मोक्षधर्म पर्व — सत्य, संयम, क्षमा और बुद्धि की महिमा
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 126
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच सत्यं दमं क्षमा प्रज्ञा प्रशंसन्ति पितामह। विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव॥
2भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर॥
3हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः। स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्॥
4साध्या ऊचुः शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुक्ष्महे। पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्॥
5श्रुतोऽसिः न पण्डितो धीरवादी साधुशब्दश्चरते ते पतत्रिन्। किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्॥
6तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्। विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्॥
7हंस उवाच इदं कार्यममृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः। ग्रन्थीन् विमुच्य हृदयस्य सर्वान् प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत॥
8नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत। ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुषती पापलोक्याम्॥
9वाक्सायका वदनानिष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत् परेषु॥
10भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः। संरोष्यमाणः प्रतिहष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य॥
11क्षेपायमाणमभिषगव्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्। अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्॥
12आक्रुश्यमानो न वदामि किंचित् क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्। श्रेष्ठं ह्येतद् यत्क्षमामाहुरार्याः सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्॥
13वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः। दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत् सर्वानुशासनम्॥
14वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्। स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च॥
15स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः। स्तथाज्ञानाज्ज्ञानविद् वै विशिष्टः॥
16आक्रुश्यमानो नाक्रुश्येन्मन्युरेनं तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति॥
17यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्। स्तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्॥
18पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च। विमानितो हतोत्क्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति॥
19सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे न मे विधित्सोत्सहते न रोषः। न वाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किंचिद् विषयेण यामि॥
20नाहं शप्तः प्रतिशपामि कंचिद् दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मिा गुह्यं ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हिं किंचित्॥
21निर्मुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः। विरजाः कालमाकाङ्क्षन् धीरो धैर्येण सिद्ध्यति॥
22यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेधनस्तम्भ इवाभिजातः। यस्मै वाचं सुप्रसन्नां वदन्ति स वै देवान् गच्छति संयतात्मा॥
23न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान् पुरुषे गुणान्। यथैषां वक्तमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः॥
24यस्य वाङ्मनसीगुप्ते सम्यक् प्रणिहिते सदा। वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्॥
25आक्रोशनविमानाभ्यां नाबुधान् बोधयेद् बुधः। तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत्॥
26अमृतस्येव संतृप्यदेवमानस्य पण्डितः। सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति॥
27यत् क्रोधनो यजति यद् ददाति यद् वा तपस्तप्यति यज्जुहोति। वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति हि क्रोधनस्य॥
28चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः। उपस्थमुदरं हस्तौ वाक चतुर्थी स धर्मवित्॥
29सत्यं दम ह्यार्जवमानृशंस्यं धृति तितिक्षामतिसेवमानः। मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत् सः॥
30सर्वांश्चैनाननुचरन् वत्सवच्चतुरः स्तनान्। न पावनतमं किंचित् सत्यादध्यगमं क्वचित्॥
31आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन्। सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव॥
32यादृशैः संनिवसति यादृशांश्योपसेवते। यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग् भवति पूरुषः॥
33यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव। वासो यथा रंगवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति॥
34सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्। रुच्चावचं विषयं यः स वेद॥
35अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे। तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै॥
36शिश्नोदरे ये निरताः सदैव स्तेना नरावाक्परुषाश्च नित्यम्। अपेतदोषानपि तान् विदित्वा दूराद् देवाः सम्परिवर्जयन्ति॥
37न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा। सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह सम्भजन्ते॥
38अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद् व्याहृतं तद् द्वितीयम्। वदेद् व्याहृतं तत् तृतीयं प्रियं धर्मं वदेद् व्याहृतं तच्चतुर्थम्॥
39साध्या ऊचुः केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते। केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति॥
40हंस उवाच अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते। लोभात् त्यजति मित्राणि संगात् स्वर्ग न गच्छति॥
41साध्या ऊचुः कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते। क: स्विदेको बलवान् दुर्बलोऽपि कः स्विदेषां कलह नान्ववैति॥
42हंस उवाच प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञश्चैको बहुभिर्जोषमास्ते। प्राज्ञ एको बलवान् दुर्बलोऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति॥
43साध्या ऊचुः किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते। असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्॥
44हंस उवाच स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते। असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुष्यमुच्यते॥
45भीष्म उवाच संवादं इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः। क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said 0 grandfather, learmed men praise truth, self-control, forgiveness and wisdom. What is your opinion about these virtues?
