मोक्षधर्म पर्व — आत्मा का स्वरूप
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 130
संस्कृत
1वसिष्ठ उवाच एवमप्रतिबुद्धत्वादवुद्धमनुवर्तते। देहाद् देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते॥
2तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि। उपपद्यति संयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात्॥
3मानुषत्वाद् दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च। मानुष्यान्निरयस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते॥
4कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीट: समवरुन्धति। सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः॥
5द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु। शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे॥ जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके। श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि॥ यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु। उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते॥
6तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि। अभिमन्यत्यभीमानात् तथैव सुकृतान्यपि॥
7शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा। मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा॥ चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च। इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा॥ भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्या तलेषु च। वीरस्थानाम्बुपके च शयनं फलकेषु च॥ विविधासु च शय्यासु फलगृङ्ख्यान्वितस्तथा। मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च॥ शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः। सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च॥ फलक परिधानश्च तथा कण्टकवस्त्रधृका कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च॥ वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान्। भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च॥
8एकरात्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम्। चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च॥ घड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः। सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः॥ मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च। वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः॥ गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च। शैवालभोजनश्चैव तथाऽऽवामेन वर्तयन्॥ वर्तयन् शीर्णपणैश्च प्रकीर्णफलभोजनः। विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकासया॥
9चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च। चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि॥ उपाश्रमानण्यपरान् पाषण्डान् विविधानपि। विविक्ताच शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च॥ पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च। देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च॥ विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः। विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च॥ नियमान् विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च। यज्ञांश्च विविधाकारान् विधींश्च विविधांस्तथा॥
10वणिक्पथं द्विजं क्षत्रं वैश्यशूद्रांस्तथैव च। दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु॥
11अभिमन्यत्यसम्बोधात् तथैव त्रिविधान् गुणान्। सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थो काम एव च॥
12प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युतः। स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः॥ याजनाध्यापनं दानं तथैबाहुः प्रतिग्रहम्। यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन॥
13जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च। शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियापथम्॥
14प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च। दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते॥ रश्मिजालमिवादित्यस्तत् तत्काले नियच्छति। एवमेषोऽसकृत्पूर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते॥ आत्मरूपगुणानेतान् विविधान् हृदयप्रियान्। एवमेतां विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणीम्॥ क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणां त्रिगुणाधिपः। क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते॥
15प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो। रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा॥
16एवं द्वन्द्वान्यथैतानि समावर्तन्ति नित्यशः। ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति॥
17निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप। मन्यतेऽयं ह्यबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि।॥ भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै। इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्॥
18सुखमेव तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम। यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति॥
19भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम्। महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्॥
20निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः॥ मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति। य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्माऽऽत्मगुणैर्वृतः॥ तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते। ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते।॥
21सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु। य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्॥ स एव फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान्। प्रकृति कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्। प्रकृतिश्च तद श्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा॥ तिर्यग्योनिमनुष्यत्वं देवलोके तथैव च। त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्रकृतानि ह॥ अलिङ्गां प्रकृति त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे। तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि मन्यते॥
22स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणः। व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते॥ श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाण्यथ। वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह॥ अहमेतानि वै सर्वं मय्यतानीन्द्रियाणि ह। निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवानस्मि निर्बणः॥ अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः।
23असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः॥ अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः।
24अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः॥ अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः।
25अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः॥ अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते॥
अंग्रेज़ी
1Vasistha said Thus on account of his forgetfulness the Soul follows Ignorance and acquires thousands of bodies one after another.
2He attains to thousands of births among the intermediate orders and sometimes among the very gods on account his union with qualities.
3From the status of humanity he goes to heaven and from heaven he returns to humanity, and from humanity he sinks into hell for many long years.
4As the worm that make the cocoon does itself completely on all sides by means of the threads it weaves itself, so the Soul, though in reality above all qualities, invests himself on all sides with qualities.
5Though above both happiness and misery, it is thus that he subjects himself to happiness and misery. It is thus also that, though above all discases, the Soul considers himself to be afflicted by headache, opthalmia, toothache, affections of the throat, abdominal dropsy, burning thirst, enlargement of glands, cholera, vitiligo, leprosy, burns, asthma, phthisis, epilepsy, and various other diseases from which embodied creatures suffer.
6Considering himself, through error, as born among thousands of creatures in the intermediate orders of being, the sometimes among the gods, he suffer misery and enjoys the fruits of his good deeds.
7Invested with Ignorance he considers himself as dressed sometimes in white cloth and sometimes in full dress of four pieces, or as lying on floors or with hands and feet contracted like those of frogs, or as seated upright in the position of meditation, or as clad in rags or as lying or sitting under the canopy of heaven or within palaces bult of bricks and stone or on rugged stones or on ashes or bare stones or on the naked earth or on beds or on battle-fields or in water or in mire or on wooden planks or on various sorts of beds; or, moved by desire of fruit, he considers himself as clad in a piece of cloth made of grass or as totally naked or as dressed in silk or in skin of the black antelope or in cloth made of flax or in sheep-skin or in tiger-skin or in lion-skin or in hemp fabric, or in barks of birch or in cloths made of the produce of prickly plants, or in vestures made of threads woven by worms or of tattered rags or in various other sorts of cloth too numerous to mention. The soul considers himself also as wearing various sorts of ornaments and gems, or as eating various sorts of food.
