मोक्षधर्म पर्व — याज्ञवल्क्य की ज्ञान-प्राप्ति; वे व्यक्त और अव्यक्त का वर्णन करते हैं
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 145
संस्कृत
1याज्ञवल्क्य उवाच अव्यक्तस्थं परं यत् तत् पृष्टस्तेऽहं नराधिप। परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप॥
2यथाऽऽर्षेणेह विधिना चरतावनतेन ह। मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप॥
3महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया। प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ॥ वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम्। तत् ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः॥
4ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरः। यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्॥
5ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज। सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति॥
6ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु। विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती॥
7ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघ। अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः॥
8ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान् रविः। मुहूर्तं सह्यतां दाहस्तत: शीतीभविष्यति॥
9शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः। प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज॥
10कृसनं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ। तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति॥
11प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत् सांख्ययोगेप्सितं पदम्। एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत॥
12ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ। गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम्॥
13ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता। ओङ्कारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती॥
14ततोऽहमयं विधिवत् सरस्वत्यै न्यवेदयम्। तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायणः॥
15ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम्। चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह॥
16कृत्वा चाध्ययन तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम्। विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः॥
17ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः। व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः॥
18मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवानहम्। स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह॥
19सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै। पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः॥
20दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानध। तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्॥
21बीजमेतत् पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम्। सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप॥ कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया। यथाभिलषितं मार्ग तथा तच्चोपपादितम्॥
22शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम्। सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः॥
23शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदेशिताः। प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम्॥
24किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किं च वेद्यमनुत्तमम्। चिन्तयं स्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत॥ विश्वावसुस्ततो राजन् वेदान्तज्ञानकोविदः। चतुर्विंशास्ततोऽपृच्छत् प्रश्नान् वेदस्य पार्थिव॥ पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकी तदा। विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव च॥
25ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा। सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च॥ वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च। अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत् प्रश्नमनुत्तमम्॥
26अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः। पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमर्थविदुत्तमम्॥
27मुहूर्तमुष्यतां तावद् यावदेवं विचिन्तये। बाढमित्येव कृत्वा च तूष्णीं गन्धर्व आस्थितः॥
28ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवी सरस्वतीम्। मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धतम्॥
29तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव। मध्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्॥
30चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा साम्परायिकी। उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशादधिष्ठिता।॥
31अथोक्तस्तु मया राजन् राजा विश्वावसुस्तदा। श्रूयतां यद् भवानस्मान् प्रश्न सम्पृष्टवानिह॥
32विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि। विश्वाव्यक्तं परं विद्याद् भूतभव्यभयंकरम्॥
33त्रिगुणं गुणकर्तृत्वादविश्वो निष्कलस्तथा। अश्वश्चाश्वा च मिथुनमेवमेवानुदृश्यते॥ अव्यक्तं प्रकृति प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम्। तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृति तथा॥
34ज्ञानं तु प्रकृति प्राहुर्तेयं निष्कलमेव च। अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते॥
35कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोऽसौ पुरुष उच्यते। तपास्तु प्रकृति प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः॥
36तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते। चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु॥
37चलां तु प्रकृति प्राहुः कारणं क्षयसर्गयोः। आक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः॥
38तथैव वेद्यमव्यक्तमवेद्यः पुरुषस्तथा। अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि॥ अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः॥
39अक्षयत्वात् प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्। अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य च विद्यते॥
40गुणक्षयत्वात् प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः। एषा तेऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी साम्परायिकी॥
41विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि। एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः॥
42जायन्ते च प्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः। वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम॥ साङ्गोपाङ्गानपि यदि यश्च वेदानधीयते। वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः॥
43यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद् गन्धर्वसत्तम। विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम्॥
44तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति। स केवलं मूढमतिर्ज्ञानभारवहः स्मृतः॥
45द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतो तत्परेणान्तरात्मना। तथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः॥
46अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम्। परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः॥
47यदानुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप। तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति॥
48अन्यश्च शाश्वतोऽव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः। तस्य द्वावनुपश्येतां तमेकमिति साधवः॥
49ते नैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्। जन्ममृत्युभयाद् योगाः सांख्याश्च परमैषिणः॥
50विश्वावसुरुवाच पञ्चविशं यदेतत् ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम। तथा तन्न तथा चेति तद् भवान् वक्तुमर्हति॥
51जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम्। पराशरस्य विप्रर्वार्षगण्यस्य धीमतः॥ भृगोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च। गौतमस्यार्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः॥ नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः। सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः॥ कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम्। तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः॥ दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः। प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत॥
52तस्मात् तद् वै भवबुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण। भवान् प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्॥
53न तवाविदितं किंचिद् भवाञ्चतिनिधिः स्मृतः। कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण॥
54ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः। पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता॥
55सांख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च। तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः॥
56निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम्। श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा॥
57याज्ञवल्क्य उवाच कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम। जिज्ञाससे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्॥
58अबुध्यमानां प्रकृति बुध्यते पञ्चविंशकः। न तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम्॥
59अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत् सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात्॥
60पश्यंस्तथैव चापश्यन् पश्यत्यन्य: सदानघ। षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति॥
61न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति। पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम॥
62न चतुर्विंशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः। मत्स्यश्चोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्॥
63यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते। स स्नेहात् सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः॥ स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते। उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः॥
64यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विजः। तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति॥
65अन्यश्च राजन्नवरस्तथान्यः पञ्चविंशकः। तत्स्थानाच्चानुपश्यन्ति एक एवेति साधवः॥
66ते नैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्। जन्ममृत्युभयाद् भीता योगाः सांख्याश्च काश्यप।॥ षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः। यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति। तदा स सर्वविद् विद्वान् न पुनर्जन्म विन्दति॥ एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ। बुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात्॥ पश्यापश्यं यो न पश्येत् क्षेम्यं तत्त्वं च काश्यप। केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविशं परं च यत्॥
67विश्वावसुरुवाच तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो सम्यक् क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्। स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं मनस्ते॥
68याज्ञवल्क्य उवाच एवमुक्त्वा सम्प्रयातो दिवं स विभ्राजन् वै श्रीमता दर्शनेन। दृष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा॥
69ये ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च चाधस्तात् संवसन्ते नरेन्द्र। तत्रैव तदर्शनं दर्शयन् वै सम्यक् क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै॥
70सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश्च तद्वद् योगा योगधर्मे रताश्च। स्तेषामेतदर्शनं ज्ञानदृष्टम्॥
71ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र। तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्वेषितव्यं येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः॥
72प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात् क्षत्रियाद् वा वैश्याच्छूद्रादपि नीचादनीक्ष्णम्। श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्॥
73सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्च सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्मा तत्त्वं शास्त्रं ब्रह्मबुद्ध्या ब्रवीमि सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत् समस्तम्॥
74ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः सम्प्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः सम्प्रसूताः। नाभ्यां वैष्याः पादतश्चापि शूद्राः। सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः॥
75अज्ञानतः कर्मयोनि भजन्ते तां तां राजंस्ते तथा यान्त्यभावम्। तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम्॥
76तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते। तत्स्थो स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र॥
77यत् ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्ट याथातथ्यं तद्विशोको भवस्व। राजन् गच्छस्वैतदर्थस्य पारं सम्यक् प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम्॥
78भीष्म उवाच स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता। प्रीतिमानभवद् राजा मिथिलाधिपतिस्तदा॥
79गते मुनिवरे तस्मिन् कृते चापि प्रदक्षिणम्। दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्॥ गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यं तु तथैव च। रत्नाञ्जलिमथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा॥
80विदेहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै। यतिधर्ममुपासंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः॥
81सांख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः। धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्॥
82अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च। धर्माधर्मों पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च॥ जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत्। व्यक्ताव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप॥
83पश्यन्ति योगाः सांख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः। इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम्॥
84नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव। दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते॥
85ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह। ददात्यव्यक्त इत्येतत् प्रतिगृह्णाति तच्च वै॥ आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत्। एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय॥
86यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः। तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता॥
87न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन। लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वा व्यक्तं महीयते॥
88तथैव महतः स्थानमाहङ्कारिकमेव च। अहङ्कारात् परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्॥
89ये त्वव्यक्तात् परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः। जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत्॥
90एतन्मयाऽऽप्तं जनकात् पुरस्तात् तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्। ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः॥
91दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन् न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्ऋतैश्च दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ॥
92तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्। मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि॥
93यदुपनिषदमुपाकरोत् तथासौ जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः। च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति॥
अंग्रेज़ी
1Yajnavalkya said You have asked me, O king, of that Supreme Brahma which lives in the Unmanifest. Your question relates to a deep mystery. Listen to me with rapt attention, O king.
2Having behaved humbly according to the ordinances laid down by the Rishis I obtained the Yajushes, O king, from the Sun-god.
3With the hardest penances i formerly adored the heat-giving god. O sinless one, pleased with me, the powerful Sun, addressed me, saying, O regenerate Rishi, pray for the boon you covet, however difficult it may be of acquisition. I shall, with cheerful mind, grant it to you. It is very difficult to make me grant grace.
4Bowing to him with my head, I addressed that foremost of heat-giving luminaries thus, I have no knowledge of the Yajushes. I wish to know them forthwith.
5The holy one, thus solicited, told ine,-I shall grant you the Yajushes. Made up of the essence of speech, the goddess of learning Sarasvati will enter into your person.
6The god then ordered me to open my mouth. I did as I was cominanded. The goddess Sarasvati then entered into my body, O sinless one.
7At this, I began to burn. Unable to suffer the pain I plunged into river. Not understanding what the great Sun had done for a me for my well-being, I became even angry with him.
8While I was burning with the energy of the goddess, the holy Sun told me.-Do you suffer this burning sensation for only a little time. That will soon come to an end and you will be cool.
9Indeed, I became cool. Beholding me restored to ease, the Maker of light said to me,-The whole Vedas, with its appendix, together with the Upanishads, will appear in you by inward light, О twice-born one.
10You will also edit the entire Satapathas, O foremost of twice-born ones. After that, your understanding will turn to the path of Liberation.
11You will also acquire that end which is desirable and which is coveted by both Sankhyas and Yogins. Having said so, the divine Sun proceeded to the setting hills.
12Hearing his last words, and after he had departed from where I was, I came home in joy and then remembered the goddess Sarasvati.
13Thought of by me, the auspicious Sarasvati appeared immediately before my eyes, adorned with all the vowels and the consonants and having placed the syllable OM in the van.
14was I then, according to the ordinance, offered to the goddess the usual Arghya, and dedicated another to the Sun, that foremost of all heatgiving gods. Doing this duty I took my seat, devoted to both those gods.
15Thereupon the entire Satapatha Brahmanas, with all their mysteries and with all their abstracts as also their appendices, appeared of themselves before my minds-eye, at which I became filled with great joy.
16I then taught them to a hundred competent disciples and thereby did what disagreeable to my great maternal uncle (Vaishampayana) with the disciples round him.
17Then, shining in the midst of my disciples like the Sun himself with his rays, I took the management of the Sacrifice, of your noble father, O king.
18In that Sacrifice, a quarrel arose between me and my maternal uncle as to who should be allowed to take the sacrificial fee that was paid for the recitation of the Vedas. In the very presence of Deval, I took half of that fee.