2Bhishma said Regarding it I shall recite to you an old narrative, O Yudhishthira, of the discourse between the Sadhyas and a Swan.
3Once on a time the uncreate and eternal Lord of all creatures, assuming the form of a golden Swan, passed through the three worlds till in course of his ramblings he came upon the Sadhyas.
4The Saddhyas said 0 lord, we are the gods called Sadhyas. We like to question you. Indeed, we would ask you about the religion of liberation. You are well acquainted with it.
5We have heard, O bird, that you are endued with great learning, and eloquent and wise of speech. O bird, what do you think is the highest of all objects? O great one, in what does your mind find pleasure?
6Do you, therefore, O foremost of birds, instruct us as to what that one act is which you consider as the foremost of all acts, and by doing which, O king of birds, one may soon be freed from all fetters.
7The Swan said O nectar-drinking ones, I have heard that one should follow these, viz., penances, selfcontrol, truth, and subjugation of the mind. Losing all the knots of the heart, one should also bring under his control both what is pleasant and what is unpleasant.
8One should not cut the vitals of others. One should not utter cruel words. One should never receive scriptural lectures from a mean person. one should never utter such words as pain others, as make others miserable, and as lead to hell.
9Wordy arrows fall from the lips. Pierced therewith one burns always. Those arrows do not cut any other part than the very vitals of the person aimed. Hence he who is a learned man, should never aim them at others.
10If a person deeply cuts a wise man with wordy arrows, the wise man should remain silent. The man who, though sought to be angered, rejoices without giving way to anger, takes away from the provoker all his merits,
11That man of virtuous soul, who, full of joy and shom of malice, control his burning ire which, if indulged, would lead him to speak ill of others and verily become his enemy, takes away the merits of others.
12As for myself, I never answer when another speaks ill of me. If attacked, I always forgive the assault. The righteous hold that forgiveness, truth, sincerity and compassion are the foremost (of all virtues).
13Truth is the essence of the Vedas. The essence of Truth is self-control. The essence of self-control is Liberation. This is the teaching of all the scriptures.
14I know that person as a Brahmana and Muni who governs the rising impulse of speech, the impulse of anger appearing in the mind, the impulse to thirst, and the impulses of the stomach and the organ of pleasure.
15One who does not give way to anger is superior to one who does. One who practises renunciation is superior to one who does nol. One who possesses the virtues of manhood is superior to one who has them not. One who has knowledge is superior to one who has not got it.
16Assailed with harsh words, one should not assail in return. Indeed, one who, under such circumstances, renounces anger, succeeds in burning the assailer and taking away all his merits.
17That person who when attacked with harsh words, does not utter a harsh word in reply, who when lauded does not say what is pleasant to him who praise, who is gifted with such fortitude as not to strike in return when struck and not to even wish evil to the striker, finds his company always sought after by the gods.
18A sinful man should be forgiven as if he were righteous by one who is insulted, struck, and calumniated. By acting in this way one gains success.
19Though all my objects have been fulfilled, yet I always wait respectfully on the righteous. I have no thirst. My anger has been suppressed. Seduced by covetousness I do not deviate from the path of virtue. I do not also approach any one with prayers for riches.
20If cursed I do not curse in return. I know that self-control is the door of immortality. I disclose to you a great mystery. There is no position that is superior to that of humanity.
21Freed from sin like the Moon from misty clouds, the wise man, shining in resplendence, acquires success by patiently waiting for his time.
22A person of controlled soul, who becomes the object of worship with all by becoming the foremost of the pillars of the universe, and to whom only agreeable words are addressed by all, acquires the companionship of the gods.
23Revilers never speak of the merits of a person as readily as they speak of his demerits.
