मोक्षधर्म पर्व — नारद का शुकदेव को उपदेश
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 156
संस्कृत
1भीष्म उवाच एतस्मिन्नन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत्। शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान् वक्तुमीप्सितान्॥
2देवर्षि तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम्। अर्थ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्॥
3नारदोऽथाब्रवीत् प्रीतो ब्रूहि धर्मभृतां वर। केन त्वां श्रेयसा वत्स योजयामीति हृष्टवत्॥
4नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत। अस्मॅिल्लोके हितं यत् स्यात् तेन मां योक्तुमर्हसि॥
5नारद उवाच तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्। सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवीत्॥
6नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः। नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥
7निवृत्तिः कर्मणः पापात् सततं पुण्यशीलता। सवृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम्॥
8मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति। नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम्॥
9सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धनी। मोहजालावृतो दुःखमिह चामुत्र सोऽश्नुते॥
10सर्वोपायात् तु कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः। कार्यः श्रेयोऽर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ॥
11नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः॥
12आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद् विद्यते परम्॥
13सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत्। यद् भूतहितमत्यन्तमेतत् सत्यं मतं मम॥
14सर्वारम्भपरित्यागी निराशीनिष्परिग्रहः। येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान् स च पण्डितः॥
15इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान् यश्चरत्यात्मवशैरिह। असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः॥ आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च। स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधितिष्ठति॥
16अदर्शनमसंस्पर्शस्तथासम्भाषणं सदा। यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्॥
17न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्। नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्॥
18आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशीस्त्वमचापलम्। एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः॥
19परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः। अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्॥
20निरामिषा न शोचन्ति त्यजेदामिषमात्मनः। परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद् विमोक्ष्यसे॥
21तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना॥
22गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा। ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम्॥
23द्वन्द्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः। विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति॥
24शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्। अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः॥
25तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुद्ध्यसे॥
26अहिते हितसंज्ञस्त्वमधुवे ध्रुवसंज्ञकः। अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुद्ध्यसे॥
27संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहात् तन्तुभिरात्मजैः। कोषकार इवात्मानं वेश्यन् नावबुध्यसे॥
28अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः। कृमिर्हि कोषकारस्तु बध्यते स परिग्रहात्॥
29पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः। सर:पङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव॥
30महाजालसमाकृष्टान् स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान्। स्नेहजालसमाकृष्टान् पश्य जन्तून् सुदुःखितान्॥
31कुटुम्बं पुत्रदारांश्च शरीरं संचयाश्च ये। पारक्यमधुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम्॥
32यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते। अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि॥
33अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम्। तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि॥
34न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित् पृष्ठतोऽनुगमिष्यति। सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यति॥
35विद्या कर्म च शौचं न ज्ञानं च बहुविस्तरम् अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थश्च विमुच्यते॥
36निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः। छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः॥
37रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम्। गन्धपङ्का शब्दजला स्वर्गमार्गदुरावहाम्॥ क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटारकाम्। त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्यां तां नदी तरेत्॥
38त्यज धर्ममधर्म च तथा सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज।॥
39त्यज धर्ममसंकल्पादधर्म चाप्यलिप्सया। उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात्॥
40अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्। चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीषयोः॥ जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम्। रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज॥
41इदं विश्वं जगत् सर्वमजगच्चापि यद् भवेत्। महाभूतात्मकं सर्वं महद् यत् परमाश्रयात्॥
42इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा। इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः॥
43सर्वैरिहेन्द्रियार्थश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः। चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः॥
44एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते। त्रिवर्गं तु सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा॥ य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ। पारम्पर्येण बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किञ्चन॥
45इन्द्रियैर्गृह्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तमिति स्थितिः। अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्॥
46इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते। लोके विततमात्मानं लोकांश्चात्मनि पश्यति॥
47परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति। पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा॥
48सर्वभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते। ज्ञानेन विविधान् क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्॥
49लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते। अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम्॥ अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित्। यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिनित्यदुःखितः॥ स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा। ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु॥
50तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः। अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञितः॥
51बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत् सदा। ततो निबद्धः स्वां योनि कर्मणामुदयादिह॥
52परिभ्रमति संसारं चक्रवद् बहुवेदनः। स त्वं निवृत्तबन्धुस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः॥
53सर्ववित् सर्वजित् सिद्धो भव भावविवर्जितः। संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्। सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said "After Vyasa had left the spot, Narada, passing through the sky, came to Shuka engaged in studying the scriptures The celestial Rishi came for the object of asking Shuka the meaning of certain parts of the Vedas.
2Seeing the celestial Rishi Narada arrived at his asylum, Shuka adored him by offering him the Arghya according to the rites laid down in the Vedas.
3Pleased with the honours conferred upon him, Narada addressed Shuka, saying.-Tell me, O foremost of pious men, how, O dear child, may I acccomplished what is for your highest good.
4Hearing these words of Narada, Shuka said to him, O Bharata, these words:-You should instruct me about what may be beneficial to me!
5Narada said In days of yore the illustrious Sanatkumara had said these words to certain Rishis of purified souls who had gone to him for enquiring after the truth.
6There is no eye like that of knowledge. There is no penance like the practice of truth. There is no sorrow like attachment. There is no happiness like renunciation.
7Abstention from sinful deeds, steady practice of virtue, good conduct, the due observance of all religious duties,—these form the highest good.
8Having acquired the status of humanity which is mixed with sorrow, he who becomes attached to it, becomes stupefied; such a man never succeeds in freeing himself from sorrow. Attachment is a mark of sorrow.
9The understanding of a person who is attached to earthly object becomes more and more entangled in the net of stupefaction. The man who becomes entangled in the net of stupefaction comes by sorrow both in this world and in the next.
10One should, by every means in his power, control both desire and anger if one tries to acquire what is for his good. Those two originate for only destroying his good.
11One should always protect his penances from anger, and his prosperity from pride. One should always protect his knowledge from honour and dishonour, and his soul from error.
12Mercy is the highest virtue. Forgiveness is the highest power. The knowledge of self is the highest knowledge. There is nothing higher than truth.
13It is always meet to speak the truth. It is better again to speak what is wholesome than to speak what is true. I hold that that is truth which is filled with the greatest benefit to all creatures.