19Your father and Sumanta and Paila and Jaimini and other ascetics all agreed to that arrangement.
20I had thus got from the Sun the five times ten Yajushes, O king. I then studied the Puranas with Romaharshan.
21Keeping before me those Mantras and the goddess Sarasvati, I then, O king, helped by the inspiration of the Sun, set myself to compile the excellent Satapatha Brahmanas, and succeeded in performing the task never before undertaken by any one else. That path which I has wished to take, has been taken by me and I have also taught it to my disciples.
22Indeed I gave to my disciples the whole of those Vedas with their abstracts. Pure in mind and body, all those disciples have, on account of my instructions, become filled with joy.
23Having established this knowledge consisting of fifty branches which I had acquired from the Sun, I now meditate on the great object of that knowledge (viz., Brahma).
24The Gandharva Vishvavasu, a master of the Vedanta Shastra, desirous, O king, of ascertaining what is good for the Brahmanas in this knowledge and what truth is in it, and what is the excellent object of this knowledge, once catechised me. He put to me altogether twentyfour questions, O king, regarding the Vedas. Finally, he put to me a question, numbered twenty-fifth which relates to ratioscination. These questions are as follow:-What is universe and what is non-universe? What is Ashva and what Ashva? What is Mitra? What is Varuna?
25What is Knowledge? What is the object of knowledge? What is Unintelligent? What is Intelligent? Who is Ka? Who is endued with the principle of change? Who is not endued with the same What is he that devours the Sun and what is the Sun? What is Vidya and what is Avidya? What is Vedya and Avedya? What is Immobile and Mobile? What is without beginning, what is indestructible, and what is Destructible? These were the transcendental questions put to me by that foremost of Gandharvas.
26After king Vishvavasu, that foremost of Gandharvas, had asked me these questions one after another, I answered them duly.
27At first, however, I told him,-Wait for a short time, till I reflect on your questions!—the Gandharva agreed to it, and sat in silence.
28I then thought once again of the goddess Sarasvati in my mind. The replies then to those questions naturally originated in my mind like butter from curds.
29Keeping in view the high science of inferential ratioscination, I churned with my mind, O Monarch, the Upanishads and the supplementary works relating to the Vedas.
30I then expounded to him the fourth science that deals with Liberation, O foremost of kings, and on which I have already discoursed to thee, and which is based upon the twenty-fifth, viz., Individual Soul.
31Having said all this, O king, to king Vishvavasu, I then addressed him, saying, Listen now to the answers that I give to your several questions.
32I now dealt with the question which, O Gandharva, you ask, viz.,-what is Universe and what is Not-universe?—The Universe is Unmanifest and original Nature endued with the principles of birth and death which are terrible.
33It is, besides, possessed of the three qualities on account of its producing principles all of which are fraught with those attributes. That which is Not-universe is Purusha shorn of all attributes. By Ashva and Ashva are meant the female and the male. Similarly, Mitra is Soul, the Varuna is Nature.
34Knowledge, again, is said to be Nature, while the object to be know is called Soul. The Ignorant and the Knowing or Intelligent and both Soul without attributes.
35You have asked what is Kah, who is endued with change, and who is unendued therewith. I answer, Kah is Soul. That which is endued with change is Nature. He who is not endued therewith is Soul.
36Likewise is called the unknowable is Nature; and that which is called Knowable is Soul.
37You have asked me about the Mobile and the Immobile. Hear my answer That which is mobile is Nature, which, undergoing changes, forms the cause of Creation and Destruction, The Immobile is Soul, for without himself undergoing changes he assists at Creation and Destruction.
38What is Knowable is Nature; while what is Unknowable is Soul. Both Nature and Soul are said to be unintelligent, stable, indestructible, unborn and eternal, according to the decision of the philosophers who know the spiritual science.
39On account of the indestructibility of Nature in the matter of Creation, Prakriti, which is unborn, is considered as not subject to decay destruction. Soul, again, is indestructible and unchangeable.
40The qualities of Nature are destructible, but not Nature herself. The learned, therefore, call Nature indestructible. By undergoing changes Nature works as the cause of Creation. The results appear and disappear, but not original Nature. Hence also is Nature called indestructible. Thus have I told you the conclusions of the fourth Science based on the principles of inference and having Liberation for its end.
41Having acquired by the science of inference and by serving preceptors, the Richs, the Samans, and the Yajushes, all the or obligatory rites should be observed and all the Vedas read with reverence, O Vishvavasu,
42O foremost of Gandharvas, they who study the Vedas with all their branches from which all things originate and into which all things merge when destruction sets in, and which is the one object whose knowledge the Vedas seek to preach,-indeed, they who have no acquaintance with what the Vedas seek to establish,-study the Vedas uselessly and carry their burthen of such study in vain.
43If a person seeking butter churns the milk of the she-ass, without finding what he seeks he simply finds a substance of foul smell like ordure.
44Similarly if one, having read the Vedas, fails to know what is Nature and what is Soul, one only proves his own foolishness of understanding and carries a useless load.
45One should, with devoted attention, think on both Nature and Soul, so that he may avoid repeated birth and death.
46Thinking upon the incident of one's repeated births and deaths and avoiding the religion of acts which merely yield destructible results, one should follow the eternal religion of Yoga.
47O Kashyapa, if one continuously reflects on the nature of the Individual Soul and its connection with the Supreme Soul, he then succeeds in divesting him of all attributes and in seeing the Supreme Soul.
48The Eternal and Unmanifest Supreme Soul is considered by men of foolish understandings as distinct from the Individual Soul. They are really wise who see both these as truly one and the same.
49Frightened at repeated births and deaths, the Sankhyas and Yogins consider the Individual Soul and the Supreme Soul to be one and the same.
50Vishvavasu then said You have, O foremost of Brahmanas, said that Individual Soul is indestructible and truly undistinguished from the Supreme Soul. This, however, is difficult to understand. You should once more explain this subject to me.
51I have heard discourses on this subject from Jaigishavya, Asita, Devala, the regenerate sage Parashara, the intelligent Varshaganya, Bhrigu, Panchashikha, Kapila, Shuka, Gautama, Arshtisena, the great Garga, Narada, Asuri, the intelligent Paulastya, Sanatkumara, the great Shukra, and my father Kashyapa. Subsequently I heard this from Rudra and the intelligent Vishvarupa several of the gods, the Pitris, and the Daityas. I have gained all that they say, for they generally describe that eternal object of all knowledge.
52I wish, however, to hear what you say on those subjects with the help of your intelligence. You are the foremost of all persons, and a learned learned lecturer on the scriptures, and gifted with great intelligence.
53There is nothing which you do not know. You are an ocean of the Shrutis, as described, O Brahmana, in the world of both the gods and the departed manes.
54The great Rishi living in the region of lords and who is said to be eternal lord of all luminaries, is your preceptor.
55O Yajnavalkya, you have acquired the entire science, O Brahmana, of the Sankhyas, as also the scriptures of the Yogins in particular.
56Forsooth, you are enlightened, fully conversant with the mobile and immobile universe. I wish to hear you describe that knowledge, which is compared to clarified butter having solid grains.
57Yajnavalkya said You are, O foremost of Gandharvas, capable of comprehending every knowledge. As, however, you ask me, do you hear me then explain to you according as I myself have obtained it from my preceptor.
58Nature, which is unintelligent, is apprehended by Individual Soul, however, cannot be apprehended by Nature, 0 Gandharva.
59In consequence of Individual Soul being reflected in Nature, the latter is called Pradhana by Sankhyas and Yogins conversant with the original principles as laid down in the Shrutis.
60O sinless one, the other, seeing, sees the Nature and the Soul; not seeing, it sees the Supreme Soul.
61The Souls thinks that there is nothing higher than itself. In sooth, however, though seeing it does not see the Supreme Self which sees it.
62The wise should never think that the Nature is at one with the Soul which has a real and independent existence. The fish live in water. It goes there impelled by its own nature.
63As the fish, though living in the water, is to be considered as separate from it, similarly is the Soul to be apprehended, i.e., though the Soul exists in a state of contact with the Nature, it is, however, in its real nature, separate form, and independent of Nature, When overwhelmed with the consciousness of Self, and when unable to understand its identity with the Supreme Soul, on account of the illusion that covers it, of its co-existence with Nature, and of its own manner of thinking, the Individual Soul always sinks down, but when freed from such consciousness it goes upwards.
64When the Individual Soul succeeds in apprehending that it is one, and Nature with which it lives is another, then only does it, O twice-born one, succeed in seeing the Supreme Soul and attaining to the condition of Oneness with the universe.
65The Supreme is one, O king, and the Individual Soul is another. On account of the Supreme overlying the Individual Soul, the wise consider both to be one and the same.
66For these reasons, Yogins and followers of the Sankhya system of philosophy, terrified by birth and death, blessed with sight of the Supreme Soul, pure in body and mind, and devoted to the Supreme Soul, do not welcome the Individual Soul as indestructible. When one sees the Supreme Soul and losing all consciousness of individuality becomes at one with the Supreme, he then becomes omniscient, and possessed of such omniscience he becomes freed from the obligation of rebirth. I have thus described to you truly, O sinless one, about Nature which is unintelligent, and Individual Soul which is gifted with intelligence, and the Supreme Soul which is gifted with omniscience, according to the marks laid down in the Shrutis. That man who does not see any difference between the knower and the known, and between knowledge and the known, is both Kevala and not-Kevala, is the original cause of the universe, is both Individual Soul and the Supreme Soul.
67Vishvavasu said 0 powerful one, you have duly and adequately expounded what is the origin of all the gods and which produces Liberation. You have said what is true and excellent. May you enjoy inexhaustible blessings, and may your mind be ever united with intelligence.
68Yajnavalkya said Having said those words, the king of Gandharvas proceeded towards heaven, shining in resplendence of beauty. Before leaving me, the great one duly honoured me by going round my body, and I found him, highly pleased.
69He inculcated the science he had learnt from me to those celestials that live in the regions of Brahman and other gods, unto those who live on Earth, to also the dwellers of the nether regions, and to them who had adopted the path of Liberation, O king.
70The Sankhyas are devoted to the practices of their system. The Yogins are devoted to the practices of their system. There are others who are desirous of acquiring Liberation. To these latter this science yields palpable fruits.
71O foremost of kings, Liberation originates from Knowledge. Without Knowledge it can never be acquired. The wise have said it, O king. Hence, one should try his best for acquiring true Knowledge in all its particulars, by which one may succeed in freeing oneself from birth and death.
72Acquiring knowledge from a Brahmana or a Kashtriya or Vaishya or even a Shudra who is of low birth, one having faith should always show respect for such knowledge. Birth and death cannot attack one who has faith. arose
73All orders of men are Brahmanas. All originate from Brahman. All All men utter Brahma. Helped by an understanding that is derived from and directed to Brahma, I preach this science treating of Nature and Soul. Indeed this whole universe is Brahma.
74From the mouth of Brahman originated the Brahmanas; from his arms, the Kshatriyas; from his navel, the Vaishyas, and from his feet, the Shudras. All the orders should be considered as differing from one another.
75Actuated by Ignorance, all men meet with death and go, O king, by birth which is the cause of acts. Shorn of Knowledge, all orders of men, dragged by terrible Ignorance, fall into varied orders of being on account of the principles that originate from Nature.
76Therefore, all should, by every means, try to acquire Knowledge. I have told you that every person is entitled to took for its acquisition. One who is endued with Knowledge, as Brahmana. Others, are possessed of knowledge. Hence, this science of a Liberation is always open to them all. The Wise, O king, have said this.