8He considers himself as sometimes eating at intervals of one night, or once at the same hour every day, or as at the fourth, the sixty, and the eight hour every day, or as once in six or seven or cight nights, or as once in ten or twelve days, or as once, in a month, or as eating only roots, or fruits, or as living upon air or water alone, or on cakes of sesame husk, or curds or cowdung, or the urine of the cow or potherbs or flowers or moss or raw food, or as living on falled leaves of trees or fruits that have dropped down and lie scattered on the ground, or various other sorts of food, moved by the desire of acquiring ascetic success.
9The Soul considers himself as following the observance of Chandrayana according to the rites laid down in the scriptures, or various other vows and observances, and the courses of duty laid down for the four modes of life, and even prohibitions of duty, and the duties of other subsidiary modes of life set down the four principal ones, and even various kinds of practices that distinguish the wicked and sinful. The Soul considers himself as enjoying lonely places and the charming shades of mountains and the cool vicinity of springs and fountains, and solitary river banks and secluded forests, and sacred pilgrimages, and lakes and waters remote from the busy haunts of men, and linely mountain caves giving the accommodation that houses and palaces afford. The Soul consider himself as reciting of different kinds of secret Mantras or as observing different vows and rules and various sorts of penances, and sacrifices of many sorts, and rites of diverse sorts.
10The Soul considers himself as following sometimes the ways of traders and merchants and the practices of Brahmanas, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras, and gifts of various sorts to those who are poor or blind or helpless.
11On account of his being invested with Ignorance, the Soul adopts the different qualities of Goodness, Darkness and Ignorance, and Righteousness and riches and pleasure.
12Under the influence of Nature, the Soul, undergoing changes himself, observes and follows and practises all these and considers himself as such. Indeed, the Soul considers himself as employed in the utterance of the sacred Mantras Svaha, Svadha and Vashat, and in saluting those he considers as his elders; in officiating in the sacrifices and studying the scriptures, and doing all other acts and rites of this sort.
13The Soul considers himself as connected with birth and death and quarrels and destruction. All these, the learned say form the path of acts good and bad.
14It is the goddess Nature who causes birth and death. When the time comes for Universal Dissolution, all existent objects and qualities are withdrawn by the Supreme Soul which then exists alone like the Sun withdrawing at evening all his rays; and when the time comes for Creation. He once more creates and spreads them out like the Sun shedding his rays when morning comes. Thus the Soul, for the sake of spol, repeatedly considers himself invested with all these conditions, which are his own forms and qualities infinite in number, and agrecable to himself. It is thus that the Soul, though really above the three qualities, becomes attached to the path of acts and creates by modification nature invested with the conditions of birth and death and at once with all acts and conditions which are characterised by the three qualities of Goodness, Darkness, and Ignorance. Arrived at the path of action, the Soul considers particular acts as possessing particular characteristics and productive of particular ends.
15O king, the whole of this universe has been blinded by Nature and all things have been variously overwhelmed (through Nature by the qualities of Darkness and Ignorance).
16It is on account of the Soul being invested by Nature that these pairs of opposites, productive of happiness and woe, again and again come. It is on account of this Ignorance that individual Soul considers these sorrows to be his and imagines them as following him.
17Indeed, O king, through that Ignorance it is that Individual Soul imagines he should anyhow cross those sorrows, and that he should, going into the regions of the gods, enjoy the happiness that await all his good deeds. it is through Ignorance that he thinks he should enjoy and suffer these delights and these miserics here in this world.
18Through Ignorance Individual Soul thinks,-I should secure my happiness. By continually doing good deeds, I may enjoy happiness in this life till its close and shall be happy in all future lives.
19Through, again the evil deeds I do in this life I may suffer unending misery. The status of humanity is full of great misery, for from it one sinks into hell.
20From hell, it will take many long years before I can return to the status of humanity. From humanity I shall attain of the status of the gods. From that superior status I shall have to return to humanity and thence to sink into hell once more.—One who always consider this combination of the principal elements and the senses, with the reflection of consciousness in it, to be thus invested with the characteristics of the Soul, has again and again to walk among gods and human beings and to sink into hell. Being always invested with the idea of mineness, Individual Soul has to go through a round of such births.
21Millions upon millions of births have to be gone through by Individual Soul in the successive forms he assumes, all of which are liable to death. He who does acts in this way, which are all full of good and bad fruits, has in the three worlds to assume successive forms and to enjoy and suffer fruits corresponding therewith. It is Nature that causes good and bad acts; and it is Nature that enjoys and suffers the fruits thereof in the three worlds. Indeed, Nature follows the course of acts. The status of the intermediate beings, of humanity, and of the gods, all originate from Nature. Nature has been said to be shorn of all qualities. Her existence is proved by her acts.
22Similarly, Soul, though without attributes himself, has his existence proved by the acts which the body does when it receives his reflection. Although the Soul is not subject to changes of any kind, and is the active principle that sets Nature in motion, yet entering a body which is united with the senses of knowledge and action. He considers all the acts of those senses as his own. The five senses of knowledge beginning with the ear, and those of action beginning with speech, uniting with the qualities of Goodness and Darkness and Ignorance become engaged in numerous objects. Individual Soul imagines that it is he who does the deeds of his life and that the senses of knowledge and action belong to him, although in reality he has no senses. Indeed, though having no body, he imagines that he has a body. Though shorn of qualities, he considers himself as endued therewith, the though above Time, imagines himself to be under Time's control.