24That person whose speech and mind are properly controlled and always devoted to the Supreme, gets the fruits of the Vedas, Penances, and Renunciation.
25The wise man should never revile (in return) those who have no merit, by speaking out their dispraise and by insults. He should not extol others and should never injure themselves.
26The wise and learned man considers revilement as nectar. Reviled, he sleeps without anxiety. The reviler, on the other hand, meets with destruction.
27The sacrifices that one celebrates angrily, the gifts one makes in angrily, the penances one practices angrily, and the offerings and libations one makes to the sacred fire angrily, are such that their merits are robbed by Yama. The toil of an angry man becomes entirely frutile.
28You foremost of immortals, that person is said to be conversant with virtue whose four doors, viz., the organ of generation, the stoinach, the two arms, and speech, are well governed.
29That person who, always practising truth and self-control and sincerity and mercy and patience and renunciation, becomes devoted to the study of the Vedas, does not covet others possession, and pursues what is good with a singleness of purpose, succeeds in going to heaven.
30Like a calf sucking all the four teets of its dam's udders, one should devote himself to the practice of all these virtues. I do not know whether anything exists more sacred than Truth.
31Having walked among both human beings and the gods, I say that Truth is the only means for reaching heaven even as a ship is the only means for crossing deep.
32A person becomes like those with whom he lives, and like those whom he respects, and like to what he wishes to be.
33If a person waits respectfully on him who is good, or him who is otherwise, if he waits respectfully on a sage endued with ascetic merit or on a thief, passes under his control and gets his colour like a piece of cloth catching the dye in which it is washed.
34The gods always talk with those who are good and wise. They, therefore, never entertain the desire for even seeing the enjoyments in which men take pleasure. The person who knows that all objects of enjoyment are subject to changes, has few rivals, and is superior to the very Moon and Wind.
35When the Purusha that lives in one's heart is pure, and walks in the path of the righteous, the gods take a pleasure in him.
36The gods shun from a distance those who are always devoted to the gratification of their senses of pleasure and the stomach, who are given to thieving, and who always indulge in harsh words, even if they expiate their offences by performing the proper rites.
37The god are never gratified with one of mean soul, with one who observes no restraint in the matter of food, and with one who is of sinful deeds. On the other hand, the gods associate with those men who observe the vow of truth, who are grateful, and who are engaged in the practice of virtue.
38Silence is better than speech. To speak the truth is better than silence. To speak, again, truth what is connected with virtue is better than to speak the truth. To speak what, besides being true and righteous is agrecable, is better than to speak truth connected with virtue.
39The Saddhyas said, By what is this world covered? Why does one fail to shine? For what cause do people renounce their friends? Why do people fail to go to heaven.
40The world is covered by Ignorance. Men fail to shine on account of malice. People renounce friends, actuated by covetousness. Men fail to attain to heaven on account of attachment.
41Who alone among the Brahmanas is always happy? Who alone amongst them can practise the vow of silence though living in the midst of many? Who alone amongst them, though weak, is still considered as strong? And who alone amongst them does not quarrel.
42He alone amongst the Brahmanas who is endued with wisdom is always happy. He alone. amongst the Brahmanas who is endued with wisdom, succeeds in practising the vow of silence though living in the midst of many. He alone amongst the Brahmanas who is endued with wisdom, thought actually weak, is considered as strong. He alone amongst them who has wisdom succeeds in avoiding quarrel.
43The Saddhyas said Wherein lies the divinity of the Brahmanas? In what their purity? In what their impurity? And in what their status of humanity?
44The Swan said The divinity of the Brahmanas consists in the study of the Vedas. Their purity is in their status of humanity?
45Bhishma said Thus have I recited to you the excellent discourse between the Saddhyas (and the Swan). The body is the origin of acts, and existence or individual Soul is truth.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, विद्वान् पुरुष सत्य, आत्मसंयम, क्षमा तथा विवेक की प्रशंसा करते हैं। इन गुणों के विषय में आपका क्या मत है?
2भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, इस विषय में मैं तुम्हें साध्यों तथा एक हंस के बीच हुए संवाद का एक प्राचीन आख्यान सुनाऊँगा।
3एक समय समस्त प्राणियों के अजन्मा तथा नित्य स्वामी ने स्वर्ण के हंस का रूप धारण करके तीनों लोकों में विचरण किया, यहाँ तक कि अपने भ्रमण के क्रम में वे साध्यों के पास आ पहुँचे।
4साध्यों ने कहा — हे प्रभो, हम साध्य नामक देवता हैं। हम आपसे प्रश्न करना चाहते हैं। वस्तुतः हम आपसे मोक्षधर्म के विषय में पूछना चाहते हैं। आप उससे भलीभाँति परिचित हैं।
5हे पक्षी, हमने सुना है कि आप महान् विद्या से सम्पन्न हैं तथा वाणी में वाक्पटु और बुद्धिमान् हैं। हे पक्षी, आपके मत में समस्त वस्तुओं में सर्वश्रेष्ठ क्या है? हे महान्, आपका मन किसमें आनन्द पाता है?
6इसलिए हे पक्षिश्रेष्ठ, आप हमें यह उपदेश दीजिए कि वह एक कर्म कौन-सा है जिसे आप समस्त कर्मों में श्रेष्ठतम मानते हैं, और जिसे करके, हे पक्षिराज, मनुष्य शीघ्र ही समस्त बन्धनों से मुक्त हो सकता है।
7हंस ने कहा — हे अमृतपायी देवताओ, मैंने सुना है कि मनुष्य को इनका अनुसरण करना चाहिए — अर्थात् तप, आत्मसंयम, सत्य तथा मन का निग्रह। हृदय की समस्त गाँठें खोलकर मनुष्य को प्रिय और अप्रिय — दोनों को अपने वश में लाना चाहिए।
8मनुष्य को दूसरों के मर्म पर आघात नहीं करना चाहिए। उसे क्रूर वचन नहीं बोलने चाहिए। उसे कभी नीच पुरुष से शास्त्रों का उपदेश ग्रहण नहीं करना चाहिए। उसे कभी ऐसे वचन नहीं बोलने चाहिए जो दूसरों को पीड़ा दें, जो दूसरों को दुःखी करें, और जो नरक की ओर ले जाएँ।
9वचनों के बाण ओठों से गिरते हैं। उनसे बिंधकर मनुष्य सदा जलता रहता है। वे बाण जिस पर छोड़े जाते हैं उसके मर्म के अतिरिक्त किसी अन्य भाग को नहीं काटते। इसलिए जो विद्वान् है उसे कभी उन्हें दूसरों पर नहीं छोड़ना चाहिए।
10यदि कोई पुरुष किसी बुद्धिमान् को वचनों के बाणों से गहरी चोट पहुँचाए, तो बुद्धिमान् को मौन रहना चाहिए। जिस पुरुष को क्रुद्ध करने का प्रयत्न किया जाए और वह क्रोध के अधीन हुए बिना हर्षित रहे, वह क्रुद्ध करने वाले के समस्त पुण्य हर लेता है।
11वह धर्मात्मा पुरुष जो हर्ष से पूर्ण तथा द्वेष से रहित होकर अपने उस जलते हुए क्रोध को वश में रखता है, जिसे प्रश्रय दिया जाए तो वह उसे दूसरों की निन्दा करने को प्रेरित करे और वस्तुतः उसका शत्रु बन जाए — वह दूसरों के पुण्य हर लेता है।
12जहाँ तक मेरा प्रश्न है, जब कोई मेरी निन्दा करता है तब मैं कभी उत्तर नहीं देता। यदि मुझ पर आक्रमण किया जाए तो मैं उस आक्रमण को सदा क्षमा कर देता हूँ। धर्मपरायण पुरुषों का मत है कि क्षमा, सत्य, निष्कपटता तथा करुणा ही (समस्त गुणों में) श्रेष्ठ हैं।
13सत्य वेदों का सार है। सत्य का सार आत्मसंयम है। आत्मसंयम का सार मोक्ष है। समस्त शास्त्रों का यही उपदेश है।