14That man is said to be truly learned and truly endued with wisdom who renounces every act, who never indulges in hope, who is perfectly dissociated from all worldly surroundings, and who has renounced everything that belongs to the world.
15That person who, without being attached thereto, enjoys all objects of sense with the help of senses which are completely under his control, who is endued with a tranquil soul, who is never moved by joy or sorrow, who is engaged in Yoga-meditation, who lives with the gods presiding over his senses and dissociated also from them, and who, though gifted with a body, never considers himself as identifiable with it, becomes liberated and very soon acquires what is his highest good.
16One who never sees others, never touches others, never talks with others, soon, O ascetic, acquires what is for his highest good.
17One should not injure any creature. On the other hand, one should treat with friendliness to all. Having acquired the status of humanity, one should never treat inimically to any one.
18A perfect disregard for all (worldly) things, perfect contentment, abandonment of hope of every sort, and patience,-these form the highest good of one who has governed his senses and acquired a knowledge of self.
19Renouncing all attachments, O child, do you master all your senses, and thereby acquire happiness both in this world and in the next.
20They who are free from cupidity have never to suffer any sorrow. One should, therefore, renounce all cupidity from one's soul. By renouncing cupidity, O amiable and blessed one, you will be able to liberate yourself from sorrow and pain.
21One who wishes to conquer that which is unconquerable should live giving himself up to penances, to self-control, to taciturnity, to a subjugation of the soul. Such a person should live in the midst of attachments without being attached thereto.
22That Brahmana who lives in the midst of attachments without being attached to them and who always lives in seclusion, very soon acquires the highest happiness.
23That man who lives alone in happiness in the midst of creatures who are seen to find pleasure in leading lives of sexual union, should be known to be a person whose thirst has been satisfied by knowledge. It is well known that that man whose thirst has been satisfied by knowledge has never to grieve.
24One acquires the status of the god my means of good deeds; the status of humanity by means of acts which are good and bad; while by acts which are purely wicked, one helplessly falls down among the lower animals.
25Always attacked by sorrow and decrepitude and death, a living creature is being cooked in this world. Do you not know it?
26You generally consider that to be beneficial which is really injurious; that to be certain which is really uncertain; and that to be desirable and good which is undesirable and not good. Alas, why do you not form a correct apprehension of these?
27Like a silkworm that covers itself in its own cocoon, you are continually covering yourself in a cocoon made of your own numberless deeds born of stupefaction and mistake. Alas, why do you not form a correct apprehension of your situation?
28No need of attaching yourself to earthly objects. Attachment to earthly objects produces evil. The silk-worm that forms a cocoon round itself is at last destroyed by its own deed.
29Those persons who become attached to sons and wives and relatives meet with destruction in the end, as wild elephants sunk in the mire of a lake are by and by weakened till overtaken by Death,
30See, all creatures that allow themselves to be dragged by the net of affection become subject to great grief as fishes on land, dragged thereto by means of large nets.
31Relatives, sons, wives, the body itself, and all properties amassed with care, unsubstantial and of no use in the next world. Only acts, good and bad, that one does, follow him to the other world.
32When it is certain that you shall have to go helplessly to the other world, leaving behind all these things, alas, why do you then allow yourself to be attached to such worthless unsubstantial things, without attending to what forms your real and durable wealth?
33The path which you shall have to pass through is without resting places of any sort. There is no support along that way which one may catch for maintaining oneself. The country are through which it passes is unknown and undiscovered. It is, again, covered with thick darkness. Alas, how will you go along that way without being supplied with the necessary expenses?
34When you shall go along that road, nobody will follow you. Only your deeds, good and bad, will follow you when you shall leave his world for the next.
35One seeks the real object by means of learning, acts, purity and great knowledge. When that foremost of objects is acquired, one becomes liberated.
36The desire that one feels for living in the midst of human dwellings is like a binding fetter. They that are of good deeds succeed in snapping that fetter and freeing themselves. Only men of wicked deeds do not succeed in breaking them.
37The river of life is dreadful. Personal beauty or form forms is banks. The mind is the speed of its current. Touch forms its island. Taste forms its waters. That particular part of it which leads towards heaven is beset with great difficulties. Body is the boat by which one must cross that river. Forgiveness is the oar by which it is to be moved. Truth is the ballast that keeps that boat steady. The practice of virtue is the rope that is to be put to the mast for dragging that boat along difficult waters. Charity or gift forms the wind that moves the sails of that boat. Bifted with swift speed, it is with that boat that one must cross the river of life.
38Renounce both virtue and vice, and truth and falsehood. Having renounced truth and falsehood, do you cast off that by which these are to be shaken off.
39By casting off all purpose, do you renounce virtue; do you cast off sin also by renouncing all desire. With the help of the understanding, do you renounce truth and falsehood; and, at last, do you renounce the understanding itself by knowledge of the highest subject.
40Do you renounce this body having bones for its pillars; sinews for its binding strings and cords; flesh and blood for its outer plaster; the skin for its outer case; full of urine and faeces and, therefore, sending forth a bad smell; exposed to the attacks of decrepitude and sorrow; forming the seat of disease and weakened by pain; predominated by the quality of Darkness; not permanent or durable, and which serves as the habitation of the indwelling creature.
41This entire universe of matier, and that which is called Mahat or Buddhi, are formed of great elements. That which is called Mahat is due to the action of the Supreme.
42The five senses, the three qualities of Tamas, Sattva, and Rajas,-these make up seventeen.
43These seventeen, which are known by the name of the Unmanifest, with all those that are called Manifest, viz., the five objects of the five senses, with Consciousness and the Understanding, constitute the well-known twenty-four.
44When endued with those twenty-four possessions, one comes to be called by the name of Jiva or Individual Soul. He who knows the three-fold objects as also happiness and sorrow and life and death, truly and in all their details, is said to know growth and decay All objects of knowledge, should be known by and by.
45All objects that are perceived by the senses are called Manifest. Whatever objects are above the senses and are apprehended by means only of their marks are said to be Unimanifest.
46By controlling the senses, one acquires great gratification, like a thirsty and parched traveller at a sweet shower of rain. Having restrained the senses one sees one's soul spread out for embracing all objects, and all objects in one's soul.
47Having its roots in knowledge, the power is never lost of the man who (thus) sees the Supreme in his soul,-of the man, who always sees all creatures in all conditions.