23Though having no understanding, he still considers himself as endued with it, and though above the four and twenty topics, considers himself as one included among them. Though deathless, he still considers himself as subject to death, and though motionless regards himself as having motion.
24Though not possessed of a material body, he still considers himself as possessed of one; and though unborn, he still regards himself as having birth. Though above penances, he still considers as engaged in penances, and though he has no end he still considers himself as liable to attain to ends.
25Though not gifted with motion and birth, he still considers himself as endued with both, and though above fear, still considers himself as subject to fear. Though Indestructible, he still considers himself Destructible. Invested with Ignorance, the Soul thus thinks of himself.
हिन्दी
1वसिष्ठ ने कहा — इस प्रकार अपने विस्मरण के कारण आत्मा अज्ञान का अनुसरण करती है और एक के बाद एक सहस्रों शरीर प्राप्त करती है।
2गुणों के साथ अपने संयोग के कारण वह मध्यवर्ती योनियों में तथा कभी स्वयं देवताओं में भी सहस्रों जन्म प्राप्त करती है।
3मनुष्यत्व की स्थिति से वह स्वर्ग जाती है और स्वर्ग से मनुष्यत्व में लौटती है, और मनुष्यत्व से अनेक दीर्घ वर्षों के लिए नरक में डूब जाती है।
4जिस प्रकार कोश बनाने वाला कीड़ा स्वयं अपने ही बुने हुए तन्तुओं से अपने को चारों ओर से पूर्ण रूप से ढक लेता है, उसी प्रकार आत्मा, यद्यपि वस्तुतः समस्त गुणों से ऊपर है, अपने को चारों ओर से गुणों से आवृत कर लेती है।
5यद्यपि वह सुख और दुःख — दोनों से ऊपर है, तथापि इसी प्रकार वह अपने को सुख और दुःख के अधीन कर लेती है। और इसी प्रकार, यद्यपि वह समस्त रोगों से ऊपर है, तथापि आत्मा अपने को शिरःशूल, नेत्ररोग, दन्तशूल, कण्ठ के रोगों, उदर के जलोदर, तीव्र तृष्णा, ग्रन्थियों की वृद्धि, विषूचिका, श्वित्र, कुष्ठ, जलन, श्वासरोग, क्षय, अपस्मार तथा उन अन्य नाना रोगों से पीड़ित मानती है जिनसे देहधारी प्राणी कष्ट भोगते हैं।
6भ्रम के कारण अपने को मध्यवर्ती योनियों के सहस्रों प्राणियों में तथा कभी देवताओं में उत्पन्न मानते हुए वह दुःख भोगती है और अपने सत्कर्मों के फल का उपभोग करती है।
7अज्ञान से आवृत होकर वह अपने को कभी श्वेत वस्त्र पहने हुए, कभी चार अङ्गों वाले पूरे वेश में, कभी फर्श पर लेटे हुए, कभी मेढकों के समान हाथ-पैर सिकोड़े हुए, कभी ध्यान की मुद्रा में सीधे बैठे हुए, कभी चिथड़े पहने हुए, कभी आकाश की छत के नीचे अथवा ईंट और पत्थर के बने प्रासादों में लेटे या बैठे हुए, कभी ऊबड़-खाबड़ शिलाओं पर, कभी राख पर, कभी नङ्गे पत्थरों पर, कभी नङ्गी भूमि पर, कभी शय्याओं पर, कभी युद्धभूमियों में, कभी जल में, कभी कीचड़ में, कभी काष्ठ के तख्तों पर अथवा नाना प्रकार की शय्याओं पर मानती है; अथवा फल की कामना से प्रेरित होकर वह अपने को कभी घास के बने वस्त्र में, कभी पूर्ण रूप से नङ्गा, कभी रेशम में, कभी कृष्णमृग के चर्म में, कभी सन के बने वस्त्र में, कभी भेड़ के चर्म में, कभी व्याघ्रचर्म में, कभी सिंहचर्म में, कभी पटसन के वस्त्र में, कभी भोजपत्र की छालों में, कभी काँटेदार पौधों की उपज से बने वस्त्रों में, कभी कीड़ों के बुने तन्तुओं से बने वस्त्रों में अथवा फटे-पुराने चिथड़ों में, अथवा नाना प्रकार के अन्य ऐसे वस्त्रों में मानती है जिनकी गणना नहीं हो सकती। आत्मा अपने को नाना प्रकार के आभूषण और रत्न पहने हुए भी मानती है, अथवा नाना प्रकार का भोजन करते हुए।