77The questions you had put to me, have all been answered by me according to the truth. Do you, therefore, renounce all grief. Go you to the other end of this enquiry. Your questions were good. Blessings on your head for ever.
78Thus instructed by the intelligent Yajanavalkya, the king of Mithila become filled with joy.
79The king honoured that foremost of ascetics by going round his body. Dismissed by the king, he left his court. King Daivarati, having acquired the knowledge of the religion of Liberation, took his seat, and touching a million kine and a quantity of gold, of gems and jewels, gave them away to a number of Brahmanas.
80Installing his son in the sovereignty of the Videhas, the old king began to lead the life of a Yati.
81Taking no notice of all ordinary duties, the king began to study the science of the Sankhyas and the Yogins in full.
82Considering himself to the Infinite, he began to reflect on only the Eternal and Independent One. He renounced all ordinary duties, Virtue and Vice, Truth and Falsehood, Birth and Death, and all other things relating to the principles produced by Nature.
83Both Sankhyas and Yogins, according to the teachings of their sciences, consider this universe as the outcome of the action of the Manifest and the Unmanifest.
84The learned say that Brahma is freed from good and evil, is self-dependent, the highest of the high, Eternal, and Pure. Do you, therefore, O king, become Pure.
85The giver, the receiver of the gift, the gift itself, and that what is ordered to be given away, are all to be deemed as the unmanifest Soul. The Soul is the Soul's possession. Who, therefore, can be a stranger to one? Do you think always in this way. Never think otherwise.
86He who does not know what is Nature possessed of qualities and what is Soul transcending qualities, only he, not possessed as he is of knowledge, repairs to sacred waters and cerebrates sacrifices.
87Not by study of the Vedas, not by penances, not by sacrifices, O son of Kuru, can one acquire the status of Brahma. Only when one succeeds in apprehending the Supreme or Unmanifest, he is respected.
88They who wait upon Mahat acquires the regions of Mahat. They who wait upon Consciousness, go to the spot that belongs to Consciousness. They who wait upon what is higher, acquire higher places.
89Those persons learned in the scriptures, who succeed in apprehending eternal Brahma which is higher than Unmenifest nature, can acquire that which is above birth and death, which is free from qualities, and which is both existent and non-existent.
90I got all this knowledge from Janaka. The latter had got it from Yajnavalkya. Knowledge is very superior. Sacrifices cannot compare with it. With the help of Knowledge one succeeds in crossing the world's ocean which is beset with difficulties and dangers. One can never cross that by means of sacrifices.
91Birth and death, and other obstacles, O king, men of knowledge say, one cannot get over by ordinary exertion. Men acquire heaven through sacrifices, penances, observances. But they have again to drop down therefrom on the Earth. vows, and
92Do you, therefore, worship with reverence that which is Supreme, most pure, blessed, stainless, and sacred, and which is above all states. By apprehending Soul, O king, and by celebrating the Sacrifice which consists in the acquisition of Knowledge, you will really be wise.
93In former time, Yajnavalkya did that good to king Janaka which comes from a study of the Upanishads. The Eternal and Immutable Supreme was the subject which the great Rishi had described to the king of Mithila. It enabled him to attain to that Brahma which is auspicious and immortal, and which is above all sorts of sorrows.
हिन्दी
1याज्ञवल्क्य ने कहा — हे राजन्, तुमने मुझसे उस परब्रह्म के विषय में पूछा है जो अव्यक्त में निवास करता है। तुम्हारा प्रश्न एक गहन रहस्य से सम्बद्ध है। हे राजन्, एकाग्र चित्त होकर मुझसे सुनो।
2हे राजन्, ऋषियों द्वारा निरूपित विधानों के अनुसार विनम्र आचरण करके मैंने सूर्यदेव से यजुर्वेद प्राप्त किया।
3पूर्वकाल में मैंने कठोरतम तपस्या से उस ताप देने वाले देव की आराधना की। हे निष्पाप, मुझ पर प्रसन्न होकर उन शक्तिशाली सूर्य ने मुझसे कहा — हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, तुम जिस वर की कामना करते हो उसे माँग लो, चाहे वह प्राप्त करने में कितना ही कठिन क्यों न हो। मैं प्रसन्न चित्त से तुम्हें वह प्रदान करूँगा। मुझसे कृपा प्राप्त करना अत्यन्त कठिन है।
4सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम करते हुए मैंने ताप देने वाले उन ज्योतिर्मयों में श्रेष्ठ से इस प्रकार कहा — मुझे यजुर्वेद का ज्ञान नहीं है। मैं उसे तत्काल जानना चाहता हूँ।
5इस प्रकार याचना किए जाने पर उन भगवान् ने मुझसे कहा — मैं तुम्हें यजुर्वेद प्रदान करूँगा। वाणी के सार से बनी विद्या की देवी सरस्वती तुम्हारे शरीर में प्रवेश करेंगी।
6तत्पश्चात् उन देव ने मुझे मुख खोलने की आज्ञा दी। मैंने जैसा आदेश मिला वैसा ही किया। हे निष्पाप, तब देवी सरस्वती ने मेरे शरीर में प्रवेश किया।
7इससे मैं जलने लगा। उस पीड़ा को सहन न कर पाने के कारण मैं नदी में कूद पड़ा। महान् सूर्य ने मेरे कल्याण के लिए जो किया था उसे न समझने के कारण मैं उन पर क्रुद्ध तक हो गया।
8जब मैं देवी के तेज से जल रहा था, तब भगवान् सूर्य ने मुझसे कहा — यह जलन तुम केवल थोड़े समय के लिए सह लो। वह शीघ्र ही समाप्त हो जाएगी और तुम शीतल हो जाओगे।
9और सचमुच मैं शीतल हो गया। मुझे स्वस्थ हुआ देखकर उस प्रकाश के स्रष्टा ने मुझसे कहा — हे द्विज, समस्त वेद अपने परिशिष्टों तथा उपनिषदों सहित तुममें अन्तःप्रकाश के रूप में प्रकट होंगे।
10हे द्विजश्रेष्ठ, तुम समस्त शतपथ ब्राह्मणों का संकलन भी करोगे। उसके पश्चात् तुम्हारी बुद्धि मोक्ष के मार्ग की ओर मुड़ जाएगी।
11तुम वह गति भी प्राप्त करोगे जो वाञ्छनीय है और जिसकी कामना साङ्ख्य तथा योगी — दोनों करते हैं। ऐसा कहकर वे दिव्य सूर्य अस्ताचल की ओर चल पड़े।
12उनके अन्तिम वचन सुनकर, और जहाँ मैं था वहाँ से उनके चले जाने के पश्चात्, मैं आनन्दपूर्वक घर लौटा और तब देवी सरस्वती का स्मरण किया।
13मेरे द्वारा स्मरण किए जाने पर मङ्गलमयी सरस्वती तत्काल मेरे नेत्रों के सामने प्रकट हो गईं — समस्त स्वरों और व्यञ्जनों से अलङ्कृत, तथा ॐकार को आगे रखे हुए।
14तब मैंने विधिपूर्वक उन देवी को यथोचित अर्घ्य अर्पित किया, और ताप देने वाले समस्त देवताओं में श्रेष्ठ सूर्य को दूसरा अर्घ्य समर्पित किया। यह कर्तव्य पूरा करके मैं उन दोनों देवताओं के प्रति समर्पित होकर अपने आसन पर बैठ गया।
15तत्पश्चात् समस्त शतपथ ब्राह्मण अपने सम्पूर्ण रहस्यों सहित, अपने समस्त सारांशों तथा परिशिष्टों सहित, स्वयमेव मेरे मानस-नेत्र के सामने प्रकट हो गए, जिससे मैं महान् आनन्द से भर उठा।
16तब मैंने उन्हें एक सौ योग्य शिष्यों को पढ़ाया, और इस प्रकार अपने शिष्यों से घिरे हुए अपने महान् मातुल (वैशम्पायन) को अप्रिय लगने वाला कार्य किया।
17हे राजन्, तत्पश्चात् अपने शिष्यों के मध्य अपनी किरणों सहित साक्षात् सूर्य के समान प्रकाशित होते हुए मैंने तुम्हारे यशस्वी पिता के यज्ञ का सञ्चालन अपने हाथ में लिया।
18उस यज्ञ में मेरे और मेरे मातुल के बीच इस बात पर विवाद हुआ कि वेदपाठ के लिए दी गई यज्ञदक्षिणा किसे लेने दी जाए। देवल की उपस्थिति में ही मैंने उस दक्षिणा का आधा भाग ग्रहण किया।
19तुम्हारे पिता तथा सुमन्तु, पैल, जैमिनि और अन्य तपस्वी — सब उस व्यवस्था पर सहमत हो गए।
20हे राजन्, इस प्रकार मैंने सूर्य से पचास यजुर्मन्त्र-शाखाएँ प्राप्त कीं। तत्पश्चात् मैंने रोमहर्षण के साथ पुराणों का अध्ययन किया।
21हे राजन्, उन मन्त्रों तथा देवी सरस्वती को अपने सामने रखकर, सूर्य की प्रेरणा से सहायता पाकर, मैंने उत्तम शतपथ ब्राह्मणों के संकलन का कार्य आरम्भ किया, और वह कार्य सम्पन्न करने में सफल हुआ जिसे इससे पूर्व किसी ने भी नहीं किया था। जिस मार्ग पर मैं चलना चाहता था, वह मैंने अपना लिया है और अपने शिष्यों को भी उसकी शिक्षा दी है।
22निश्चय ही मैंने अपने शिष्यों को वे समस्त वेद अपने सारांशों सहित प्रदान किए। मन और शरीर से शुद्ध वे सब शिष्य मेरे उपदेशों के कारण आनन्द से भर गए हैं।
23सूर्य से प्राप्त की हुई पचास शाखाओं वाली इस विद्या को प्रतिष्ठित करके अब मैं उस विद्या के महान् लक्ष्य (अर्थात् ब्रह्म) का ध्यान करता हूँ।
24हे राजन्, वेदान्तशास्त्र के ज्ञाता गन्धर्व विश्वावसु ने, इस विद्या में ब्राह्मणों के लिए क्या हितकर है, इसमें कौन-सा सत्य है, और इस विद्या का उत्तम लक्ष्य क्या है — यह जानने की इच्छा से एक बार मुझसे प्रश्न किए। हे राजन्, उसने वेदों के विषय में मुझसे कुल चौबीस प्रश्न पूछे। अन्त में उसने मुझसे पचीसवाँ प्रश्न पूछा जो अनुमान से सम्बन्धित है। वे प्रश्न इस प्रकार हैं — विश्व क्या है और अविश्व क्या? अश्व क्या है और अश्व क्या? मित्र क्या है? वरुण क्या है?