48He who, by the help of knowledge, gets over all sorts of pain begotten of mistake stupefaction, never catches any evil by coming into contact with all creatures.
49Such a man, his understanding being fully shown, never finds fault with the course of conduct that prevails in the world. One conversant with Liberation says that the Supreme Soul is without beginning and without end; that it takes birth as all creatures; that it resides in the Individual Soul; that it is inactive, and without form. Only that man who meets with grief on account of his own misdeeds, kills numerous creatures for the purpose of preventing that grief. On account of such sacrifices, the performers have to go through re-births and have necessarily to perform numberless deeds on all sides.
50Such a man, blinded by mistake, and considering that to be happiness which is really a source of grief, is continually rendered unhappy like a sick person who eats bad food.
51Such a man is pressed and grinded by his deeds like any substance that is churned. Fettered by his deeds he obtains re-birth, the order of his life being determined by the character of his deeds.
52Suffering many kinds of torture, he passes through a repeated round of re-births like a wheel that turns ceaselessly. You have, however, snapped asunder all your fetters. You abstain from all deeds.
53Possessed of oinniscience and the master of all things, may you be successful, and do you become freed from all existent objects. Through subjugation of their senses and the power of their penances, many persons, having destroyed the fetters of action, acquired great success and uninterrupted happiness.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — व्यास के उस स्थान से चले जाने के पश्चात् नारद आकाशमार्ग से होते हुए शास्त्रों के अध्ययन में लगे शुक के पास आए। वे देवर्षि शुक से वेदों के कुछ अंशों का अर्थ पूछने के प्रयोजन से आए थे।
2अपने आश्रम में देवर्षि नारद को आया देखकर शुक ने वेदों में विहित विधि के अनुसार अर्घ्य अर्पित करके उनकी पूजा की।
3अपने ऊपर किए गए सत्कार से प्रसन्न होकर नारद ने शुक से कहा — हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, मुझे बताओ, हे प्रिय पुत्र, मैं किस प्रकार तुम्हारे परम कल्याण का साधन कर सकता हूँ।
4हे भरतवंशी, नारद के ये वचन सुनकर शुक ने उनसे ये वचन कहे — जो मेरे लिए हितकर हो, उसका आप मुझे उपदेश करें!
5नारद ने कहा — प्राचीन काल में यशस्वी सनत्कुमार ने सत्य की जिज्ञासा से अपने पास आए हुए कुछ शुद्धात्मा ऋषियों से ये वचन कहे थे।
6ज्ञान के समान कोई नेत्र नहीं है। सत्य के आचरण के समान कोई तप नहीं है। आसक्ति के समान कोई दुःख नहीं है। त्याग के समान कोई सुख नहीं है।
7पापकर्मों से निवृत्ति, धर्म का दृढ़ आचरण, सदाचार तथा समस्त धार्मिक कर्तव्यों का यथाविधि पालन — ये ही परम कल्याण हैं।
8दुःख से मिश्रित मनुष्ययोनि को प्राप्त करके जो उसमें आसक्त हो जाता है, वह मोहग्रस्त हो जाता है; ऐसा पुरुष कभी दुःख से मुक्त होने में सफल नहीं होता। आसक्ति दुःख का चिह्न है।
9सांसारिक विषयों में आसक्त पुरुष की बुद्धि मोह के जाल में अधिकाधिक उलझती जाती है। जो पुरुष मोह के जाल में उलझ जाता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में दुःख पाता है।
10यदि कोई अपने कल्याण की प्राप्ति का प्रयत्न करता है, तो उसे अपनी समस्त शक्ति से काम और क्रोध — दोनों को वश में करना चाहिए। ये दोनों उसके कल्याण का नाश करने के लिए ही उत्पन्न होते हैं।
11मनुष्य को सदा अपने तप की रक्षा क्रोध से, और अपनी समृद्धि की रक्षा अभिमान से करनी चाहिए। उसे सदा अपने ज्ञान की रक्षा मान-अपमान से, और अपनी आत्मा की रक्षा प्रमाद से करनी चाहिए।
12दया सर्वोच्च धर्म है। क्षमा सर्वोच्च बल है। आत्मज्ञान सर्वोच्च ज्ञान है। सत्य से बढ़कर कुछ भी नहीं है।
13सदा सत्य बोलना उचित है। किन्तु सत्य बोलने से भी अच्छा हितकर वचन बोलना है। मेरा मत है कि सत्य वही है जो समस्त प्राणियों के लिए सर्वाधिक हितकर हो।
14वही पुरुष वास्तव में विद्वान् और वास्तव में प्रज्ञासम्पन्न कहा जाता है, जो समस्त कर्मों का त्याग कर देता है, जो कभी आशा नहीं करता, जो समस्त सांसारिक परिवेश से पूर्णतः विरक्त है, और जिसने संसार की प्रत्येक वस्तु का परित्याग कर दिया है।