8वह अपने को कभी एक रात्रि के अन्तर से भोजन करते हुए मानती है, कभी प्रतिदिन उसी घड़ी में एक बार, कभी प्रतिदिन चौथे, छठे और आठवें प्रहर में, कभी छह या सात या आठ रात्रियों में एक बार, कभी दस या बारह दिनों में एक बार, कभी मास में एक बार; कभी केवल मूल खाते हुए, अथवा फल, अथवा केवल वायु या जल पर जीते हुए, अथवा तिल के छिलके की पिट्ठियों पर, अथवा दही या गोबर पर, अथवा गोमूत्र या शाक या पुष्प या काई या कच्चे अन्न पर; अथवा वृक्षों के गिरे हुए पत्तों पर अथवा टपककर भूमि पर बिखरे फलों पर, अथवा नाना प्रकार के अन्य आहारों पर — यह सब तपःसिद्धि प्राप्त करने की कामना से प्रेरित होकर।
9आत्मा अपने को शास्त्रविहित विधियों के अनुसार चान्द्रायण व्रत का पालन करते हुए मानती है, अथवा नाना अन्य व्रतों और नियमों का, तथा चारों आश्रमों के लिए विहित कर्तव्यमार्गों का, यहाँ तक कि निषेधों का भी, तथा चार प्रधान आश्रमों के अन्तर्गत निर्धारित अन्य गौण आश्रमों के कर्तव्यों का, और उन नाना प्रकार के आचरणों का भी जो दुष्ट और पापी पुरुषों के लक्षण हैं। आत्मा अपने को एकान्त स्थानों का, पर्वतों की मनोहर छायाओं का, झरनों और स्रोतों के शीतल सान्निध्य का, नदियों के निर्जन तटों का, एकान्त वनों का, पवित्र तीर्थों का, तथा मनुष्यों की भीड़-भाड़ से दूर सरोवरों और जलाशयों का, और उन एकान्त पर्वत-गुफाओं का उपभोग करते हुए मानती है जो घरों और प्रासादों के समान आश्रय देती हैं। आत्मा अपने को भिन्न-भिन्न प्रकार के गुप्त मन्त्रों का जप करते हुए, अथवा भिन्न-भिन्न व्रतों और नियमों का, नाना प्रकार के तपों का, अनेक प्रकार के यज्ञों का तथा विविध अनुष्ठानों का पालन करते हुए मानती है।
10आत्मा अपने को कभी व्यापारियों और वणिकों के मार्गों का तथा ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों के आचरणों का अनुसरण करते हुए मानती है, तथा उन पुरुषों को नाना प्रकार के दान देते हुए जो दरिद्र, अन्धे अथवा असहाय हैं।
11अज्ञान से आवृत होने के कारण आत्मा सत्त्व, तम तथा अज्ञान के भिन्न-भिन्न गुणों को, तथा धर्म, अर्थ और काम को भी ग्रहण कर लेती है।
12प्रकृति के प्रभाव में स्वयं विकारों से गुजरती हुई आत्मा इन सबका पालन, अनुसरण और अभ्यास करती है और अपने को वैसा ही मानती है। वस्तुतः आत्मा अपने को स्वाहा, स्वधा तथा वषट् — इन पवित्र मन्त्रों के उच्चारण में लगा हुआ मानती है, तथा उन्हें प्रणाम करते हुए जिन्हें वह अपने गुरुजन मानती है; यज्ञों में पौरोहित्य करते हुए, शास्त्रों का अध्ययन करते हुए, तथा इसी प्रकार के अन्य समस्त कर्म और अनुष्ठान करते हुए।
13आत्मा अपने को जन्म और मृत्यु तथा कलह और विनाश से जुड़ा हुआ मानती है। विद्वान् कहते हैं कि ये सब शुभ और अशुभ कर्मों का मार्ग बनाते हैं।
14जन्म और मृत्यु प्रकृति देवी ही उत्पन्न करती हैं। जब सर्वव्यापी प्रलय का समय आता है, तब समस्त विद्यमान वस्तुएँ और गुण परमात्मा द्वारा समेट लिए जाते हैं, जो तब अकेला ही रह जाता है — ठीक उस सूर्य के समान जो सन्ध्या में अपनी समस्त किरणें समेट लेता है; और जब सृष्टि का समय आता है, तब वह उन्हें पुनः रचता और फैला देता है — उस सूर्य के समान जो प्रातःकाल आने पर अपनी किरणें बिखेरता है। इस प्रकार आत्मा, क्रीड़ा के लिए, अपने को बार-बार इन समस्त दशाओं से आवृत मानती है, जो उसी के अपने रूप और गुण हैं, संख्या में अनन्त हैं और उसी को प्रिय हैं। इसी प्रकार आत्मा, यद्यपि वस्तुतः तीनों गुणों से ऊपर है, कर्म के मार्ग में आसक्त हो जाती है और विकार के द्वारा उस प्रकृति की रचना करती है जो जन्म और मृत्यु की दशाओं से तथा साथ ही उन समस्त कर्मों और दशाओं से आवृत है जो सत्त्व, तम और अज्ञान — इन तीन गुणों से लक्षित हैं। कर्म के मार्ग पर पहुँचकर आत्मा विशेष कर्मों को विशेष लक्षणों वाला तथा विशेष फल देने वाला मानने लगती है।