25ज्ञान क्या है? ज्ञान का विषय क्या है? अचेतन क्या है? चेतन क्या है? "क" कौन है? परिवर्तनशील कौन है? अपरिवर्तनशील कौन है? सूर्य को निगलने वाला क्या है और सूर्य क्या है? विद्या क्या है और अविद्या क्या? वेद्य क्या है और अवेद्य क्या? स्थावर क्या है और जङ्गम क्या? अनादि क्या है, अविनाशी क्या है, और नाशवान् क्या है? गन्धर्वों में श्रेष्ठ उसने मुझसे ये पारमार्थिक प्रश्न पूछे।
26गन्धर्वों में श्रेष्ठ राजा विश्वावसु द्वारा एक के बाद एक ये प्रश्न पूछे जाने के पश्चात् मैंने उनका विधिवत् उत्तर दिया।
27किन्तु पहले मैंने उससे कहा — थोड़ी देर प्रतीक्षा करो, जब तक मैं तुम्हारे प्रश्नों पर विचार कर लूँ! गन्धर्व ने इसे स्वीकार कर लिया और मौन होकर बैठ गया।
28तब मैंने अपने मन में एक बार पुनः देवी सरस्वती का स्मरण किया। तत्पश्चात् उन प्रश्नों के उत्तर मेरे मन में स्वाभाविक रूप से वैसे ही उत्पन्न हुए जैसे दही से नवनीत।
29हे राजन्, अनुमान के उस उच्च विज्ञान को दृष्टि में रखते हुए मैंने अपने मन से उपनिषदों तथा वेदों से सम्बन्धित पूरक ग्रन्थों का मन्थन किया।
30हे राजाओं में श्रेष्ठ, तत्पश्चात् मैंने उसे वह चौथी विद्या समझाई जो मोक्ष का विवेचन करती है, जिस पर मैं तुमसे पहले ही चर्चा कर चुका हूँ, और जो पचीसवें तत्त्व — अर्थात् जीवात्मा — पर आधारित है।
31हे राजन्, राजा विश्वावसु से यह सब कहकर मैंने उसे सम्बोधित करते हुए कहा — अब सुनो, मैं तुम्हारे विविध प्रश्नों के जो उत्तर देता हूँ।
32हे गन्धर्व, अब मैं उस प्रश्न का उत्तर देता हूँ जो तुम पूछते हो, अर्थात् — विश्व क्या है और अविश्व क्या? विश्व वही अव्यक्त मूल प्रकृति है जो जन्म और मृत्यु के भयङ्कर तत्त्वों से युक्त है।
33इसके अतिरिक्त वह तीनों गुणों से युक्त है, क्योंकि जिन तत्त्वों को वह उत्पन्न करती है वे सब उन्हीं गुणों से भरे हुए हैं। जो अविश्व है वह समस्त गुणों से रहित पुरुष है। अश्व तथा अश्व से क्रमशः स्त्री और पुरुष अभिप्रेत हैं। इसी प्रकार मित्र आत्मा है, और वरुण प्रकृति है।
34और फिर, ज्ञान प्रकृति कही जाती है, जबकि जानने योग्य विषय आत्मा कहा जाता है। अज्ञानी तथा ज्ञानी अथवा चेतन — ये दोनों गुणों से रहित आत्मा ही हैं।
35तुमने पूछा है कि "क" कौन है, परिवर्तनशील कौन है, और अपरिवर्तनशील कौन। मैं उत्तर देता हूँ — "क" आत्मा है। जो परिवर्तनशील है वह प्रकृति है। जो परिवर्तन से रहित है वह आत्मा है।
36इसी प्रकार जिसे अज्ञेय कहा जाता है वह प्रकृति है; और जिसे ज्ञेय कहा जाता है वह आत्मा है।
37तुमने मुझसे जङ्गम और स्थावर के विषय में पूछा है। मेरा उत्तर सुनो — जो जङ्गम है वह प्रकृति है, जो परिवर्तित होती हुई सृष्टि और संहार का कारण बनती है। स्थावर आत्मा है, क्योंकि स्वयं कोई परिवर्तन न सहते हुए भी वह सृष्टि और संहार में सहायक होता है।
38जो ज्ञेय है वह प्रकृति है; जबकि जो अज्ञेय है वह आत्मा है। अध्यात्मविद्या के ज्ञाता दार्शनिकों के निर्णय के अनुसार प्रकृति और आत्मा — दोनों ही अचेतन, स्थिर, अविनाशी, अजन्मा और नित्य कहे जाते हैं।
39और फिर, सृष्टि के विषय में प्रकृति के अविनाशी होने के कारण, अजन्मा प्रकृति क्षय और नाश के अधीन नहीं मानी जाती। आत्मा भी अविनाशी और अपरिवर्तनीय है।
40प्रकृति के गुण नाशवान् हैं, किन्तु स्वयं प्रकृति नहीं। इसीलिए विद्वान् प्रकृति को अविनाशी कहते हैं। परिवर्तित होकर प्रकृति सृष्टि के कारण के रूप में कार्य करती है। उसके परिणाम प्रकट होते और लुप्त होते हैं, किन्तु मूल प्रकृति नहीं। इसी कारण भी प्रकृति अविनाशी कही जाती है। इस प्रकार मैंने तुम्हें अनुमान के तत्त्वों पर आधारित तथा मोक्ष को अपना लक्ष्य मानने वाली उस चौथी विद्या के निष्कर्ष बताए।
41हे विश्वावसु, अनुमान की विद्या से तथा गुरुजनों की सेवा से ऋक्, साम और यजुः प्राप्त करके समस्त नित्य कर्मों का पालन करना चाहिए और समस्त वेदों का श्रद्धापूर्वक अध्ययन करना चाहिए।
42हे गन्धर्वश्रेष्ठ, जो लोग वेदों का उनकी समस्त शाखाओं सहित अध्ययन करते हैं — जिनसे सब वस्तुएँ उत्पन्न होती हैं और जिनमें प्रलय के समय सब वस्तुएँ लीन हो जाती हैं, और जो वह एक ही लक्ष्य है जिसका ज्ञान वेद कराना चाहते हैं — निश्चय ही जिन्हें उस वस्तु का परिचय नहीं जिसे वेद स्थापित करना चाहते हैं, वे व्यर्थ ही वेदों का अध्ययन करते हैं और उस अध्ययन का भार व्यर्थ ही ढोते हैं।
43यदि नवनीत की खोज करने वाला कोई पुरुष गधी का दूध मथे, तो वह जिसकी खोज में है उसे न पाकर केवल विष्ठा के समान दुर्गन्धयुक्त पदार्थ ही पाता है।
44इसी प्रकार यदि कोई वेद पढ़कर भी यह न जान सके कि प्रकृति क्या है और आत्मा क्या, तो वह केवल अपनी बुद्धि की मूढ़ता ही सिद्ध करता है और व्यर्थ का भार ढोता है।
45मनुष्य को एकाग्र चित्त से प्रकृति और आत्मा — दोनों पर विचार करना चाहिए, जिससे वह बारम्बार के जन्म और मृत्यु से बच सके।
46अपने बारम्बार के जन्म और मृत्यु की घटना पर विचार करते हुए तथा उस कर्म-धर्म से बचते हुए जो केवल नाशवान् फल देता है, मनुष्य को योग के सनातन धर्म का अनुसरण करना चाहिए।
47हे काश्यप, यदि कोई निरन्तर जीवात्मा के स्वरूप तथा परमात्मा के साथ उसके सम्बन्ध पर विचार करे, तो वह अपने को समस्त गुणों से रहित करने और परमात्मा का दर्शन करने में सफल होता है।
48नित्य और अव्यक्त परमात्मा को मूढ़ बुद्धि वाले मनुष्य जीवात्मा से भिन्न मानते हैं। वस्तुतः वे ही ज्ञानी हैं जो इन दोनों को यथार्थतः एक ही देखते हैं।
49बारम्बार के जन्म और मृत्यु से भयभीत होकर साङ्ख्य और योगी जीवात्मा तथा परमात्मा को एक ही मानते हैं।
50तब विश्वावसु ने कहा — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपने कहा है कि जीवात्मा अविनाशी है और परमात्मा से वस्तुतः अभिन्न है। किन्तु यह समझने में कठिन है। आप मुझे यह विषय एक बार पुनः समझाइए।
51मैंने इस विषय पर जैगीषव्य, असित, देवल, द्विज ऋषि पराशर, बुद्धिमान् वार्षगण्य, भृगु, पञ्चशिख, कपिल, शुक, गौतम, आर्ष्टिषेण, महान् गर्ग, नारद, आसुरि, बुद्धिमान् पौलस्त्य, सनत्कुमार, महान् शुक्र तथा अपने पिता कश्यप से प्रवचन सुने हैं। तत्पश्चात् मैंने यह रुद्र तथा बुद्धिमान् विश्वरूप से, अनेक देवताओं, पितरों तथा दैत्यों से सुना। उन्होंने जो कुछ कहा है वह सब मैंने ग्रहण किया है, क्योंकि वे सामान्यतः समस्त ज्ञान के उसी नित्य लक्ष्य का वर्णन करते हैं।
52किन्तु मैं चाहता हूँ कि उन विषयों पर आप अपनी बुद्धि के बल से जो कहते हैं वह सुनूँ। आप समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हैं, शास्त्रों के विद्वान् व्याख्याता हैं, और महान् बुद्धि से सम्पन्न हैं।
53ऐसा कुछ भी नहीं है जिसे आप न जानते हों। हे ब्राह्मण, देवताओं तथा पितरों — दोनों के लोकों में आपका वर्णन श्रुतियों के सागर के रूप में किया जाता है।
54ईश्वरों के लोक में निवास करने वाले तथा समस्त ज्योतिर्मयों के नित्य स्वामी कहे जाने वाले महान् ऋषि आपके गुरु हैं।
55हे याज्ञवल्क्य, हे ब्राह्मण, आपने साङ्ख्यों का सम्पूर्ण विज्ञान तथा विशेष रूप से योगियों के शास्त्र भी प्राप्त किए हैं।
56निश्चय ही आप प्रबुद्ध हैं और चराचर विश्व के पूर्ण ज्ञाता हैं। मैं चाहता हूँ कि आप उस ज्ञान का वर्णन करें, जिसकी तुलना ठोस दानों वाले घृत से की जाती है।