15जो पुरुष उनमें आसक्त हुए बिना अपने पूर्णतः वश में की हुई इन्द्रियों के द्वारा समस्त विषयों का भोग करता है, जो शान्त आत्मा से युक्त है, जो हर्ष अथवा शोक से कभी विचलित नहीं होता, जो योगध्यान में लगा रहता है, जो अपनी इन्द्रियों के अधिष्ठाता देवताओं के साथ रहते हुए भी उनसे पृथक् रहता है, और जो शरीरधारी होते हुए भी अपने को कभी शरीर से अभिन्न नहीं मानता — वह मुक्त हो जाता है और शीघ्र ही अपने परम कल्याण को प्राप्त कर लेता है।
16हे तपस्वी, जो न कभी दूसरों को देखता है, न दूसरों का स्पर्श करता है, न दूसरों से बात करता है, वह शीघ्र ही अपने परम कल्याण को प्राप्त कर लेता है।
17किसी भी प्राणी की हिंसा नहीं करनी चाहिए। इसके विपरीत, सबके साथ मैत्रीपूर्ण व्यवहार करना चाहिए। मनुष्ययोनि प्राप्त करके किसी के भी साथ शत्रुतापूर्ण व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए।
18समस्त (सांसारिक) वस्तुओं के प्रति पूर्ण उपेक्षा, पूर्ण सन्तोष, सब प्रकार की आशा का परित्याग तथा धैर्य — ये उस पुरुष का परम कल्याण हैं जिसने अपनी इन्द्रियों को वश में कर लिया है और आत्मज्ञान प्राप्त कर लिया है।
19हे पुत्र, समस्त आसक्तियों का त्याग करके तुम अपनी सब इन्द्रियों को वश में करो, और इस प्रकार इस लोक तथा परलोक — दोनों में सुख प्राप्त करो।
20जो लोभ से मुक्त हैं, उन्हें कभी कोई दुःख नहीं भोगना पड़ता। इसलिए मनुष्य को अपनी आत्मा से समस्त लोभ का त्याग कर देना चाहिए। हे सौम्य और भाग्यशाली, लोभ का त्याग करके तुम स्वयं को शोक और पीड़ा से मुक्त कर सकोगे।
21जो अजेय को जीतना चाहता है, उसे तप, संयम, मौन तथा आत्मनिग्रह में स्वयं को समर्पित करके रहना चाहिए। ऐसे पुरुष को आसक्तियों के बीच रहते हुए भी उनमें आसक्त नहीं होना चाहिए।
22जो ब्राह्मण आसक्तियों के बीच रहते हुए भी उनमें आसक्त नहीं होता और जो सदा एकान्त में रहता है, वह शीघ्र ही परम सुख प्राप्त कर लेता है।
23जो पुरुष उन प्राणियों के बीच, जो मैथुनपूर्ण जीवन में आनन्द लेते देखे जाते हैं, अकेला ही सुखपूर्वक रहता है, उसे ऐसा पुरुष जानना चाहिए जिसकी तृष्णा ज्ञान से तृप्त हो चुकी है। यह सुविदित है कि जिसकी तृष्णा ज्ञान से तृप्त हो गई, उसे कभी शोक नहीं करना पड़ता।
24शुभ कर्मों के द्वारा मनुष्य देवत्व प्राप्त करता है; शुभ और अशुभ — दोनों प्रकार के कर्मों से मनुष्यत्व; जबकि केवल पापपूर्ण कर्मों से वह विवश होकर पशुयोनि में गिर जाता है।
25शोक, जरा और मृत्यु से सदा आक्रान्त होकर प्राणी इस संसार में पकाया जा रहा है। क्या तुम यह नहीं जानते?
26तुम प्रायः उसे हितकर मानते हो जो वस्तुतः अहितकर है; उसे निश्चित मानते हो जो वस्तुतः अनिश्चित है; और उसे वांछनीय तथा शुभ मानते हो जो अवांछनीय और अशुभ है। हाय, तुम इनका यथार्थ बोध क्यों नहीं करते?
27जैसे रेशम का कीड़ा अपने ही कोश में अपने को ढक लेता है, वैसे ही तुम मोह और भ्रम से उत्पन्न अपने असंख्य कर्मों के बने कोश में निरन्तर अपने को ढकते जा रहे हो। हाय, तुम अपनी दशा का यथार्थ बोध क्यों नहीं करते?
28सांसारिक विषयों में आसक्त होने की कोई आवश्यकता नहीं। सांसारिक विषयों की आसक्ति अनिष्ट उत्पन्न करती है। जो रेशम का कीड़ा अपने चारों ओर कोश बुनता है, वह अन्ततः अपने ही कर्म से नष्ट हो जाता है।
29जो पुरुष पुत्रों, पत्नियों और सम्बन्धियों में आसक्त हो जाते हैं, वे अन्त में विनाश को प्राप्त होते हैं — जैसे सरोवर की कीचड़ में धँसे हुए जंगली हाथी धीरे-धीरे क्षीण होते जाते हैं और अन्ततः मृत्यु के ग्रास बन जाते हैं।
30देखो, जो समस्त प्राणी स्नेह के जाल में अपने को खिंचने देते हैं, वे महान् शोक के भागी बनते हैं — जैसे बड़े जालों से खींचकर भूमि पर लाई गई मछलियाँ।
31सम्बन्धी, पुत्र, पत्नियाँ, यह शरीर ही, और यत्नपूर्वक संचित समस्त सम्पत्ति — ये सब असार हैं और परलोक में किसी काम के नहीं। मनुष्य जो शुभ और अशुभ कर्म करता है, केवल वे ही उसके साथ परलोक जाते हैं।
32जब यह निश्चित है कि तुम्हें इन सब वस्तुओं को पीछे छोड़कर विवश होकर परलोक जाना ही पड़ेगा, तो हाय, तुम अपने वास्तविक और अक्षय धन की ओर ध्यान न देकर ऐसी निःसार और तुच्छ वस्तुओं में अपने को आसक्त क्यों होने देते हो?
33जिस मार्ग से तुम्हें जाना है, उसमें किसी प्रकार का विश्रामस्थल नहीं है। उस मार्ग में कोई ऐसा सहारा नहीं जिसे पकड़कर कोई अपने को सँभाल सके। जिन देशों से होकर वह जाता है, वे अज्ञात और अनदेखे हैं। और वह घने अन्धकार से ढका हुआ है। हाय, आवश्यक पाथेय के बिना तुम उस मार्ग पर कैसे चलोगे?