15हे राजन्, यह सम्पूर्ण विश्व प्रकृति द्वारा अन्धा कर दिया गया है और समस्त वस्तुएँ (प्रकृति के द्वारा तम और अज्ञान के गुणों से) नाना प्रकार से अभिभूत कर दी गई हैं।
16आत्मा के प्रकृति से आवृत होने के ही कारण सुख और दुःख उत्पन्न करने वाले ये द्वन्द्व बार-बार आते हैं। इसी अज्ञान के कारण जीवात्मा इन शोकों को अपना मानता है और उन्हें अपने पीछे लगा हुआ कल्पित करता है।
17हे राजन्, वस्तुतः उसी अज्ञान के कारण जीवात्मा यह कल्पना करता है कि उसे किसी प्रकार इन शोकों को पार करना चाहिए, और यह कि उसे देवताओं के लोकों में जाकर उस सुख का भोग करना चाहिए जो उसके समस्त सत्कर्मों की प्रतीक्षा में है। अज्ञान के कारण ही वह सोचता है कि उसे इस संसार में यहीं ये सुख और ये दुःख भोगने और सहने हैं।
18अज्ञान के कारण जीवात्मा सोचता है — मुझे अपना सुख सुरक्षित करना चाहिए। निरन्तर सत्कर्म करते रहने से मैं इस जीवन में उसके अन्त तक सुख भोग सकूँगा और अपने समस्त भावी जन्मों में भी सुखी रहूँगा।
19और फिर, इस जीवन में मैं जो दुष्कर्म करता हूँ उनके कारण मुझे अनन्त दुःख भोगना पड़ सकता है। मनुष्यत्व की स्थिति महान् दुःख से भरी है, क्योंकि उससे मनुष्य नरक में डूब जाता है।
20नरक से मनुष्यत्व की स्थिति में लौटने में मुझे अनेक दीर्घ वर्ष लगेंगे। मनुष्यत्व से मैं देवताओं की स्थिति प्राप्त करूँगा। उस श्रेष्ठ स्थिति से मुझे पुनः मनुष्यत्व में लौटना पड़ेगा और वहाँ से एक बार फिर नरक में डूबना पड़ेगा — जो सदा प्रधान भूतों तथा इन्द्रियों के इस संयोग को, जिसमें चेतना का प्रतिबिम्ब पड़ा है, आत्मा के लक्षणों से युक्त मानता है, उसे बार-बार देवताओं और मनुष्यों के बीच विचरना पड़ता है और नरक में डूबना पड़ता है। सदा 'मेरा' के भाव से आवृत रहकर जीवात्मा को ऐसे जन्मों के चक्र से गुजरना पड़ता है।
21जीवात्मा को अपने द्वारा धारण किए गए क्रमिक रूपों में करोड़ों-करोड़ों जन्मों से गुजरना पड़ता है, और वे सब मृत्यु के अधीन हैं। जो इस प्रकार कर्म करता है, जो सब शुभ और अशुभ फलों से भरे हैं, उसे तीनों लोकों में क्रमिक रूप धारण करने पड़ते हैं और उनके अनुरूप फल भोगने तथा सहने पड़ते हैं। प्रकृति ही शुभ और अशुभ कर्म कराती है; और प्रकृति ही तीनों लोकों में उनके फल भोगती और सहती है। वस्तुतः प्रकृति कर्मों के मार्ग का अनुसरण करती है। मध्यवर्ती प्राणियों की, मनुष्यों की तथा देवताओं की स्थिति — ये सब प्रकृति से ही उत्पन्न होती हैं। प्रकृति को समस्त गुणों से रहित कहा गया है। उसका अस्तित्व उसके कर्मों से सिद्ध होता है।
22इसी प्रकार आत्मा भी, यद्यपि स्वयं गुणों से रहित है, अपना अस्तित्व उन कर्मों से सिद्ध कराती है जो शरीर उसका प्रतिबिम्ब पाकर करता है। यद्यपि आत्मा किसी भी प्रकार के विकार के अधीन नहीं है, और वही वह सक्रिय तत्त्व है जो प्रकृति को गति देता है, तथापि ज्ञानेन्द्रियों और कर्मेन्द्रियों से युक्त शरीर में प्रवेश करके वह उन इन्द्रियों के समस्त कर्मों को अपना ही मान लेती है। कान से आरम्भ होने वाली पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ तथा वाणी से आरम्भ होने वाली पाँच कर्मेन्द्रियाँ, सत्त्व, तम और अज्ञान के गुणों से संयुक्त होकर असंख्य विषयों में लग जाती हैं। जीवात्मा कल्पना करता है कि अपने जीवन के कर्म वही करता है और ज्ञानेन्द्रियाँ तथा कर्मेन्द्रियाँ उसी की हैं, यद्यपि वस्तुतः उसकी कोई इन्द्रियाँ नहीं हैं। वस्तुतः शरीर न होते हुए भी वह कल्पना करता है कि उसका शरीर है। गुणों से रहित होते हुए भी वह अपने को उनसे युक्त मानता है, और काल से परे होते हुए भी अपने को काल के अधीन कल्पित करता है।