57याज्ञवल्क्य ने कहा — हे गन्धर्वश्रेष्ठ, तुम प्रत्येक ज्ञान को ग्रहण करने में समर्थ हो। किन्तु चूँकि तुम मुझसे पूछते हो, तो सुनो, मैं तुम्हें वैसा ही समझाता हूँ जैसा मैंने स्वयं अपने गुरु से प्राप्त किया है।
58हे गन्धर्व, प्रकृति, जो अचेतन है, जीवात्मा द्वारा जानी जाती है; किन्तु जीवात्मा प्रकृति द्वारा नहीं जाना जा सकता।
59जीवात्मा के प्रकृति में प्रतिबिम्बित होने के कारण ही श्रुतियों में निरूपित मूल तत्त्वों के ज्ञाता साङ्ख्य और योगी उस प्रकृति को प्रधान कहते हैं।
60हे निष्पाप, वह दूसरा, जब देखता है, तब प्रकृति और आत्मा को देखता है; और जब नहीं देखता, तब परमात्मा को देखता है।
61आत्मा सोचता है कि उससे उच्चतर कुछ भी नहीं है। किन्तु वस्तुतः देखते हुए भी वह उस परमात्मा को नहीं देखता जो उसे देखता है।
62ज्ञानी पुरुष को कभी यह नहीं सोचना चाहिए कि प्रकृति उस आत्मा के साथ एक है जिसका वास्तविक और स्वतन्त्र अस्तित्व है। मछली जल में रहती है। वह अपने ही स्वभाव से प्रेरित होकर वहाँ जाती है।
63जैसे मछली, यद्यपि जल में रहती है, फिर भी उससे पृथक् ही मानी जाती है, वैसे ही आत्मा को समझना चाहिए — अर्थात् यद्यपि आत्मा प्रकृति के संसर्ग में रहता है, फिर भी अपने वास्तविक स्वरूप में वह प्रकृति से पृथक् और स्वतन्त्र है। जब वह अहंभाव से अभिभूत हो जाता है, और जब उसे ढकने वाली माया के कारण, प्रकृति के साथ अपने सहवास के कारण, तथा अपनी ही विचार-रीति के कारण वह परमात्मा के साथ अपनी एकता को नहीं समझ पाता, तब जीवात्मा सदा नीचे गिरता है; किन्तु उस अहंभाव से मुक्त होने पर वह ऊपर उठता है।
64हे द्विज, जब जीवात्मा यह समझने में सफल होता है कि वह एक है और जिस प्रकृति के साथ वह रहता है वह दूसरी है, तभी वह परमात्मा का दर्शन करने और विश्व के साथ एकता की अवस्था प्राप्त करने में सफल होता है।
65हे राजन्, परमात्मा एक है, और जीवात्मा दूसरा। परमात्मा के जीवात्मा पर व्याप्त होने के कारण ज्ञानी दोनों को एक ही मानते हैं।
66इन्हीं कारणों से जन्म और मृत्यु से भयभीत, परमात्मा के दर्शन से धन्य, तन-मन से शुद्ध तथा परमात्मा के प्रति समर्पित योगी और साङ्ख्य दर्शन के अनुयायी जीवात्मा को अविनाशी रूप में स्वीकार नहीं करते। जब कोई परमात्मा का दर्शन करता है और अपने पृथक् अस्तित्व का सारा भान खोकर परमात्मा के साथ एक हो जाता है, तब वह सर्वज्ञ हो जाता है, और ऐसी सर्वज्ञता से सम्पन्न होकर वह पुनर्जन्म के बन्धन से मुक्त हो जाता है। हे निष्पाप, इस प्रकार मैंने तुम्हें श्रुतियों में निरूपित लक्षणों के अनुसार अचेतन प्रकृति, चेतना से सम्पन्न जीवात्मा तथा सर्वज्ञता से सम्पन्न परमात्मा के विषय में यथार्थ रूप से वर्णन किया। जो मनुष्य ज्ञाता और ज्ञेय में तथा ज्ञान और ज्ञेय में कोई भेद नहीं देखता, वह केवल भी है और अकेवल भी, वही विश्व का मूल कारण है, वही जीवात्मा है और वही परमात्मा।
67विश्वावसु ने कहा — हे शक्तिशाली, आपने विधिवत् और पर्याप्त रूप से यह समझा दिया कि समस्त देवताओं का उद्गम क्या है और वह क्या है जो मोक्ष प्रदान करता है। आपने जो कहा वह सत्य और उत्तम है। आप अक्षय मङ्गल भोगें, और आपका मन सदा बुद्धि से युक्त रहे।
68याज्ञवल्क्य ने कहा — वे वचन कहकर गन्धर्वराज सौन्दर्य की आभा से देदीप्यमान होते हुए स्वर्ग की ओर चल पड़े। मुझसे विदा लेने से पूर्व उस महान् ने मेरी परिक्रमा करके विधिवत् मेरा सम्मान किया, और मैंने उसे अत्यन्त प्रसन्न पाया।
69हे राजन्, उसने मुझसे सीखा हुआ वह विज्ञान ब्रह्मलोक तथा अन्य देवलोकों में रहने वाले देवताओं को, पृथ्वी पर रहने वालों को, पाताल के निवासियों को, तथा उन्हें भी सिखाया जिन्होंने मोक्ष का मार्ग अपनाया था।
70साङ्ख्य अपने मत की साधनाओं में लगे रहते हैं। योगी अपने मत की साधनाओं में लगे रहते हैं। कुछ अन्य भी हैं जो मोक्ष प्राप्त करने की इच्छा रखते हैं। इन अन्तिम लोगों के लिए यह विज्ञान प्रत्यक्ष फल देता है।
71हे राजाओं में श्रेष्ठ, मोक्ष ज्ञान से उत्पन्न होता है। ज्ञान के बिना वह कभी प्राप्त नहीं किया जा सकता। हे राजन्, विद्वानों ने ऐसा कहा है। अतः मनुष्य को अपनी पूरी शक्ति लगाकर सम्पूर्ण विवरणों सहित यथार्थ ज्ञान प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए, जिससे वह जन्म और मृत्यु से मुक्त होने में सफल हो सके।
72ब्राह्मण से, क्षत्रिय से, वैश्य से, अथवा नीच कुल में उत्पन्न शूद्र से भी ज्ञान प्राप्त करके श्रद्धावान् पुरुष को सदा उस ज्ञान का आदर करना चाहिए। जिसमें श्रद्धा है उस पर जन्म और मृत्यु आक्रमण नहीं कर सकते।
73समस्त वर्णों के मनुष्य ब्राह्मण हैं। सब ब्रह्म से ही उत्पन्न हुए हैं। सब मनुष्य ब्रह्म का ही उच्चारण करते हैं। ब्रह्म से प्राप्त और ब्रह्म की ओर उन्मुख बुद्धि की सहायता से मैं प्रकृति और आत्मा का विवेचन करने वाले इस विज्ञान का उपदेश करता हूँ। निश्चय ही यह समस्त विश्व ब्रह्म है।
74ब्रह्मा के मुख से ब्राह्मण उत्पन्न हुए; उनकी भुजाओं से क्षत्रिय; उनकी नाभि से वैश्य, और उनके चरणों से शूद्र। समस्त वर्णों को एक-दूसरे से भिन्न मानना चाहिए।
75हे राजन्, अज्ञान से प्रेरित होकर समस्त मनुष्य मृत्यु को प्राप्त होते हैं और उस जन्म के द्वारा जाते हैं जो कर्मों का कारण है। ज्ञान से रहित होकर समस्त वर्णों के मनुष्य भयङ्कर अज्ञान द्वारा घसीटे जाकर प्रकृति से उत्पन्न तत्त्वों के कारण विविध योनियों में गिरते हैं।
76अतः सबको हर उपाय से ज्ञान प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए। मैंने तुमसे कहा है कि प्रत्येक पुरुष उसके अर्जन के लिए अधिकारी है। जो ज्ञान से सम्पन्न है वही ब्राह्मण है। दूसरे भी ज्ञान से सम्पन्न होते हैं। अतः मोक्ष का यह विज्ञान उन सबके लिए सदा खुला है। हे राजन्, विद्वानों ने ऐसा कहा है।
77तुमने मुझसे जो प्रश्न पूछे थे, उन सबका उत्तर मैंने सत्य के अनुसार दे दिया है। अतः तुम समस्त शोक त्याग दो। इस अनुसन्धान के दूसरे छोर तक जाओ। तुम्हारे प्रश्न उत्तम थे। तुम्हारे शिर पर सदा कल्याण हो।
78बुद्धिमान् याज्ञवल्क्य द्वारा इस प्रकार उपदेश पाकर मिथिलानरेश आनन्द से भर उठे।
79राजा ने उन तपस्वियों में श्रेष्ठ की परिक्रमा करके उनका सम्मान किया। राजा से विदा पाकर वे उनकी सभा से चले गए। मोक्षधर्म का ज्ञान प्राप्त करके राजा दैवराति ने अपना आसन ग्रहण किया, और दस लाख गौओं तथा प्रचुर स्वर्ण, मणि और रत्नों का स्पर्श करके उन्हें अनेक ब्राह्मणों को दान कर दिया।
80अपने पुत्र को विदेह के राज्य पर अभिषिक्त करके वे वृद्ध राजा यति का जीवन बिताने लगे।
81समस्त सामान्य कर्तव्यों की ओर ध्यान न देकर वे राजा साङ्ख्यों तथा योगियों के विज्ञान का पूर्ण रूप से अध्ययन करने लगे।
82अपने को अनन्त मानकर वे केवल उस नित्य और स्वतन्त्र एक का ही चिन्तन करने लगे। उन्होंने समस्त सामान्य कर्तव्यों, पुण्य और पाप, सत्य और असत्य, जन्म और मृत्यु, तथा प्रकृति से उत्पन्न तत्त्वों से सम्बन्धित अन्य समस्त वस्तुओं का त्याग कर दिया।
83साङ्ख्य और योगी — दोनों ही अपने-अपने विज्ञान की शिक्षाओं के अनुसार इस विश्व को व्यक्त और अव्यक्त की क्रिया का परिणाम मानते हैं।
84विद्वान् कहते हैं कि ब्रह्म शुभ और अशुभ से मुक्त, स्वाधीन, उच्च से भी उच्चतर, नित्य और शुद्ध है। अतः हे राजन्, तुम शुद्ध बनो।