14मैं उस पुरुष को ब्राह्मण और मुनि जानता हूँ जो वाणी के उठते हुए वेग को, मन में उत्पन्न होने वाले क्रोध के वेग को, तृष्णा के वेग को, तथा उदर और जननेन्द्रिय के वेगों को वश में रखता है।
15जो क्रोध के अधीन नहीं होता वह उससे श्रेष्ठ है जो होता है। जो त्याग का अभ्यास करता है वह उससे श्रेष्ठ है जो नहीं करता। जिसमें पौरुष के गुण हैं वह उससे श्रेष्ठ है जिसमें वे नहीं हैं। और जिसे ज्ञान है वह उससे श्रेष्ठ है जिसे नहीं है।
16कठोर वचनों से आक्रान्त होने पर मनुष्य को बदले में आक्रमण नहीं करना चाहिए। वस्तुतः जो ऐसी परिस्थिति में क्रोध का त्याग कर देता है, वह आक्रमण करने वाले को जलाने और उसके समस्त पुण्य हर लेने में सफल होता है।
17जो पुरुष कठोर वचनों से आक्रान्त होने पर बदले में कोई कठोर वचन नहीं बोलता, जो प्रशंसित होने पर प्रशंसा करने वाले से प्रिय वचन नहीं कहता, जो ऐसे धैर्य से सम्पन्न है कि प्रहार किए जाने पर बदले में प्रहार नहीं करता और प्रहार करने वाले का अनिष्ट तक नहीं चाहता — देवता उसका सङ्ग सदा खोजते हैं।
18जिसका अपमान किया गया हो, जिस पर प्रहार किया गया हो और जिसकी निन्दा की गई हो, उसे चाहिए कि पापी पुरुष को भी ऐसे क्षमा करे मानो वह धर्मपरायण हो। इस प्रकार आचरण करने से मनुष्य सिद्धि प्राप्त करता है।
19यद्यपि मेरे समस्त प्रयोजन पूर्ण हो चुके हैं, तथापि मैं सदा धर्मपरायण पुरुषों की आदरपूर्वक सेवा करता हूँ। मुझे कोई तृष्णा नहीं है। मेरा क्रोध दब चुका है। लोभ से बहककर मैं धर्म के मार्ग से विचलित नहीं होता। और मैं धन की याचना लेकर किसी के पास नहीं जाता।
20शाप दिए जाने पर भी मैं बदले में शाप नहीं देता। मैं जानता हूँ कि आत्मसंयम ही अमरत्व का द्वार है। मैं तुम्हें एक महान् रहस्य बताता हूँ — मनुष्यत्व की स्थिति से श्रेष्ठ कोई स्थिति नहीं है।
21कुहरे से भरे मेघों से निकले चन्द्रमा के समान पाप से मुक्त होकर बुद्धिमान् पुरुष तेज से देदीप्यमान होता हुआ धैर्यपूर्वक अपने समय की प्रतीक्षा करके सिद्धि प्राप्त करता है।
22संयतात्मा पुरुष, जो विश्व के स्तम्भों में श्रेष्ठतम बनकर सबकी पूजा का पात्र होता है, और जिससे सब केवल प्रिय वचन ही कहते हैं, वह देवताओं का सान्निध्य प्राप्त करता है।
23निन्दक किसी पुरुष के गुणों की चर्चा उतनी सहजता से कभी नहीं करते जितनी सहजता से वे उसके दोषों की चर्चा करते हैं।
24जिस पुरुष की वाणी और मन भलीभाँति संयत हैं और सदा परमात्मा में लगे रहते हैं, वह वेदों, तप तथा त्याग के फल प्राप्त करता है।
25बुद्धिमान् पुरुष को उनकी निन्दा बोलकर तथा अपमान करके उन लोगों की (बदले में) निन्दा कभी नहीं करनी चाहिए जिनमें कोई गुण नहीं है। उसे न दूसरों की अतिशय स्तुति करनी चाहिए और न कभी अपने को क्षति पहुँचानी चाहिए।