23बुद्धि न होते हुए भी वह अपने को उससे युक्त मानता है, और चौबीस तत्त्वों से ऊपर होते हुए भी अपने को उन्हीं में गिना हुआ मानता है। अमर होते हुए भी वह अपने को मृत्यु के अधीन मानता है, और गतिरहित होते हुए भी अपने को गतिशील समझता है।
24भौतिक शरीर न होते हुए भी वह अपने को उससे युक्त मानता है; और अजन्मा होते हुए भी अपने को जन्म वाला मानता है। तप से परे होते हुए भी वह अपने को तप में लगा हुआ मानता है, और अन्तरहित होते हुए भी अपने को अन्त प्राप्त करने योग्य मानता है।
25गति और जन्म से रहित होते हुए भी वह अपने को दोनों से युक्त मानता है, और भय से परे होते हुए भी अपने को भय के अधीन मानता है। अविनाशी होते हुए भी वह अपने को विनाशी मानता है। अज्ञान से आवृत होकर आत्मा अपने विषय में इस प्रकार सोचती है।
नेपाली
1वसिष्ठले भने — यसरी आफ्नो विस्मरणका कारण आत्माले अज्ञानको अनुसरण गर्दछे र एकपछि अर्को हजारौँ शरीर प्राप्त गर्दछे।
2गुणहरूसँगको आफ्नो संयोगका कारण त्यसले मध्यवर्ती योनिमा तथा कहिले स्वयं देवताहरूमा पनि हजारौँ जन्म प्राप्त गर्दछे।
3मनुष्यत्वको स्थितिबाट त्यो स्वर्ग जान्छे र स्वर्गबाट मनुष्यत्वमा फर्कन्छे, र मनुष्यत्वबाट अनेक दीर्घ वर्षका लागि नरकमा डुब्दछे।
4जसरी कोश बनाउने कीराले स्वयं आफैँले बुनेका तन्तुले आफूलाई चारैतिरबाट पूर्ण रूपमा छोपिहाल्छ, त्यसरी नै आत्माले, यद्यपि वस्तुतः सम्पूर्ण गुणभन्दा माथि छे, आफूलाई चारैतिरबाट गुणले आवृत गर्दछे।
5यद्यपि त्यो सुख र दुःख — दुवैभन्दा माथि छे, तथापि यसरी नै त्यसले आफूलाई सुख र दुःखको अधीनमा पार्दछे। र त्यसै गरी, यद्यपि त्यो सम्पूर्ण रोगभन्दा माथि छे, तथापि आत्माले आफूलाई शिरःशूल, नेत्ररोग, दन्तशूल, घाँटीका रोग, उदरको जलोदर, तीव्र तिर्खा, ग्रन्थिको वृद्धि, विषूचिका, श्वित्र, कुष्ठ, पोल्ने रोग, श्वासरोग, क्षय, अपस्मार तथा ती अन्य नाना रोगले पीडित मान्दछे जसबाट देहधारी प्राणीहरूले कष्ट भोग्छन्।
6भ्रमका कारण आफूलाई मध्यवर्ती योनिका हजारौँ प्राणीमा तथा कहिले देवताहरूमा उत्पन्न मान्दै त्यसले दुःख भोग्दछे र आफ्ना सत्कर्मका फलको उपभोग गर्दछे।
7अज्ञानले आवृत भई त्यसले आफूलाई कहिले सेतो वस्त्र लगाएको, कहिले चार अङ्ग भएको पूरा वेशमा, कहिले भुइँमा पल्टिएको, कहिले भ्यागुताझैँ हातखुट्टा खुम्च्याएको, कहिले ध्यानको मुद्रामा सीधा बसेको, कहिले झुत्रा लगाएको, कहिले आकाशको छतमुनि अथवा इँटा र ढुङ्गाका बनेका प्रासादमा पल्टिएको वा बसेको, कहिले उबडखाबड शिलामा, कहिले खरानीमा, कहिले नाङ्गा ढुङ्गामा, कहिले नाङ्गो भूमिमा, कहिले ओछ्यानमा, कहिले युद्धभूमिमा, कहिले जलमा, कहिले हिलोमा, कहिले काठका फलेकमा अथवा नाना प्रकारका ओछ्यानमा मान्दछे; अथवा फलको कामनाले प्रेरित भई त्यसले आफूलाई कहिले घाँसको बनेको वस्त्रमा, कहिले पूर्ण रूपमा नाङ्गो, कहिले रेशममा, कहिले कृष्णमृगको छालामा, कहिले सनको बनेको वस्त्रमा, कहिले भेडाको छालामा, कहिले बाघको छालामा, कहिले सिंहको छालामा, कहिले पटसनको वस्त्रमा, कहिले भोजपत्रका बोक्रामा, कहिले काँडेदार बिरुवाको उब्जनीबाट बनेका वस्त्रमा, कहिले कीराले बुनेका तन्तुबाट बनेका वस्त्रमा अथवा फाटेका झुत्रामा, अथवा नाना प्रकारका अन्य त्यस्ता वस्त्रमा मान्दछे जसको गणना हुन सक्दैन। आत्माले आफूलाई नाना प्रकारका आभूषण र रत्न लगाएको पनि मान्दछे, अथवा नाना प्रकारको भोजन गरिरहेको।