34जब तुम उस मार्ग पर जाओगे, तब कोई तुम्हारे पीछे नहीं आएगा। जब तुम इस लोक को छोड़कर परलोक जाओगे, तब केवल तुम्हारे शुभ और अशुभ कर्म ही तुम्हारे पीछे आएँगे।
35मनुष्य विद्या, कर्म, शुद्धि और महान् ज्ञान के द्वारा वास्तविक लक्ष्य को खोजता है। जब वह श्रेष्ठ लक्ष्य प्राप्त हो जाता है, तब वह मुक्त हो जाता है।
36मनुष्यों की बस्तियों के बीच रहने की जो इच्छा होती है, वह बाँधने वाली बेड़ी के समान है। जो सत्कर्मी हैं, वे उस बेड़ी को तोड़कर अपने को मुक्त कर लेते हैं। केवल दुष्कर्मी पुरुष ही उसे तोड़ने में सफल नहीं होते।
37संसार की नदी भयंकर है। रूप अथवा सौन्दर्य उसके तट हैं। मन उसकी धारा का वेग है। स्पर्श उसका द्वीप है। रस उसका जल है। उसका जो भाग स्वर्ग की ओर ले जाता है, वह महान् कठिनाइयों से भरा है। शरीर वह नौका है जिससे उस नदी को पार करना है। क्षमा वह डाँड़ है जिससे उसे चलाया जाता है। सत्य वह भार है जो उस नौका को स्थिर रखता है। धर्म का आचरण वह रस्सी है जो कठिन जल में नौका को खींचने के लिए मस्तूल में बाँधी जाती है। दान वह वायु है जो उस नौका के पाल को गति देती है। तीव्र वेग से युक्त उसी नौका से संसार की नदी को पार करना चाहिए।
38धर्म और अधर्म — दोनों का, तथा सत्य और असत्य — दोनों का त्याग करो। सत्य और असत्य का त्याग कर चुकने पर, जिसके द्वारा इनका त्याग किया जाता है, उसका भी परित्याग कर दो।
39समस्त संकल्प का त्याग करके तुम धर्म का त्याग करो; समस्त कामना का त्याग करके पाप का भी त्याग करो। बुद्धि की सहायता से सत्य और असत्य का त्याग करो; और अन्त में परम तत्त्व के ज्ञान से बुद्धि का भी त्याग कर दो।
40इस शरीर का परित्याग करो, जिसके स्तम्भ अस्थियाँ हैं; जिसकी बाँधने वाली डोरियाँ और रस्सियाँ स्नायु हैं; जिसका बाहरी लेप माँस और रुधिर है; जिसका बाहरी आवरण त्वचा है; जो मूत्र और मल से भरा है और इसीलिए दुर्गन्ध देता है; जो जरा और शोक के आक्रमणों के अधीन है; जो रोगों का आश्रय है और पीड़ा से क्षीण होता है; जिसमें तमोगुण की प्रधानता है; जो न स्थायी है न टिकाऊ, और जो भीतर रहने वाले जीव का निवासस्थान मात्र है।
41यह समस्त जड़ जगत्, तथा जिसे महत् अथवा बुद्धि कहा जाता है, महाभूतों से बने हैं। जिसे महत् कहा जाता है, वह परमेश्वर के कार्य से उत्पन्न होता है।
42पाँच इन्द्रियाँ, तथा तम, सत्त्व और रज — ये तीन गुण — इस प्रकार ये सत्रह होते हैं।
43ये सत्रह, जो अव्यक्त नाम से जाने जाते हैं, उन सबके साथ जो व्यक्त कहे जाते हैं — अर्थात् पाँच इन्द्रियों के पाँच विषय, तथा अहंकार और बुद्धि — मिलकर सुविख्यात चौबीस तत्त्वों की रचना करते हैं।
44उन चौबीस तत्त्वों से युक्त होने पर वह जीव अथवा व्यष्टि-आत्मा नाम से पुकारा जाता है। जो त्रिविध विषयों को तथा सुख और दुःख को, और जीवन और मृत्यु को यथार्थ रूप से और उनके समस्त विस्तार सहित जानता है, वह वृद्धि और क्षय का ज्ञाता कहा जाता है। ज्ञान के समस्त विषय क्रमशः जान लेने चाहिए।
45जो समस्त विषय इन्द्रियों से गृहीत होते हैं, वे व्यक्त कहलाते हैं। जो विषय इन्द्रियों से परे हैं और केवल अपने लिंगों (चिह्नों) से ही जाने जाते हैं, वे अव्यक्त कहे जाते हैं।
46इन्द्रियों को वश में करके मनुष्य महान् तृप्ति प्राप्त करता है — जैसे प्यासा और सूखे कण्ठ वाला पथिक मधुर वर्षा की झड़ी से। इन्द्रियों का निग्रह कर लेने पर वह अपनी आत्मा को समस्त वस्तुओं को समेटने के लिए फैली हुई देखता है, और समस्त वस्तुओं को अपनी आत्मा में देखता है।
47जो पुरुष (इस प्रकार) अपनी आत्मा में परमात्मा को देखता है — जो पुरुष सदा समस्त प्राणियों को सब अवस्थाओं में देखता है — उसकी ज्ञान में मूल रखने वाली वह शक्ति कभी नष्ट नहीं होती।
48जो ज्ञान की सहायता से भ्रम और मोह से उत्पन्न सब प्रकार की पीड़ा को पार कर जाता है, वह समस्त प्राणियों के सम्पर्क में आने पर भी कोई पाप नहीं ग्रहण करता।
49ऐसा पुरुष, जिसकी बुद्धि पूर्णतः प्रकाशित हो चुकी है, संसार में प्रचलित आचार में कभी दोष नहीं देखता। मोक्ष का ज्ञाता कहता है कि परमात्मा अनादि और अनन्त है; कि वही समस्त प्राणियों के रूप में जन्म लेता है; कि वह जीवात्मा में निवास करता है; कि वह निष्क्रिय और निराकार है। केवल वही पुरुष, जो अपने ही दुष्कर्मों के कारण शोक पाता है, उस शोक की निवृत्ति के लिए असंख्य प्राणियों का वध करता है। ऐसे यज्ञों के कारण उनके कर्ताओं को बार-बार जन्म लेना पड़ता है और सब ओर असंख्य कर्म करने ही पड़ते हैं।
50ऐसा पुरुष, भ्रम से अन्धा होकर और जो वस्तुतः शोक का कारण है उसे सुख मानकर, निरन्तर दुःखी बना रहता है — जैसे कुपथ्य खाने वाला रोगी।
51ऐसा पुरुष अपने कर्मों से उसी प्रकार पीसा और मथा जाता है जैसे कोई मथी जाने वाली वस्तु। अपने कर्मों से बँधा हुआ वह पुनर्जन्म पाता है, और उसके जीवन की योनि उसके कर्मों के स्वरूप से निश्चित होती है।
52अनेक प्रकार की यातनाएँ भोगता हुआ वह निरन्तर घूमते हुए चक्र के समान बारम्बार जन्म-मरण के चक्र में घूमता रहता है। किन्तु तुमने अपने समस्त बन्धन तोड़ डाले हैं। तुम समस्त कर्मों से निवृत्त हो।
53सर्वज्ञता से सम्पन्न और समस्त वस्तुओं के स्वामी, तुम्हें सिद्धि प्राप्त हो, और तुम समस्त सत्ताओं से मुक्त हो जाओ। इन्द्रियों के निग्रह और अपने तप के बल से अनेक पुरुषों ने कर्म के बन्धन नष्ट करके महान् सिद्धि और अखण्ड सुख प्राप्त किया है।
नेपाली
1भीष्मले भने — व्यास त्यस स्थानबाट गइसकेपछि नारद आकाशमार्ग हुँदै शास्त्रको अध्ययनमा लागेका शुककहाँ आए। ती देवर्षि शुकसँग वेदका केही अंशको अर्थ सोध्ने प्रयोजनले आएका थिए।
2आफ्नो आश्रममा देवर्षि नारद आएको देखेर शुकले वेदमा विहित विधिअनुसार अर्घ्य अर्पण गरेर उनको पूजा गरे।
3आफूमाथि गरिएको सत्कारबाट प्रसन्न भई नारदले शुकलाई भने — हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, मलाई भन, हे प्रिय पुत्र, म कसरी तिम्रो परम कल्याणको साधन गर्न सक्छु।
4हे भरतवंशी, नारदका यी वचन सुनेर शुकले उनलाई यी वचन भने — जो मेरा निम्ति हितकर होस्, त्यसको तपाईंले मलाई उपदेश गर्नुहोस्!
