजाहरूमाथि पनि आक्रमण गरेको देखिन्छ।
35सम्पूर्ण मानिस, पीडाको चिच्याहटसम्म निकाल्ने शक्तिबाट वञ्चित भई र भ्रम तथा शोकले अभिभूत भई, त्यस भयङ्कर धारामा बगिरहेका देखिन्छन् जसमा तिनीहरू फालिएका छन्।
36देहधारी प्राणीहरूले धनको, राजसत्ताको अथवा कठोरतम तपस्याको बलले पनि त्यस (मृत्यु)लाई जित्ने प्रयत्न गर्छन् (तर सफल हुँदैनन्)।
37यदि मानिसका सबै प्रयत्न सफल हुन्थे भने, मानिस कहिल्यै मर्दैनथे, कहिल्यै जराको अधीनमा हुँदैनथे, कहिल्यै कुनै अप्रिय वस्तुसँग भेट्दैनथे, र अन्ततः तिनका सम्पूर्ण कामना फलित हुन्थे।
38सबैले क्रमशः उच्चतर पद प्राप्त गर्न चाहन्छन्। यस कामनाको पूर्तिका लागि तिनीहरू भरमग्दुर प्रयत्न गर्छन्। तर फल तिनको कामनाअनुरूप हुँदैन।
39जुन पुरुषहरू पूर्णतः सावधान, इमानदार, वीर र पराक्रमसम्पन्न छन्, तिनीहरू पनि धनको मदले तथा मदिरासम्मले उन्मत्त पुरुषहरूको सेवा गरिरहेका देखिन्छन्।
40केही पुरुष यस्ता देखिन्छन् जसका विपत्ति तिनले देख्नुभन्दा पहिले नै मेटिन्छन्। केही अरू यस्ता छन् जससँग कुनै धन छैन, तैपनि तिनीहरू सबै प्रकारको दुःखबाट मुक्त छन्।
41कर्मका संयोगमा निर्भर फलहरूमा महान् विषमता देखिन्छ। केही मानिस आफ्नो काँधमा वाहन बोकिरहेका देखिन्छन्, त कोही तिनै वाहनमा सवार भएका देखिन्छन्।
42सबै मानिस धन र समृद्धिको कामना गर्छन्। तर थोरै मात्र यस्ता छन् जसका जुलुसमा रथ तानिन्छन्। केही यस्ता छन् जसलाई पहिलो विवाहिता पत्नी मरेपछि एउटी पनि पत्नी मिल्दिनन्; जबकि अरूका सयौँ पत्नी हुन्छन्।
43दुःख र सुख — यी दुई वस्तु सँगसँगै रहन्छन्। मानिसहरूलाई या त दुःख मिल्छ या सुख। हेर, यो आश्चर्यको विषय हो! तर त्यस्तो दृश्य देखेर तिमी आफूलाई भ्रमले मोहित हुन नदेऊ।
44धर्म र पाप — दुवैको त्याग गर! सत्य र असत्यको पनि त्याग गर! सत्य र असत्य — दुवैको त्याग गरिसकेपछि, जसको सहायताले तिमीले यिनको त्याग गर्नेछौ, त्यसको पनि परित्याग गर।
45हे ऋषिश्रेष्ठ, अब मैले तिमीलाई एउटा महान् रहस्य बताइदिएँ! त्यस्तै उपदेशको सहायताले देवताहरू पृथ्वी छोडेर स्वर्गका निवासी बन्न सफल भएका थिए।
46नारदका यी वचन सुनेर महाबुद्धिमान् र शान्तचित्त शुकले प्राप्त उपदेशको तात्पर्यमा विचार गरे, तर कुनै निश्चयमा पुग्न सकेनन्।
47उनले बुझे कि सन्तान र पत्नीका कारण मानिसले महान् दुःख भोग्छ; कि विद्या र वेदज्ञानको प्राप्तिका लागि कठोर परिश्रम गर्नुपर्छ। त्यसैले उनले आफैँलाई सोधे — त्यो कुन स्थिति हो जो शाश्वत छ, जो सबै प्रकारको दुःखबाट मुक्त छ र जसमा महान् समृद्धि छ?
48सम्पूर्ण धर्मका आदि र अन्त्यका ज्ञाता शुकले आफ्ना लागि विहित मार्गमा क्षणभर विचार गरेर त्यो परम गति प्राप्त गर्ने निश्चय गरे जो सुखले परिपूर्ण छ।
49उनले आफैँलाई सोधे — म सम्पूर्ण आसक्ति काटेर र पूर्णतः मुक्त भई त्यो उत्तम गति कसरी प्राप्त गरूँ? वास्तवमा म त्यो उत्तम स्थिति कसरी प्राप्त गरूँ जहाँबाट नाना प्रकारका जन्मको समुद्रमा फर्कनुपर्दैन?