8त्यसले आफूलाई कहिले एक रातको अन्तरले भोजन गरिरहेको मान्दछे, कहिले प्रतिदिन त्यही घडीमा एक पटक, कहिले प्रतिदिन चौथो, छैटौँ र आठौँ प्रहरमा, कहिले छ वा सात वा आठ रातमा एक पटक, कहिले दश वा बाह्र दिनमा एक पटक, कहिले महिनामा एक पटक; कहिले केवल मूल खाँदै, अथवा फल, अथवा केवल वायु वा जलमा जिउँदै, अथवा तिलका बोक्राका पिठोमा, अथवा दही वा गोबरमा, अथवा गहुँतमा वा साग वा पुष्प वा लेउ वा काँचो अन्नमा; अथवा रूखका झरेका पातमा अथवा टपकेर भुइँमा छरिएका फलमा, अथवा नाना प्रकारका अन्य आहारमा — यो सबै तपःसिद्धि प्राप्त गर्ने कामनाले प्रेरित भई।
9आत्माले आफूलाई शास्त्रविहित विधिअनुसार चान्द्रायण व्रतको पालन गरिरहेको मान्दछे, अथवा नाना अन्य व्रत र नियमको, तथा चारै आश्रमका लागि विहित कर्तव्यमार्गको, यहाँसम्म कि निषेधको पनि, तथा चार प्रधान आश्रमअन्तर्गत निर्धारित अन्य गौण आश्रमका कर्तव्यको, र ती नाना प्रकारका आचरणको पनि जो दुष्ट र पापी पुरुषका लक्षण हुन्। आत्माले आफूलाई एकान्त स्थानको, पर्वतका मनोहर छायाको, झरना र स्रोतको शीतल सान्निध्यको, नदीका निर्जन किनारको, एकान्त वनको, पवित्र तीर्थको, तथा मानिसहरूको भीडभाडबाट टाढाका तलाउ र जलाशयको, र ती एकान्त पर्वत-गुफाको उपभोग गरिरहेको मान्दछे जसले घर र प्रासादझैँ आश्रय दिन्छन्। आत्माले आफूलाई भिन्नभिन्न प्रकारका गुप्त मन्त्रको जप गरिरहेको, अथवा भिन्नभिन्न व्रत र नियमको, नाना प्रकारका तपको, अनेक प्रकारका यज्ञको तथा विविध अनुष्ठानको पालन गरिरहेको मान्दछे।
10आत्माले आफूलाई कहिले व्यापारी र वणिकहरूका मार्गको तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रका आचरणको अनुसरण गरिरहेको मान्दछे, तथा ती पुरुषलाई नाना प्रकारका दान दिइरहेको जो दरिद्र, अन्धा अथवा असहाय छन्।
11अज्ञानले आवृत भएका कारण आत्माले सत्त्व, तम तथा अज्ञानका भिन्नभिन्न गुणलाई, तथा धर्म, अर्थ र कामलाई पनि ग्रहण गर्दछे।
12प्रकृतिको प्रभावमा स्वयं विकारबाट गुज्रँदै आत्माले यी सबैको पालन, अनुसरण र अभ्यास गर्दछे र आफूलाई त्यस्तै मान्दछे। वस्तुतः आत्माले आफूलाई स्वाहा, स्वधा तथा वषट् — यी पवित्र मन्त्रको उच्चारणमा लागेको मान्दछे, तथा तिनलाई प्रणाम गरिरहेको जसलाई त्यसले आफ्ना गुरुजन मान्दछे; यज्ञमा पौरोहित्य गरिरहेको, शास्त्रको अध्ययन गरिरहेको, तथा यसै प्रकारका अन्य सम्पूर्ण कर्म र अनुष्ठान गरिरहेको।
13आत्माले आफूलाई जन्म र मृत्यु तथा कलह र विनाशसँग जोडिएको मान्दछे। विद्वान्हरू भन्दछन् कि यी सबैले शुभ र अशुभ कर्मको मार्ग बनाउँछन्।
14जन्म र मृत्यु प्रकृति देवीले नै उत्पन्न गर्दछिन्। जब सर्वव्यापी प्रलयको समय आउँछ, तब सम्पूर्ण विद्यमान वस्तु र गुण परमात्माद्वारा समेटिन्छन्, जो तब एक्लै रहनुहुन्छ — ठीक त्यस सूर्यझैँ जसले साँझमा आफ्ना सम्पूर्ण किरण समेट्दछ; र जब सृष्टिको समय आउँछ, तब उहाँले तिनलाई पुनः रच्नुहुन्छ र फैलाइदिनुहुन्छ — त्यस सूर्यझैँ जसले बिहान आएपछि आफ्ना किरण छर्दछ। यसरी आत्माले, क्रीडाका लागि, आफूलाई पटक-पटक यी सम्पूर्ण दशाले आवृत मान्दछे, जो त्यसकै आफ्ना रूप र गुण हुन्, सङ्ख्यामा अनन्त छन् र त्यसैलाई प्रिय छन्। यसै प्रकारले आत्मा, यद्यपि वस्तुतः तीनै गुणभन्दा माथि छे, कर्मको मार्गमा आसक्त हुन्छे र विकारद्वारा त्यस प्रकृतिको रचना गर्दछे जो जन्म र मृत्युका दशाले तथा सँगै ती सम्पूर्ण कर्म र दशाले आवृत छे जो सत्त्व, तम र अज्ञान — यी तीन गुणले लक्षित छन्। कर्मको मार्गमा पुगेर आत्माले विशेष कर्मलाई विशेष लक्षण भएको तथा विशेष फल दिने मान्न थाल्दछे।
15हे राजन्, यो सम्पूर्ण विश्व प्रकृतिद्वारा अन्धो पारिएको छ र सम्पूर्ण वस्तु (प्रकृतिद्वारा तम र अज्ञानका गुणले) नाना प्रकारले अभिभूत पारिएका छन्।
16आत्मा प्रकृतिले आवृत भएकै कारण सुख र दुःख उत्पन्न गर्ने यी द्वन्द्व पटक-पटक आउँछन्। यसै अज्ञानका कारण जीवात्माले यी शोकलाई आफ्नो मान्दछ र तिनलाई आफ्नो पछि लागेको कल्पना गर्दछ।