5नारदले भने — प्राचीन कालमा यशस्वी सनत्कुमारले सत्यको जिज्ञासा लिएर आफूकहाँ आएका केही शुद्धात्मा ऋषिहरूलाई यी वचन भनेका थिए।
6ज्ञानजस्तो कुनै नेत्र छैन। सत्यको आचरणजस्तो कुनै तप छैन। आसक्तिजस्तो कुनै दुःख छैन। त्यागजस्तो कुनै सुख छैन।
7पापकर्मबाट निवृत्ति, धर्मको दृढ आचरण, सदाचार तथा सम्पूर्ण धार्मिक कर्तव्यको यथाविधि पालन — यिनै परम कल्याण हुन्।
8दुःखले मिसिएको मनुष्ययोनि प्राप्त गरेर जो त्यसमा आसक्त हुन्छ, ऊ मोहग्रस्त हुन्छ; त्यस्तो पुरुष कहिल्यै दुःखबाट मुक्त हुन सफल हुँदैन। आसक्ति दुःखको चिह्न हो।
9सांसारिक विषयमा आसक्त पुरुषको बुद्धि मोहको जालमा झन्झन् अल्झिँदै जान्छ। जो पुरुष मोहको जालमा अल्झिन्छ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा दुःख पाउँछ।
10यदि कसैले आफ्नो कल्याणको प्राप्तिको प्रयत्न गर्छ भने, उसले आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले काम र क्रोध — दुवैलाई वशमा राख्नुपर्छ। यी दुवै उसको कल्याणको नाश गर्नकै लागि उत्पन्न हुन्छन्।
11मानिसले सधैँ आफ्नो तपको रक्षा क्रोधबाट, र आफ्नो समृद्धिको रक्षा अभिमानबाट गर्नुपर्छ। उसले सधैँ आफ्नो ज्ञानको रक्षा मान-अपमानबाट, र आफ्नो आत्माको रक्षा प्रमादबाट गर्नुपर्छ।
12दया सर्वोच्च धर्म हो। क्षमा सर्वोच्च बल हो। आत्मज्ञान सर्वोच्च ज्ञान हो। सत्यभन्दा बढी अरू केही छैन।
13सधैँ सत्य बोल्नु उचित हो। तर सत्य बोल्नुभन्दा पनि राम्रो हितकर वचन बोल्नु हो। मेरो मत छ कि सत्य त्यही हो जो सम्पूर्ण प्राणीका लागि सर्वाधिक हितकर होस्।
14त्यही पुरुष वास्तवमा विद्वान् र वास्तवमा प्रज्ञासम्पन्न भनिन्छ, जसले सम्पूर्ण कर्मको त्याग गर्छ, जसले कहिल्यै आशा गर्दैन, जो सम्पूर्ण सांसारिक परिवेशबाट पूर्णतः विरक्त छ, र जसले संसारका प्रत्येक वस्तुको परित्याग गरेको छ।
15जो पुरुष तिनमा आसक्त नभई आफ्नो पूर्णतः वशमा पारिएका इन्द्रियद्वारा सम्पूर्ण विषयको भोग गर्छ, जो शान्त आत्माले युक्त छ, जो हर्ष वा शोकले कहिल्यै विचलित हुँदैन, जो योगध्यानमा लागिरहन्छ, जो आफ्ना इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरूसँग रहँदा-रहँदै पनि तिनीहरूबाट पृथक् रहन्छ, र जो शरीरधारी भएर पनि आफूलाई कहिल्यै शरीरसँग अभिन्न ठान्दैन — ऊ मुक्त हुन्छ र चाँडै नै आफ्नो परम कल्याण प्राप्त गर्छ।
16हे तपस्वी, जसले न कहिल्यै अरूलाई हेर्छ, न अरूलाई स्पर्श गर्छ, न अरूसँग कुरा गर्छ, उसले चाँडै नै आफ्नो परम कल्याण प्राप्त गर्छ।
17कुनै पनि प्राणीको हिंसा गर्नु हुँदैन। बरु, सबैसँग मैत्रीपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ। मनुष्ययोनि प्राप्त गरेर कसैसँग पनि शत्रुतापूर्ण व्यवहार कहिल्यै गर्नु हुँदैन।
18सम्पूर्ण (सांसारिक) वस्तुप्रति पूर्ण उपेक्षा, पूर्ण सन्तोष, सबै प्रकारको आशाको परित्याग तथा धैर्य — यी त्यस पुरुषका परम कल्याण हुन् जसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेको छ र आत्मज्ञान प्राप्त गरेको छ।
19हे पुत्र, सम्पूर्ण आसक्तिको त्याग गरेर तिमी आफ्ना सबै इन्द्रियलाई वशमा पार, र यसरी यस लोक तथा परलोक — दुवैमा सुख प्राप्त गर।
20जो लोभबाट मुक्त छन्, तिनीहरूले कहिल्यै कुनै दुःख भोग्नुपर्दैन। त्यसैले मानिसले आफ्नो आत्माबाट सम्पूर्ण लोभको त्याग गर्नुपर्छ। हे सौम्य र भाग्यशाली, लोभको त्याग गरेर तिमीले आफूलाई शोक र पीडाबाट मुक्त गर्न सक्नेछौ।
21जसले अजेयलाई जित्न चाहन्छ, उसले तप, संयम, मौन तथा आत्मनिग्रहमा आफूलाई समर्पित गरेर बस्नुपर्छ। त्यस्तो पुरुषले आसक्तिका बीच रहँदा-रहँदै पनि तिनमा आसक्त हुनु हुँदैन।
22जो ब्राह्मण आसक्तिका बीच रहँदा-रहँदै पनि तिनमा आसक्त हुँदैन र जो सधैँ एकान्तमा बस्छ, उसले चाँडै नै परम सुख प्राप्त गर्छ।
23जो पुरुष ती प्राणीहरूका बीच, जो मैथुनपूर्ण जीवनमा आनन्द लिइरहेका देखिन्छन्, एक्लै नै सुखपूर्वक बस्छ, उसलाई त्यस्तो पुरुष जान्नुपर्छ जसको तृष्णा ज्ञानले तृप्त भइसकेको छ। यो सुविदित छ कि जसको तृष्णा ज्ञानले तृप्त भयो, उसले कहिल्यै शोक गर्नुपर्दैन।
24शुभ कर्मद्वारा मानिसले देवत्व प्राप्त गर्छ; शुभ र अशुभ — दुवै प्रकारका कर्मबाट मनुष्यत्व; जबकि केवल पापपूर्ण कर्मबाट ऊ विवश भई पशुयोनिमा खस्छ।
25शोक, जरा र मृत्युले सधैँ आक्रान्त भई प्राणी यस संसारमा पकाइँदै छ। के तिमी यो जान्दैनौ?