85दाता, दान लेने वाला, दान स्वयं, तथा जिसे देने का विधान है — इन सबको अव्यक्त आत्मा ही मानना चाहिए। आत्मा ही आत्मा की सम्पत्ति है। तब भला किसी के लिए कौन पराया हो सकता है? तुम सदा इसी प्रकार सोचो। कभी अन्यथा मत सोचो।
86जो यह नहीं जानता कि गुणों से युक्त प्रकृति क्या है और गुणों से परे आत्मा क्या है, केवल वही, ज्ञान से रहित होने के कारण, तीर्थों में जाता है और यज्ञ करता है।
87हे कुरुनन्दन, न वेदों के अध्ययन से, न तपस्या से, न यज्ञों से मनुष्य ब्रह्म की स्थिति प्राप्त कर सकता है। केवल तभी, जब वह परम अथवा अव्यक्त को समझने में सफल होता है, वह सम्मानित होता है।
88जो महत् की उपासना करते हैं वे महत् के लोक प्राप्त करते हैं। जो अहङ्कार की उपासना करते हैं वे अहङ्कार के स्थान को जाते हैं। जो उससे उच्चतर की उपासना करते हैं वे उच्चतर स्थान प्राप्त करते हैं।
89शास्त्रों में विद्वान् वे पुरुष जो अव्यक्त प्रकृति से भी उच्चतर नित्य ब्रह्म को समझने में सफल होते हैं, वह प्राप्त कर सकते हैं जो जन्म और मृत्यु से ऊपर है, जो गुणों से मुक्त है, और जो सत् तथा असत् — दोनों है।
90मैंने यह सब ज्ञान जनक से प्राप्त किया। उन्होंने इसे याज्ञवल्क्य से प्राप्त किया था। ज्ञान अत्यन्त श्रेष्ठ है। यज्ञ उसकी तुलना नहीं कर सकते। ज्ञान की सहायता से मनुष्य कठिनाइयों और संकटों से भरे संसार-सागर को पार करने में सफल होता है। यज्ञों के द्वारा उसे कभी पार नहीं किया जा सकता।
91हे राजन्, ज्ञानी पुरुष कहते हैं कि जन्म और मृत्यु तथा अन्य बाधाओं को साधारण प्रयत्न से पार नहीं किया जा सकता। मनुष्य यज्ञों, तपस्याओं, व्रतों और नियमों के द्वारा स्वर्ग प्राप्त करते हैं। किन्तु उन्हें वहाँ से पुनः पृथ्वी पर गिरना पड़ता है।
92अतः तुम श्रद्धापूर्वक उसकी उपासना करो जो परम, परम शुद्ध, कल्याणमय, निष्कलङ्क और पवित्र है, और जो समस्त अवस्थाओं से ऊपर है। हे राजन्, आत्मा को समझकर तथा ज्ञान के अर्जन रूपी यज्ञ का अनुष्ठान करके तुम वस्तुतः ज्ञानी बनोगे।
93पूर्वकाल में याज्ञवल्क्य ने राजा जनक का वह हित किया जो उपनिषदों के अध्ययन से प्राप्त होता है। नित्य और अपरिवर्तनीय परब्रह्म ही वह विषय था जिसका वर्णन उन महान् ऋषि ने मिथिलानरेश से किया। उसी ने उन्हें उस ब्रह्म को प्राप्त करने में समर्थ बनाया जो मङ्गलमय और अमर है, और जो सब प्रकार के शोकों से ऊपर है।
नेपाली
1याज्ञवल्क्यले भने — हे राजन्, तिमीले मसँग त्यस परब्रह्मका विषयमा सोधेका छौ जो अव्यक्तमा निवास गर्दछ। तिम्रो प्रश्न एउटा गहन रहस्यसँग सम्बद्ध छ। हे राजन्, एकाग्र चित्त भई मबाट सुन।
2हे राजन्, ऋषिहरूद्वारा निरूपित विधानअनुसार विनम्र आचरण गरेर मैले सूर्यदेवबाट यजुर्वेद प्राप्त गरेँ।
3पूर्वकालमा मैले कठोरतम तपस्याले त्यस ताप दिने देवको आराधना गरेँ। हे निष्पाप, ममाथि प्रसन्न भई ती शक्तिशाली सूर्यले मलाई भन्नुभयो — हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, तिमीले जुन वरको कामना गर्दछौ त्यो माग, चाहे त्यो प्राप्त गर्न जति नै कठिन किन नहोस्। म प्रसन्न चित्तले तिमीलाई त्यो प्रदान गर्नेछु। मबाट कृपा प्राप्त गर्नु अत्यन्त कठिन छ।
4शिर निहुराएर उहाँलाई प्रणाम गर्दै मैले ताप दिने ती ज्योतिर्मयहरूमा श्रेष्ठलाई यसरी भनेँ — मलाई यजुर्वेदको ज्ञान छैन। म त्यो तत्कालै जान्न चाहन्छु।
5यसरी याचना गरिएपछि ती भगवान्ले मलाई भन्नुभयो — म तिमीलाई यजुर्वेद प्रदान गर्नेछु। वाणीको सारबाट बनेकी विद्याकी देवी सरस्वतीले तिम्रो शरीरमा प्रवेश गर्नेछिन्।
6त्यसपछि ती देवले मलाई मुख खोल्ने आज्ञा दिनुभयो। मैले जस्तो आदेश पाएँ त्यस्तै गरेँ। हे निष्पाप, तब देवी सरस्वतीले मेरो शरीरमा प्रवेश गर्नुभयो।
7यसबाट म जल्न थालेँ। त्यो पीडा सहन नसकेर म नदीमा हामफालेँ। महान् सूर्यले मेरो कल्याणका लागि जे गर्नुभएको थियो त्यो नबुझेर म उहाँमाथि क्रुद्धसमेत भएँ।
8जब म देवीको तेजले जलिरहेको थिएँ, तब भगवान् सूर्यले मलाई भन्नुभयो — यो पोल्ने अनुभव तिमीले केवल थोरै समयका लागि सहिदेऊ। त्यो चाँडै समाप्त हुनेछ र तिमी शीतल हुनेछौ।
9र साँच्चै म शीतल भएँ। मलाई स्वस्थ भएको देखेर त्यस प्रकाशका स्रष्टाले मलाई भन्नुभयो — हे द्विज, सम्पूर्ण वेद आफ्ना परिशिष्ट तथा उपनिषद्सहित तिमीमा अन्तःप्रकाशका रूपमा प्रकट हुनेछन्।
10हे द्विजश्रेष्ठ, तिमीले सम्पूर्ण शतपथ ब्राह्मणहरूको सङ्कलन पनि गर्नेछौ। त्यसपछि तिम्रो बुद्धि मोक्षको मार्गतिर मोडिनेछ।
11तिमीले त्यो गति पनि प्राप्त गर्नेछौ जुन वाञ्छनीय छ र जसको कामना साङ्ख्य तथा योगी — दुवैले गर्दछन्। यसो भनेर ती दिव्य सूर्य अस्ताचलतिर लाग्नुभयो।
12उहाँका अन्तिम वचन सुनेर, र जहाँ म थिएँ त्यहाँबाट उहाँ गइसकेपछि, म आनन्दपूर्वक घर फर्केँ र तब देवी सरस्वतीको स्मरण गरेँ।
13मैले स्मरण गर्नासाथ मङ्गलमयी सरस्वती तत्कालै मेरा नेत्रअगाडि प्रकट हुनुभयो — सम्पूर्ण स्वर र व्यञ्जनले अलङ्कृत, तथा ॐकारलाई अगाडि राखेर।
14तब मैले विधिपूर्वक ती देवीलाई यथोचित अर्घ्य अर्पण गरेँ, र ताप दिने सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ सूर्यलाई दोस्रो अर्घ्य समर्पण गरेँ। यो कर्तव्य पूरा गरेर म ती दुवै देवताप्रति समर्पित भई आफ्नो आसनमा बसेँ।
15त्यसपछि सम्पूर्ण शतपथ ब्राह्मण आफ्ना सम्पूर्ण रहस्यसहित, आफ्ना सम्पूर्ण सारांश तथा परिशिष्टसहित, स्वयम् नै मेरा मानसनेत्रअगाडि प्रकट भए, जसबाट म महान् आनन्दले भरिएँ।
16तब मैले तिनलाई एक सय योग्य शिष्यलाई पढाएँ, र यसरी आफ्ना शिष्यहरूले घेरिएका आफ्ना महान् मामा (वैशम्पायन)लाई अप्रिय लाग्ने काम गरेँ।
17हे राजन्, त्यसपछि आफ्ना शिष्यहरूको माझमा आफ्ना किरणसहित साक्षात् सूर्यझैँ प्रकाशित हुँदै मैले तिम्रा यशस्वी पिताको यज्ञको सञ्चालन आफ्नो हातमा लिएँ।
18त्यस यज्ञमा म र मेरा मामाबीच यस कुरामा विवाद भयो कि वेदपाठका लागि दिइएको यज्ञदक्षिणा कसलाई लिन दिने। देवलकै उपस्थितिमा मैले त्यस दक्षिणाको आधा भाग ग्रहण गरेँ।
19तिम्रा पिता तथा सुमन्तु, पैल, जैमिनि र अन्य तपस्वी — सबै त्यस व्यवस्थामा सहमत भए।
20हे राजन्, यसरी मैले सूर्यबाट पचास यजुर्मन्त्र-शाखा प्राप्त गरेँ। त्यसपछि मैले रोमहर्षणसँग पुराणहरूको अध्ययन गरेँ।
21हे राजन्, ती मन्त्र तथा देवी सरस्वतीलाई आफ्नो अगाडि राखेर, सूर्यको प्रेरणाबाट सहायता पाएर, मैले उत्तम शतपथ ब्राह्मणहरूको सङ्कलनको कार्य आरम्भ गरेँ, र त्यो कार्य सम्पन्न गर्न सफल भएँ जुन यसभन्दा पहिले कसैले पनि गरेको थिएन। जुन मार्गमा म हिँड्न चाहन्थेँ, त्यो मैले अपनाएको छु र आफ्ना शिष्यहरूलाई पनि त्यसको शिक्षा दिएको छु।
22निश्चय नै मैले आफ्ना शिष्यहरूलाई ती सम्पूर्ण वेद आफ्ना सारांशसहित प्रदान गरेँ। मन र शरीरले शुद्ध ती सबै शिष्य मेरा उपदेशका कारण आनन्दले भरिएका छन्।
23सूर्यबाट प्राप्त गरेको पचास शाखा भएको यस विद्यालाई प्रतिष्ठित गरेर अब म त्यस विद्याको महान् लक्ष्य (अर्थात् ब्रह्म)को ध्यान गर्दछु।
24हे राजन्, वेदान्तशास्त्रका ज्ञाता गन्धर्व विश्वावसुले, यस विद्यामा ब्राह्मणहरूका लागि के हितकर छ, यसमा कुन सत्य छ, र यस विद्याको उत्तम लक्ष्य के हो — यो जान्ने इच्छाले एक पटक मसँग प्रश्न गरे। हे राजन्, उनले वेदका विषयमा मसँग जम्मा चौबीस प्रश्न सोधे। अन्तमा उनले मसँग पच्चीसौँ प्रश्न सोधे जुन अनुमानसँग सम्बन्धित छ। ती प्रश्न यसप्रकार छन् — विश्व के हो र अविश्व के? अश्व के हो र अश्व के? मित्र के हो? वरुण के हो?