17हे राजन्, वस्तुतः त्यसै अज्ञानका कारण जीवात्माले यो कल्पना गर्दछ कि उसले कुनै न कुनै प्रकारले यी शोक तर्नुपर्छ, र यो कि उसले देवताका लोकमा गएर त्यो सुख भोग्नुपर्छ जो उसका सम्पूर्ण सत्कर्मको प्रतीक्षामा छ। अज्ञानकै कारण ऊ सोच्दछ कि उसले यस संसारमा यहीँ यी सुख र यी दुःख भोग्नु र सहनुपर्छ।
18अज्ञानका कारण जीवात्माले सोच्दछ — मैले आफ्नो सुख सुरक्षित पार्नुपर्छ। निरन्तर सत्कर्म गरिरहँदा म यस जीवनमा त्यसको अन्त्यसम्म सुख भोग्न सक्नेछु र आफ्ना सम्पूर्ण भावी जन्ममा पनि सुखी रहनेछु।
19र फेरि, यस जीवनमा मैले जुन दुष्कर्म गर्दछु तिनका कारण मैले अनन्त दुःख भोग्नुपर्न सक्छ। मनुष्यत्वको स्थिति महान् दुःखले भरिएको छ, किनभने त्यसबाट मानिस नरकमा डुब्दछ।
20नरकबाट मनुष्यत्वको स्थितिमा फर्कन मलाई अनेक दीर्घ वर्ष लाग्नेछन्। मनुष्यत्वबाट म देवताको स्थिति प्राप्त गर्नेछु। त्यस श्रेष्ठ स्थितिबाट मैले पुनः मनुष्यत्वमा फर्किनुपर्नेछ र त्यहाँबाट एक पटक फेरि नरकमा डुब्नुपर्नेछ — जसले सधैँ प्रधान भूत तथा इन्द्रियको यस संयोगलाई, जसमा चेतनाको प्रतिबिम्ब परेको छ, आत्माका लक्षणले युक्त मान्दछ, उसले पटक-पटक देवता र मानिसहरूका बीचमा विचरण गर्नुपर्छ र नरकमा डुब्नुपर्छ। सधैँ 'मेरो' भावले आवृत रही जीवात्माले त्यस्ता जन्मको चक्रबाट गुज्रनुपर्छ।
21जीवात्माले आफूले धारण गरेका क्रमिक रूपमा करोडौँ-करोडौँ जन्मबाट गुज्रनुपर्छ, र ती सबै मृत्युको अधीनमा छन्। जसले यसरी कर्म गर्दछ, जो सबै शुभ र अशुभ फलले भरिएका छन्, उसले तीनै लोकमा क्रमिक रूप धारण गर्नुपर्छ र तिनका अनुरूप फल भोग्नु तथा सहनुपर्छ। प्रकृतिले नै शुभ र अशुभ कर्म गराउँछे; र प्रकृतिले नै तीनै लोकमा तिनका फल भोग्दछे र सहन्छे। वस्तुतः प्रकृतिले कर्मको मार्गको अनुसरण गर्दछे। मध्यवर्ती प्राणीको, मानिसको तथा देवताको स्थिति — यी सबै प्रकृतिबाटै उत्पन्न हुन्छन्। प्रकृतिलाई सम्पूर्ण गुणबाट रहित भनिएको छ। त्यसको अस्तित्व त्यसका कर्मले सिद्ध हुन्छ।
22त्यसै गरी आत्माले पनि, यद्यपि स्वयं गुणबाट रहित छे, आफ्नो अस्तित्व ती कर्मबाट सिद्ध गराउँछे जो शरीरले त्यसको प्रतिबिम्ब पाएर गर्दछ। यद्यपि आत्मा कुनै पनि प्रकारको विकारको अधीनमा छैन, र त्यही त्यो सक्रिय तत्त्व हो जसले प्रकृतिलाई गति दिन्छ, तथापि ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियले युक्त शरीरमा प्रवेश गरेर त्यसले ती इन्द्रियका सम्पूर्ण कर्मलाई आफ्नै मानिहाल्छे। कानबाट आरम्भ हुने पाँच ज्ञानेन्द्रिय तथा वाणीबाट आरम्भ हुने पाँच कर्मेन्द्रिय, सत्त्व, तम र अज्ञानका गुणसँग संयुक्त भई असङ्ख्य विषयमा लाग्दछन्। जीवात्माले कल्पना गर्दछ कि आफ्नो जीवनका कर्म उसैले गर्दछ र ज्ञानेन्द्रिय तथा कर्मेन्द्रिय उसैका हुन्, यद्यपि वस्तुतः उसका कुनै इन्द्रिय छैनन्। वस्तुतः शरीर नहुँदा पनि उसले कल्पना गर्दछ कि उसको शरीर छ। गुणबाट रहित हुँदा पनि उसले आफूलाई तिनले युक्त मान्दछ, र कालभन्दा पर हुँदा पनि आफूलाई कालको अधीनमा कल्पना गर्दछ।
23बुद्धि नहुँदा पनि उसले आफूलाई त्यसले युक्त मान्दछ, र चौबीस तत्त्वभन्दा माथि हुँदा पनि आफूलाई तिनैमा गनिएको मान्दछ। अमर हुँदा पनि उसले आफूलाई मृत्युको अधीनमा मान्दछ, र गतिरहित हुँदा पनि आफूलाई गतिशील ठान्दछ।
24भौतिक शरीर नहुँदा पनि उसले आफूलाई त्यसले युक्त मान्दछ; र अजन्मा हुँदा पनि आफूलाई जन्म भएको मान्दछ। तपभन्दा पर हुँदा पनि उसले आफूलाई तपमा लागेको मान्दछ, र अन्त्यरहित हुँदा पनि आफूलाई अन्त्य प्राप्त गर्न योग्य मान्दछ।
25गति र जन्मबाट रहित हुँदा पनि उसले आफूलाई दुवैले युक्त मान्दछ, र भयभन्दा पर हुँदा पनि आफूलाई भयको अधीनमा मान्दछ। अविनाशी हुँदा पनि उसले आफूलाई विनाशी मान्दछ। अज्ञानले आवृत भई आत्माले आफ्नो विषयमा यसरी सोच्दछे।