26तिमी प्रायः त्यसलाई हितकर मान्छौ जो वास्तवमा अहितकर छ; त्यसलाई निश्चित मान्छौ जो वास्तवमा अनिश्चित छ; र त्यसलाई वाञ्छनीय तथा शुभ मान्छौ जो अवाञ्छनीय र अशुभ छ। हाय, तिमी यिनको यथार्थ बोध किन गर्दैनौ?
27जसरी रेशमको किराले आफ्नै कोशमा आफूलाई ढाक्छ, त्यसरी नै तिमी मोह र भ्रमबाट उत्पन्न आफ्ना असङ्ख्य कर्मले बनेको कोशमा निरन्तर आफूलाई ढाक्दै गइरहेका छौ। हाय, तिमी आफ्नो दशाको यथार्थ बोध किन गर्दैनौ?
28सांसारिक विषयमा आसक्त हुनुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन। सांसारिक विषयको आसक्तिले अनिष्ट उत्पन्न गर्छ। जुन रेशमको किराले आफ्नो चारैतिर कोश बुन्छ, त्यो अन्ततः आफ्नै कर्मले नष्ट हुन्छ।
29जो पुरुष पुत्र, पत्नी र आफन्तमा आसक्त हुन्छन्, तिनीहरू अन्तमा विनाशलाई प्राप्त हुन्छन् — जसरी सरोवरको हिलोमा भासिएका जङ्गली हात्तीहरू बिस्तारै क्षीण हुँदै जान्छन् र अन्ततः मृत्युको ग्रास बन्छन्।
30हेर, जुन सम्पूर्ण प्राणीले स्नेहको जालमा आफूलाई तानिन दिन्छन्, तिनीहरू महान् शोकका भागी बन्छन् — जसरी ठूला जालले तानेर भूमिमा ल्याइएका माछाहरू।
31आफन्त, पुत्र, पत्नीहरू, यो शरीर नै, र यत्नपूर्वक सञ्चित सम्पूर्ण सम्पत्ति — यी सबै असार छन् र परलोकमा कुनै कामका छैनन्। मानिसले जुन शुभ र अशुभ कर्म गर्छ, केवल तिनै उसका साथमा परलोक जान्छन्।
32जब यो निश्चित छ कि तिमीले यी सबै वस्तु पछाडि छोडेर विवश भई परलोक जानै पर्नेछ, तब हाय, तिमी आफ्नो वास्तविक र अक्षय धनतिर ध्यान नदिई यस्ता निःसार र तुच्छ वस्तुमा आफूलाई किन आसक्त हुन दिन्छौ?
33जुन मार्गबाट तिमीले जानुपर्नेछ, त्यसमा कुनै प्रकारको विश्रामस्थल छैन। त्यस मार्गमा कुनै त्यस्तो सहारा छैन जसलाई समातेर कसैले आफूलाई सम्हाल्न सकोस्। जुन देशहरू हुँदै त्यो जान्छ, ती अज्ञात र नदेखिएका छन्। र त्यो बाक्लो अन्धकारले ढाकिएको छ। हाय, आवश्यक पाथेयबिना तिमी त्यस मार्गमा कसरी हिँड्नेछौ?
34जब तिमी त्यस मार्गमा जानेछौ, तब कोही तिम्रो पछि आउनेछैन। जब तिमी यस लोक छोडेर परलोक जानेछौ, तब केवल तिम्रा शुभ र अशुभ कर्म मात्र तिम्रो पछि आउनेछन्।
35मानिसले विद्या, कर्म, शुद्धि र महान् ज्ञानद्वारा वास्तविक लक्ष्य खोज्छ। जब त्यो श्रेष्ठ लक्ष्य प्राप्त हुन्छ, तब ऊ मुक्त हुन्छ।
36मानिसका बस्तीका बीच बस्ने जुन इच्छा हुन्छ, त्यो बाँध्ने साङ्लोजस्तै हो। जो सत्कर्मी छन्, तिनीहरूले त्यो साङ्लो चुँडाएर आफूलाई मुक्त गर्छन्। केवल दुष्कर्मी पुरुष मात्र त्यसलाई तोड्न सफल हुँदैनन्।
37संसारको नदी भयङ्कर छ। रूप अथवा सौन्दर्य त्यसका किनारा हुन्। मन त्यसको धाराको वेग हो। स्पर्श त्यसको द्वीप हो। रस त्यसको जल हो। त्यसको जुन भाग स्वर्गतिर लैजान्छ, त्यो महान् कठिनाइले भरिएको छ। शरीर त्यो डुङ्गा हो जसबाट त्यो नदी तर्नुपर्छ। क्षमा त्यो डाँडु हो जसले त्यसलाई चलाइन्छ। सत्य त्यो भार हो जसले त्यो डुङ्गालाई स्थिर राख्छ। धर्मको आचरण त्यो डोरी हो जो कठिन जलमा डुङ्गा तान्नका लागि मस्तुलमा बाँधिन्छ। दान त्यो वायु हो जसले त्यस डुङ्गाको पाललाई गति दिन्छ। तीव्र वेगले युक्त त्यसै डुङ्गाबाट संसारको नदी तर्नुपर्छ।
38धर्म र अधर्म — दुवैको, तथा सत्य र असत्य — दुवैको त्याग गर। सत्य र असत्यको त्याग गरिसकेपछि, जसद्वारा यिनको त्याग गरिन्छ, त्यसको पनि परित्याग गर।
39सम्पूर्ण सङ्कल्पको त्याग गरेर तिमी धर्मको त्याग गर; सम्पूर्ण कामनाको त्याग गरेर पापको पनि त्याग गर। बुद्धिको सहायताले सत्य र असत्यको त्याग गर; र अन्तमा परम तत्त्वको ज्ञानले बुद्धिको पनि त्याग गर।