50म त्यो स्थिति प्राप्त गर्न चाहन्छु जहाँबाट फर्कनुपर्दैन! सबै प्रकारका आसक्तिको त्याग गरेर, मानसिक अनुशीलनले निश्चयमा पुगेर म त्यो गति प्राप्त गर्नेछु।
51म त्यो स्थिति प्राप्त गर्नेछु जसमा आत्मालाई शान्ति मिल्नेछ, र जहाँ म जरा अथवा परिवर्तनको अधीनमा नपरी सदाका लागि रहन सक्नेछु।
52तर यो निश्चित छ कि त्यो उत्तम गति योगको सहायताविना प्राप्त हुन सक्दैन। जसले पूर्ण ज्ञान र बोधको अवस्था प्राप्त गरिसकेको छ, ऊ कर्मद्वारा कहिल्यै निम्न आसक्तिमा खस्दैन।
53त्यसैले म योगको आश्रय लिनेछु, र यस शरीरको — जो यस बेला मेरो निवास हो — त्याग गरेर आफूलाई वायुमा परिणत गर्नेछु र त्यस तेजःपुञ्जमा प्रवेश गर्नेछु जो सूर्य हो।
54जब जीवात्माले त्यस तेजःपुञ्जमा प्रवेश गर्छ, तब उसले सोमजस्तै कष्ट भोग्नुपर्दैन, जो देवताहरूसँगै पुण्य क्षीण भएपछि पृथ्वीमा खस्छन् र पुनः पर्याप्त पुण्य कमाएर स्वर्ग फर्कन्छन्।
55चन्द्रमा सधैँ घट्दै र पुनः बढ्दै गरेको देखिन्छ। बारम्बार हुने यो घटबढ देखेर म त्यस्तो सत्ता चाहन्नँ जसमा त्यस्ता परिवर्तन होऊन्।
56सूर्यले आफ्ना किरणले सम्पूर्ण लोकलाई तताउँछ। त्यसको मण्डल कहिल्यै क्षीण हुँदैन। अपरिवर्तित रहँदै त्यसले सम्पूर्ण वस्तुबाट तेज पिउँछ। त्यसैले म प्रज्वलित तेज भएको सूर्यमा जान चाहन्छु।
57सौर्यमण्डलमा आफ्नो यस शरीरको त्याग गरेर म त्यहाँ सबैका लागि अजेय भई र आफ्नो अन्तरात्मामा सम्पूर्ण भयबाट मुक्त भई निवास गर्नेछु।
58म महर्षिहरूसँग सूर्यको असह्य तेजमा प्रवेश गर्नेछु। म सम्पूर्ण प्राणीलाई — यी रूखहरूलाई, यी हात्तीहरूलाई, यी पर्वतहरूलाई, स्वयं पृथ्वीलाई, सम्पूर्ण दिशालाई, आकाशलाई, देवताहरूलाई, दानवहरूलाई, गन्धर्वहरूलाई, पिशाचहरूलाई, उरगहरूलाई र राक्षसहरूलाई — यो घोषणा गर्छु कि म संसारका सम्पूर्ण प्राणीमा प्रवेश गर्नेछु।
59सम्पूर्ण देवता ऋषिहरूसहित आज मेरो योगबलका साक्षी होऊन्। — यी वचन भनेर शुकले यशस्वी नारदलाई आफ्नो अभिप्राय बताइदिए।
60नारदको अनुमति पाएर शुक तब त्यहाँ गए जहाँ उनका पिता थिए। उनको सामु पुगेर ती महामुनि — अर्थात् महान् द्वैपायन कृष्ण — को शुकले परिक्रमा गरे र उनीसँग यथोचित कुशलप्रश्न गरे।
61शुकको अभिप्राय सुनेर ती महर्षि अत्यन्त प्रसन्न भए। उनलाई सम्बोधन गरेर महर्षिले भने — हे पुत्र, हे प्रिय पुत्र, आज तिमी यहीँ बस, जसले गर्दा म केही समयसम्म तिमीलाई देखेर आफ्ना नेत्र तृप्त गर्न सकूँ।
62तर शुकले त्यस अनुरोधमा कुनै ध्यान दिएनन्। स्नेह र सम्पूर्ण शङ्काबाट मुक्त भई उनी केवल मोक्षकै चिन्तन गर्न थाले, र आफ्नो मन त्यस यात्रामा लगाए।
63आफ्ना पितालाई छोडेर ती ऋषिश्रेष्ठ तब कैलासको त्यस विस्तीर्ण वक्षःस्थलतिर गए जो सिद्धि प्राप्त गरेका अनेक तपस्वीहरूले बसोबास गरेको थियो।