25ज्ञान के हो? ज्ञानको विषय के हो? अचेतन के हो? चेतन के हो? "क" को हो? परिवर्तनशील को हो? अपरिवर्तनशील को हो? सूर्यलाई निल्ने के हो र सूर्य के हो? विद्या के हो र अविद्या के? वेद्य के हो र अवेद्य के? स्थावर के हो र जङ्गम के? अनादि के हो, अविनाशी के हो, र नाशवान् के हो? गन्धर्वहरूमा श्रेष्ठ उनले मसँग यी पारमार्थिक प्रश्न सोधे।
26गन्धर्वहरूमा श्रेष्ठ राजा विश्वावसुले एकपछि अर्को यी प्रश्न सोधेपछि मैले तिनको विधिवत् उत्तर दिएँ।
27तर पहिले मैले उनलाई भनेँ — केही बेर प्रतीक्षा गर, जबसम्म म तिम्रा प्रश्नमाथि विचार गरूँ! गन्धर्वले यसलाई स्वीकार गरे र मौन भई बसे।
28तब मैले आफ्नो मनमा एक पटक पुनः देवी सरस्वतीको स्मरण गरेँ। त्यसपछि ती प्रश्नका उत्तर मेरो मनमा स्वाभाविक रूपले त्यसै गरी उत्पन्न भए जसरी दहीबाट नवनीत।
29हे राजन्, अनुमानको त्यस उच्च विज्ञानलाई दृष्टिमा राख्दै मैले आफ्नो मनले उपनिषद् तथा वेदसँग सम्बन्धित पूरक ग्रन्थहरूको मन्थन गरेँ।
30हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यसपछि मैले उनलाई त्यो चौथो विद्या बुझाएँ जसले मोक्षको विवेचन गर्दछ, जसमाथि म तिमीसँग पहिले नै चर्चा गरिसकेको छु, र जुन पच्चीसौँ तत्त्व — अर्थात् जीवात्मा — मा आधारित छ।
31हे राजन्, राजा विश्वावसुलाई यो सबै भनेर मैले उनलाई सम्बोधन गर्दै भनेँ — अब सुन, म तिम्रा विविध प्रश्नका जुन उत्तर दिन्छु।
32हे गन्धर्व, अब म त्यस प्रश्नको उत्तर दिन्छु जुन तिमी सोध्दछौ, अर्थात् — विश्व के हो र अविश्व के? विश्व त्यही अव्यक्त मूल प्रकृति हो जुन जन्म र मृत्युका भयङ्कर तत्त्वले युक्त छे।
33यसबाहेक त्यो तीनै गुणले युक्त छे, किनभने जुन तत्त्व त्यसले उत्पन्न गर्दछे ती सबै तिनै गुणले भरिएका छन्। जुन अविश्व हो त्यो सम्पूर्ण गुणबाट रहित पुरुष हो। अश्व तथा अश्वबाट क्रमशः स्त्री र पुरुष अभिप्रेत छन्। यसै गरी मित्र आत्मा हो, र वरुण प्रकृति हो।
34अनि फेरि, ज्ञानलाई प्रकृति भनिन्छ, भने जान्नयोग्य विषयलाई आत्मा भनिन्छ। अज्ञानी तथा ज्ञानी अथवा चेतन — यी दुवै गुणबाट रहित आत्मा नै हुन्।
35तिमीले सोधेका छौ कि "क" को हो, परिवर्तनशील को हो, र अपरिवर्तनशील को। म उत्तर दिन्छु — "क" आत्मा हो। जुन परिवर्तनशील छ त्यो प्रकृति हो। जुन परिवर्तनबाट रहित छ त्यो आत्मा हो।
36यसै गरी जसलाई अज्ञेय भनिन्छ त्यो प्रकृति हो; र जसलाई ज्ञेय भनिन्छ त्यो आत्मा हो।
37तिमीले मसँग जङ्गम र स्थावरका विषयमा सोधेका छौ। मेरो उत्तर सुन — जुन जङ्गम छ त्यो प्रकृति हो, जो परिवर्तित हुँदै सृष्टि र संहारको कारण बन्दछे। स्थावर आत्मा हो, किनभने आफैँ कुनै परिवर्तन नसहे पनि त्यो सृष्टि र संहारमा सहायक हुन्छ।
38जुन ज्ञेय छ त्यो प्रकृति हो; भने जुन अज्ञेय छ त्यो आत्मा हो। अध्यात्मविद्याका ज्ञाता दार्शनिकहरूको निर्णयअनुसार प्रकृति र आत्मा — दुवै नै अचेतन, स्थिर, अविनाशी, अजन्मा र नित्य भनिन्छन्।
39अनि फेरि, सृष्टिका विषयमा प्रकृति अविनाशी भएकाले, अजन्मा प्रकृति क्षय र नाशको अधीन मानिँदिन। आत्मा पनि अविनाशी र अपरिवर्तनीय छ।
40प्रकृतिका गुण नाशवान् छन्, तर स्वयं प्रकृति होइन। त्यसैले विद्वान्हरूले प्रकृतिलाई अविनाशी भन्दछन्। परिवर्तित भई प्रकृतिले सृष्टिको कारणका रूपमा कार्य गर्दछे। त्यसका परिणाम प्रकट हुन्छन् र लोप हुन्छन्, तर मूल प्रकृति होइन। यसै कारणले पनि प्रकृतिलाई अविनाशी भनिन्छ। यसरी मैले तिमीलाई अनुमानका तत्त्वमा आधारित तथा मोक्षलाई आफ्नो लक्ष्य मान्ने त्यस चौथो विद्याका निष्कर्ष बताएँ।
41हे विश्वावसु, अनुमानको विद्याबाट तथा गुरुजनको सेवाबाट ऋक्, साम र यजुः प्राप्त गरेर सम्पूर्ण नित्य कर्मको पालन गर्नुपर्छ र सम्पूर्ण वेदको श्रद्धापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ।
42हे गन्धर्वश्रेष्ठ, जुन मानिसहरूले वेदको तिनका सम्पूर्ण शाखासहित अध्ययन गर्दछन् — जसबाट सबै वस्तु उत्पन्न हुन्छन् र जसमा प्रलयको समयमा सबै वस्तु लीन हुन्छन्, र जुन त्यो एउटै लक्ष्य हो जसको ज्ञान वेदले गराउन चाहन्छन् — निश्चय नै जसलाई त्यस वस्तुको परिचय छैन जसलाई वेदले स्थापित गर्न चाहन्छन्, तिनीहरूले व्यर्थै वेदको अध्ययन गर्दछन् र त्यस अध्ययनको भार व्यर्थै बोक्दछन्।
43यदि नवनीतको खोजी गर्ने कुनै पुरुषले गधाकी माउको दूध मथ्छ भने, ऊ जसको खोजीमा छ त्यो नपाई केवल विष्ठाजस्तै दुर्गन्धित पदार्थ मात्र पाउँछ।
44यसै गरी यदि कसैले वेद पढेर पनि यो जान्न सक्दैन कि प्रकृति के हो र आत्मा के, भने उसले केवल आफ्नो बुद्धिको मूढता मात्र सिद्ध गर्दछ र व्यर्थको भार बोक्दछ।
45मानिसले एकाग्र चित्तले प्रकृति र आत्मा — दुवैमाथि विचार गर्नुपर्छ, जसबाट ऊ बारम्बारको जन्म र मृत्युबाट बच्न सकोस्।
46आफ्ना बारम्बारका जन्म र मृत्युको घटनामाथि विचार गर्दै तथा त्यस कर्मधर्मबाट बच्दै जसले केवल नाशवान् फल दिन्छ, मानिसले योगको सनातन धर्मको अनुसरण गर्नुपर्छ।
47हे काश्यप, यदि कसैले निरन्तर जीवात्माको स्वरूप तथा परमात्मासँगको उसको सम्बन्धमाथि विचार गर्छ भने, ऊ आफूलाई सम्पूर्ण गुणबाट रहित पार्न र परमात्माको दर्शन गर्न सफल हुन्छ।
48नित्य र अव्यक्त परमात्मालाई मूढ बुद्धि भएका मानिसहरूले जीवात्माभन्दा भिन्न मान्दछन्। वस्तुतः तिनै ज्ञानी हुन् जसले यी दुवैलाई यथार्थतः एउटै देख्दछन्।
49बारम्बारका जन्म र मृत्युबाट भयभीत भई साङ्ख्य र योगीहरूले जीवात्मा तथा परमात्मालाई एउटै मान्दछन्।
50तब विश्वावसुले भने — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपाईंले भन्नुभएको छ कि जीवात्मा अविनाशी छ र परमात्माभन्दा वस्तुतः अभिन्न छ। तर यो बुझ्न कठिन छ। तपाईंले मलाई यो विषय एक पटक पुनः बुझाइदिनुहोस्।
51मैले यस विषयमा जैगीषव्य, असित, देवल, द्विज ऋषि पराशर, बुद्धिमान् वार्षगण्य, भृगु, पञ्चशिख, कपिल, शुक, गौतम, आर्ष्टिषेण, महान् गर्ग, नारद, आसुरि, बुद्धिमान् पौलस्त्य, सनत्कुमार, महान् शुक्र तथा आफ्ना पिता कश्यपबाट प्रवचन सुनेको छु। त्यसपछि मैले यो रुद्र तथा बुद्धिमान् विश्वरूपबाट, अनेक देवता, पितर तथा दैत्यहरूबाट सुनेँ। तिनीहरूले जे-जे भनेका छन् त्यो सबै मैले ग्रहण गरेको छु, किनभने तिनीहरूले सामान्यतः सम्पूर्ण ज्ञानको त्यही नित्य लक्ष्यको वर्णन गर्दछन्।
52तर म चाहन्छु कि ती विषयमा तपाईंले आफ्नो बुद्धिको बलले जे भन्नुहुन्छ त्यो सुनूँ। तपाईं सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, शास्त्रका विद्वान् व्याख्याता हुनुहुन्छ, र महान् बुद्धिले सम्पन्न हुनुहुन्छ।
53यस्तो केही पनि छैन जुन तपाईंले नजान्नुभएको होस्। हे ब्राह्मण, देवता तथा पितर — दुवैका लोकमा तपाईंको वर्णन श्रुतिहरूको सागरका रूपमा गरिन्छ।
54ईश्वरहरूको लोकमा निवास गर्ने तथा सम्पूर्ण ज्योतिर्मयका नित्य स्वामी भनिने महान् ऋषि तपाईंका गुरु हुनुहुन्छ।
55हे याज्ञवल्क्य, हे ब्राह्मण, तपाईंले साङ्ख्यहरूको सम्पूर्ण विज्ञान तथा विशेष रूपले योगीहरूका शास्त्र पनि प्राप्त गर्नुभएको छ।
56निश्चय नै तपाईं प्रबुद्ध हुनुहुन्छ र चराचर विश्वका पूर्ण ज्ञाता हुनुहुन्छ। म चाहन्छु कि तपाईंले त्यस ज्ञानको वर्णन गर्नुहोस्, जसको तुलना ठोस दाना भएको घिउसँग गरिन्छ।
57याज्ञवल्क्यले भने — हे गन्धर्वश्रेष्ठ, तिमी प्रत्येक ज्ञान ग्रहण गर्न समर्थ छौ। तर चूँकि तिमी मसँग सोध्दछौ, त सुन, म तिमीलाई त्यस्तै बुझाउँछु जस्तो मैले आफैँ आफ्ना गुरुबाट प्राप्त गरेको छु।
58हे गन्धर्व, प्रकृति, जो अचेतन छे, जीवात्माद्वारा जानिन्छे; तर जीवात्मालाई प्रकृतिद्वारा जान्न सकिँदैन।
59जीवात्मा प्रकृतिमा प्रतिबिम्बित हुने कारणले नै श्रुतिमा निरूपित मूल तत्त्वका ज्ञाता साङ्ख्य र योगीहरूले त्यस प्रकृतिलाई प्रधान भन्दछन्।
60हे निष्पाप, त्यो अर्को, जब देख्दछ, तब प्रकृति र आत्मालाई देख्दछ; र जब देख्दैन, तब परमात्मालाई देख्दछ।
61आत्माले सोच्दछ कि उसभन्दा उच्चतर केही पनि छैन। तर वस्तुतः देख्दादेख्दै पनि उसले त्यस परमात्मालाई देख्दैन जसले उसलाई देख्दछ।
62ज्ञानी पुरुषले कहिल्यै यो सोच्नु हुँदैन कि प्रकृति त्यस आत्मासँग एक छे जसको वास्तविक र स्वतन्त्र अस्तित्व छ। माछा जलमा बस्दछ। त्यो आफ्नै स्वभावले प्रेरित भई त्यहाँ जान्छ।