40यस शरीरको परित्याग गर, जसका स्तम्भ हाडहरू हुन्; जसका बाँध्ने डोरी र रस्सी स्नायु हुन्; जसको बाहिरी लेप मासु र रगत हो; जसको बाहिरी आवरण छाला हो; जो मूत्र र मलले भरिएको छ र त्यसैले दुर्गन्ध दिन्छ; जो जरा र शोकका आक्रमणको अधीनमा छ; जो रोगको आश्रय हो र पीडाले क्षीण हुन्छ; जसमा तमोगुणको प्रधानता छ; जो न स्थायी छ न टिकाउ, र जो भित्र रहने जीवको निवासस्थान मात्र हो।
41यो सम्पूर्ण जड जगत्, तथा जसलाई महत् अथवा बुद्धि भनिन्छ, महाभूतबाट बनेका छन्। जसलाई महत् भनिन्छ, त्यो परमेश्वरको कार्यबाट उत्पन्न हुन्छ।
42पाँच इन्द्रिय, तथा तम, सत्त्व र रज — यी तीन गुण — यसरी यी सत्र हुन्छन्।
43यी सत्र, जो अव्यक्त नामले चिनिन्छन्, ती सबैसँग जो व्यक्त भनिन्छन् — अर्थात् पाँच इन्द्रियका पाँच विषय, तथा अहङ्कार र बुद्धि — मिलेर सुविख्यात चौबीस तत्त्वको रचना गर्छन्।
44ती चौबीस तत्त्वले युक्त हुँदा त्यो जीव अथवा व्यष्टि-आत्मा नामले पुकारिन्छ। जसले त्रिविध विषयलाई तथा सुख र दुःखलाई, र जीवन र मृत्युलाई यथार्थ रूपमा र तिनका सम्पूर्ण विस्तारसहित जान्दछ, ऊ वृद्धि र क्षयको ज्ञाता भनिन्छ। ज्ञानका सम्पूर्ण विषय क्रमशः जानिनुपर्छ।
45जुन सम्पूर्ण विषय इन्द्रियबाट ग्रहण गरिन्छन्, ती व्यक्त कहलाउँछन्। जुन विषय इन्द्रियभन्दा पर छन् र केवल आफ्ना लिङ्ग (चिह्न)बाट मात्र जानिन्छन्, ती अव्यक्त भनिन्छन्।
46इन्द्रियलाई वशमा पारेर मानिसले महान् तृप्ति प्राप्त गर्छ — जसरी तिर्खाएको र सुकेको घाँटी भएको बटुवाले मधुर वर्षाको झरीबाट। इन्द्रियको निग्रह गरिसकेपछि उसले आफ्नो आत्मालाई सम्पूर्ण वस्तु समेट्नका लागि फैलिएको देख्छ, र सम्पूर्ण वस्तुलाई आफ्नो आत्मामा देख्छ।
47जो पुरुषले (यसरी) आफ्नो आत्मामा परमात्मालाई देख्छ — जो पुरुषले सधैँ सम्पूर्ण प्राणीलाई सबै अवस्थामा देख्छ — उसको ज्ञानमा जरा गाडेको त्यो शक्ति कहिल्यै नष्ट हुँदैन।
48जो ज्ञानको सहायताले भ्रम र मोहबाट उत्पन्न सबै प्रकारको पीडालाई पार गर्छ, ऊ सम्पूर्ण प्राणीको सम्पर्कमा आउँदा पनि कुनै पाप ग्रहण गर्दैन।
49त्यस्तो पुरुष, जसको बुद्धि पूर्णतः प्रकाशित भइसकेको छ, संसारमा प्रचलित आचारमा कहिल्यै दोष देख्दैन। मोक्षको ज्ञाताले भन्छ कि परमात्मा अनादि र अनन्त छ; कि उही सम्पूर्ण प्राणीका रूपमा जन्म लिन्छ; कि ऊ जीवात्मामा निवास गर्छ; कि ऊ निष्क्रिय र निराकार छ। केवल त्यही पुरुष, जो आफ्नै दुष्कर्मका कारण शोक पाउँछ, त्यस शोकको निवृत्तिका लागि असङ्ख्य प्राणीको वध गर्छ। त्यस्ता यज्ञका कारण तिनका कर्तालाई बारम्बार जन्म लिनुपर्छ र सबैतिर असङ्ख्य कर्म गर्नै पर्छ।
50त्यस्तो पुरुष, भ्रमले अन्धो भई र जो वास्तवमा शोकको कारण हो त्यसैलाई सुख ठानेर, निरन्तर दुःखी भइरहन्छ — जसरी कुपथ्य खाने रोगी।
51त्यस्तो पुरुष आफ्ना कर्मले त्यसै गरी पिसिन्छ र मथिन्छ जसरी कुनै मथिने वस्तु। आफ्ना कर्मले बाँधिएको ऊ पुनर्जन्म पाउँछ, र उसको जीवनको योनि उसका कर्मको स्वरूपले निश्चित हुन्छ।
52अनेक प्रकारका यातना भोग्दै ऊ निरन्तर घुमिरहने चक्रजस्तै बारम्बार जन्म-मरणको चक्रमा घुमिरहन्छ। तर तिमीले आफ्ना सम्पूर्ण बन्धन तोडिसकेका छौ। तिमी सम्पूर्ण कर्मबाट निवृत्त छौ।
53सर्वज्ञताले सम्पन्न र सम्पूर्ण वस्तुका स्वामी, तिमीलाई सिद्धि प्राप्त होस्, र तिमी सम्पूर्ण सत्ताबाट मुक्त होऊ। इन्द्रियको निग्रह र आफ्नो तपको बलले अनेक पुरुषले कर्मको बन्धन नष्ट गरेर महान् सिद्धि र अखण्ड सुख प्राप्त गरेका छन्।