63जसरी माछा, यद्यपि जलमा बस्दछ, तैपनि त्योभन्दा पृथक्कै मानिन्छ, त्यसै गरी आत्मालाई बुझ्नुपर्छ — अर्थात् यद्यपि आत्मा प्रकृतिको सङ्गतमा रहन्छ, तैपनि आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा त्यो प्रकृतिभन्दा पृथक् र स्वतन्त्र छ। जब त्यो अहंभावले अभिभूत हुन्छ, र जब उसलाई ढाक्ने मायाका कारण, प्रकृतिसँगको आफ्नो सहवासका कारण, तथा आफ्नै विचारशैलीका कारण त्यसले परमात्मासँगको आफ्नो एकता बुझ्न सक्दैन, तब जीवात्मा सदा तल खस्दछ; तर त्यस अहंभावबाट मुक्त हुँदा त्यो माथि उठ्दछ।
64हे द्विज, जब जीवात्माले यो बुझ्न सफल हुन्छ कि त्यो एक हो र जुन प्रकृतिसँग त्यो बस्दछ त्यो अर्की हो, तब मात्र त्यो परमात्माको दर्शन गर्न र विश्वसँग एकताको अवस्था प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
65हे राजन्, परमात्मा एक हो, र जीवात्मा अर्को। परमात्मा जीवात्मामाथि व्याप्त हुने कारणले ज्ञानीहरूले दुवैलाई एउटै मान्दछन्।
66यिनै कारणले जन्म र मृत्युबाट भयभीत, परमात्माको दर्शनले धन्य, तन-मनले शुद्ध तथा परमात्माप्रति समर्पित योगी र साङ्ख्य दर्शनका अनुयायीहरूले जीवात्मालाई अविनाशी रूपमा स्वीकार गर्दैनन्। जब कसैले परमात्माको दर्शन गर्दछ र आफ्नो पृथक् अस्तित्वको सम्पूर्ण भान गुमाएर परमात्मासँग एक हुन्छ, तब त्यो सर्वज्ञ हुन्छ, र त्यस्तो सर्वज्ञताले सम्पन्न भई त्यो पुनर्जन्मको बन्धनबाट मुक्त हुन्छ। हे निष्पाप, यसरी मैले तिमीलाई श्रुतिमा निरूपित लक्षणअनुसार अचेतन प्रकृति, चेतनाले सम्पन्न जीवात्मा तथा सर्वज्ञताले सम्पन्न परमात्माका विषयमा यथार्थ रूपले वर्णन गरेँ। जुन मानिसले ज्ञाता र ज्ञेयमा तथा ज्ञान र ज्ञेयमा कुनै भेद देख्दैन, त्यो केवल पनि हो र अकेवल पनि, त्यही विश्वको मूल कारण हो, त्यही जीवात्मा हो र त्यही परमात्मा।
67विश्वावसुले भने — हे शक्तिशाली, तपाईंले विधिवत् र पर्याप्त रूपले यो बुझाइदिनुभयो कि सम्पूर्ण देवताको उद्गम के हो र त्यो के हो जसले मोक्ष प्रदान गर्दछ। तपाईंले जे भन्नुभयो त्यो सत्य र उत्तम छ। तपाईंले अक्षय मङ्गल भोग्नुहोस्, र तपाईंको मन सदा बुद्धिले युक्त रहोस्।
68याज्ञवल्क्यले भने — ती वचन भनेर गन्धर्वराज सौन्दर्यको आभाले देदीप्यमान हुँदै स्वर्गतिर लागे। मबाट बिदा लिनुभन्दा पहिले ती महान्ले मेरो परिक्रमा गरेर विधिवत् मेरो सम्मान गरे, र मैले उनलाई अत्यन्त प्रसन्न पाएँ।
69हे राजन्, उनले मबाट सिकेको त्यो विज्ञान ब्रह्मलोक तथा अन्य देवलोकमा बस्ने देवताहरूलाई, पृथ्वीमा बस्नेहरूलाई, पातालका निवासीहरूलाई, तथा तिनलाई पनि सिकाए जसले मोक्षको मार्ग अपनाएका थिए।
70साङ्ख्यहरू आफ्नो मतका साधनामा लागिरहन्छन्। योगीहरू आफ्नो मतका साधनामा लागिरहन्छन्। केही अन्य पनि छन् जो मोक्ष प्राप्त गर्ने इच्छा राख्दछन्। यी अन्तिम मानिसहरूका लागि यो विज्ञानले प्रत्यक्ष फल दिन्छ।
71हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, मोक्ष ज्ञानबाट उत्पन्न हुन्छ। ज्ञानविना त्यो कहिल्यै प्राप्त गर्न सकिँदैन। हे राजन्, विद्वान्हरूले यस्तो भनेका छन्। त्यसैले मानिसले आफ्नो पूरा शक्ति लगाएर सम्पूर्ण विवरणसहित यथार्थ ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ, जसबाट ऊ जन्म र मृत्युबाट मुक्त हुन सफल होस्।
72ब्राह्मणबाट, क्षत्रियबाट, वैश्यबाट, अथवा नीच कुलमा उत्पन्न शूद्रबाट पनि ज्ञान प्राप्त गरेर श्रद्धावान् पुरुषले सदा त्यस ज्ञानको आदर गर्नुपर्छ। जसमा श्रद्धा छ त्यसमाथि जन्म र मृत्युले आक्रमण गर्न सक्दैनन्।
73सम्पूर्ण वर्णका मानिस ब्राह्मण हुन्। सबै ब्रह्मबाटै उत्पन्न भएका हुन्। सबै मानिसले ब्रह्मकै उच्चारण गर्दछन्। ब्रह्मबाट प्राप्त र ब्रह्मतिर उन्मुख बुद्धिको सहायताले म प्रकृति र आत्माको विवेचन गर्ने यस विज्ञानको उपदेश गर्दछु। निश्चय नै यो सम्पूर्ण विश्व ब्रह्म हो।
74ब्रह्माको मुखबाट ब्राह्मण उत्पन्न भए; उहाँका भुजाबाट क्षत्रिय; उहाँको नाभिबाट वैश्य, र उहाँका चरणबाट शूद्र। सम्पूर्ण वर्णलाई एकअर्काभन्दा भिन्न मान्नुपर्छ।
75हे राजन्, अज्ञानले प्रेरित भई सम्पूर्ण मानिस मृत्युलाई प्राप्त हुन्छन् र त्यस जन्मद्वारा जान्छन् जुन कर्मको कारण हो। ज्ञानबाट रहित भई सम्पूर्ण वर्णका मानिस भयङ्कर अज्ञानद्वारा घिसारिँदै प्रकृतिबाट उत्पन्न तत्त्वका कारण विविध योनिमा खस्दछन्।
76त्यसैले सबैले हरेक उपायले ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। मैले तिमीलाई भनेको छु कि प्रत्येक पुरुष त्यसको अर्जनका लागि अधिकारी छ। जो ज्ञानले सम्पन्न छ त्यही ब्राह्मण हो। अरूहरू पनि ज्ञानले सम्पन्न हुन्छन्। त्यसैले मोक्षको यो विज्ञान तिनीहरू सबैका लागि सदा खुला छ। हे राजन्, विद्वान्हरूले यस्तो भनेका छन्।
77तिमीले मसँग जुन प्रश्न सोधेका थियौ, ती सबैको उत्तर मैले सत्यअनुसार दिइसकेको छु। त्यसैले तिमी सम्पूर्ण शोक त्याग। यस अनुसन्धानको अर्को छेउसम्म जाऊ। तिम्रा प्रश्न उत्तम थिए। तिम्रो शिरमा सदा कल्याण होस्।
78बुद्धिमान् याज्ञवल्क्यबाट यसरी उपदेश पाएर मिथिलानरेश आनन्दले भरिए।
79राजाले ती तपस्वीहरूमा श्रेष्ठको परिक्रमा गरेर उनको सम्मान गरे। राजाबाट बिदा पाएर उनी तिनको सभाबाट गए। मोक्षधर्मको ज्ञान प्राप्त गरेर राजा दैवरातिले आफ्नो आसन ग्रहण गरे, र दस लाख गाई तथा प्रचुर सुन, मणि र रत्नको स्पर्श गरेर तिनलाई अनेक ब्राह्मणलाई दान गरिदिए।
80आफ्नो पुत्रलाई विदेहको राज्यमा अभिषिक्त गरेर ती वृद्ध राजा यतिको जीवन बिताउन थाले।
81सम्पूर्ण सामान्य कर्तव्यतर्फ ध्यान नदिई ती राजा साङ्ख्य तथा योगीहरूको विज्ञानको पूर्ण रूपले अध्ययन गर्न थाले।
82आफूलाई अनन्त मानेर उनले केवल त्यस नित्य र स्वतन्त्र एककै चिन्तन गर्न थाले। उनले सम्पूर्ण सामान्य कर्तव्य, पुण्य र पाप, सत्य र असत्य, जन्म र मृत्यु, तथा प्रकृतिबाट उत्पन्न तत्त्वसँग सम्बन्धित अन्य सम्पूर्ण वस्तुको त्याग गरिदिए।
83साङ्ख्य र योगी — दुवैले आ-आफ्नो विज्ञानका शिक्षाअनुसार यस विश्वलाई व्यक्त र अव्यक्तको क्रियाको परिणाम मान्दछन्।
84विद्वान्हरू भन्दछन् कि ब्रह्म शुभ र अशुभबाट मुक्त, स्वाधीन, उच्चभन्दा पनि उच्चतर, नित्य र शुद्ध हुनुहुन्छ। त्यसैले हे राजन्, तिमी शुद्ध बन।
85दाता, दान लिने, दान आफैँ, तथा जसलाई दिने विधान छ — यी सबैलाई अव्यक्त आत्मा नै मान्नुपर्छ। आत्मा नै आत्माको सम्पत्ति हो। तब भला कसैका लागि को पराया हुन सक्छ? तिमी सदा यसै गरी सोच। कहिल्यै अन्यथा नसोच।
86जसले यो जान्दैन कि गुणले युक्त प्रकृति के हो र गुणभन्दा परको आत्मा के हो, केवल त्यही, ज्ञानबाट रहित भएकाले, तीर्थमा जान्छ र यज्ञ गर्दछ।
87हे कुरुनन्दन, न वेदको अध्ययनबाट, न तपस्याबाट, न यज्ञबाट मानिसले ब्रह्मको स्थिति प्राप्त गर्न सक्छ। केवल तब मात्र, जब त्यसले परम अथवा अव्यक्तलाई बुझ्न सफल हुन्छ, त्यो सम्मानित हुन्छ।
88जसले महत्को उपासना गर्दछन् तिनले महत्को लोक प्राप्त गर्दछन्। जसले अहङ्कारको उपासना गर्दछन् तिनी अहङ्कारको स्थानमा जान्छन्। जसले त्योभन्दा उच्चतरको उपासना गर्दछन् तिनले उच्चतर स्थान प्राप्त गर्दछन्।
89शास्त्रमा विद्वान् ती पुरुषहरू जो अव्यक्त प्रकृतिभन्दा पनि उच्चतर नित्य ब्रह्मलाई बुझ्न सफल हुन्छन्, तिनले त्यो प्राप्त गर्न सक्दछन् जुन जन्म र मृत्युभन्दा माथि छ, जुन गुणबाट मुक्त छ, र जुन सत् तथा असत् — दुवै हो।
90मैले यो सबै ज्ञान जनकबाट प्राप्त गरेँ। उनले यो याज्ञवल्क्यबाट प्राप्त गरेका थिए। ज्ञान अत्यन्त श्रेष्ठ छ। यज्ञले त्यसको तुलना गर्न सक्दैनन्। ज्ञानको सहायताले मानिस कठिनाइ र सङ्कटले भरिएको संसारसागर पार गर्न सफल हुन्छ। यज्ञद्वारा त्यो कहिल्यै पार गर्न सकिँदैन।
91हे राजन्, ज्ञानी पुरुषहरू भन्दछन् कि जन्म र मृत्यु तथा अन्य बाधालाई साधारण प्रयत्नले पार गर्न सकिँदैन। मानिसहरूले यज्ञ, तपस्या, व्रत र नियमद्वारा स्वर्ग प्राप्त गर्दछन्। तर तिनीहरूलाई त्यहाँबाट पुनः पृथ्वीमा खस्नुपर्दछ।
92त्यसैले तिमी श्रद्धापूर्वक त्यसको उपासना गर जो परम, परम शुद्ध, कल्याणमय, निष्कलङ्क र पवित्र छ, र जुन सम्पूर्ण अवस्थाभन्दा माथि छ। हे राजन्, आत्मालाई बुझेर तथा ज्ञानको अर्जनरूपी यज्ञको अनुष्ठान गरेर तिमी वस्तुतः ज्ञानी बन्नेछौ।
93पूर्वकालमा याज्ञवल्क्यले राजा जनकको त्यो हित गरे जुन उपनिषद्को अध्ययनबाट प्राप्त हुन्छ। नित्य र अपरिवर्तनीय परब्रह्म नै त्यो विषय थियो जसको वर्णन ती महान् ऋषिले मिथिलानरेशसँग गरे। त्यसैले उनलाई त्यस ब्रह्मलाई प्राप्त गर्न समर्थ बनायो जो मङ्गलमय र अमर छ, र जो सबै प्रकारका शोकभन्दा माथि छ।