26बुद्धिमान् और विद्वान् पुरुष निन्दा को अमृत मानता है। निन्दित होकर भी वह बिना चिन्ता के सोता है। इसके विपरीत निन्दक विनाश को प्राप्त होता है।
27जो यज्ञ मनुष्य क्रोधपूर्वक करता है, जो दान वह क्रोधपूर्वक देता है, जो तप वह क्रोधपूर्वक करता है, और जो आहुतियाँ तथा हवन वह क्रोधपूर्वक पवित्र अग्नि में अर्पित करता है — ये सब ऐसे हैं कि उनका पुण्य यम हर लेते हैं। क्रोधी मनुष्य का समस्त परिश्रम पूर्ण रूप से निष्फल हो जाता है।
28हे देवश्रेष्ठो, उस पुरुष को धर्म का ज्ञाता कहा जाता है जिसके चार द्वार — अर्थात् जननेन्द्रिय, उदर, दोनों भुजाएँ तथा वाणी — भलीभाँति संयत हैं।
29जो पुरुष सदा सत्य, आत्मसंयम, निष्कपटता, दया, धैर्य तथा त्याग का अभ्यास करते हुए वेदों के अध्ययन में निरत हो जाता है, दूसरों की सम्पत्ति की कामना नहीं करता, और एकनिष्ठ भाव से कल्याण का अनुसरण करता है, वह स्वर्ग जाने में सफल होता है।
30जिस प्रकार बछड़ा अपनी माता के थन के चारों स्तनों को चूसता है, उसी प्रकार मनुष्य को इन समस्त गुणों के अभ्यास में लग जाना चाहिए। मैं नहीं जानता कि सत्य से अधिक पवित्र कुछ और भी है।
31मनुष्यों तथा देवताओं — दोनों के बीच विचरण करके मैं यह कहता हूँ कि सत्य ही स्वर्ग तक पहुँचने का एकमात्र साधन है, ठीक वैसे ही जैसे गहरे जल को पार करने का एकमात्र साधन नौका है।
32मनुष्य उन्हीं के समान बन जाता है जिनके साथ वह रहता है, और उन्हीं के समान जिनका वह आदर करता है, और उसी के समान जो वह बनना चाहता है।
33यदि कोई पुरुष उसकी आदरपूर्वक सेवा करे जो सज्जन है, अथवा उसकी जो अन्यथा है — यदि वह तप से सम्पन्न किसी मुनि की सेवा करे अथवा किसी चोर की — तो वह उसके वश में चला जाता है और उसी का रङ्ग धारण कर लेता है, जैसे वस्त्र का टुकड़ा उस रङ्ग को ग्रहण कर लेता है जिसमें वह डुबोया जाता है।
34देवता सदा उन्हीं के साथ वार्तालाप करते हैं जो सज्जन और बुद्धिमान् हैं। इसलिए वे उन भोगों को देखने तक की कामना नहीं करते जिनमें मनुष्य आनन्द लेते हैं। जो पुरुष यह जानता है कि भोग के समस्त विषय परिवर्तनशील हैं, उसके प्रतिद्वन्द्वी थोड़े ही होते हैं, और वह स्वयं चन्द्रमा तथा वायु से भी श्रेष्ठ है।
35जब मनुष्य के हृदय में निवास करने वाला पुरुष शुद्ध होता है और धर्मपरायणों के मार्ग पर चलता है, तब देवता उसमें प्रसन्नता पाते हैं।
36जो सदा अपनी भोग-इन्द्रियों तथा उदर की तृप्ति में निरत रहते हैं, जो चोरी में लगे हैं, और जो सदा कठोर वचनों में लिप्त रहते हैं — देवता उनसे दूर ही रहते हैं, चाहे वे उचित अनुष्ठानों से अपने अपराधों का प्रायश्चित्त ही क्यों न कर लें।
37देवता नीच आत्मा वाले से, भोजन के विषय में कोई संयम न रखने वाले से, तथा पापकर्मी पुरुष से कभी प्रसन्न नहीं होते। इसके विपरीत देवता उन मनुष्यों का सङ्ग करते हैं जो सत्य के व्रत का पालन करते हैं, जो कृतज्ञ हैं, और जो धर्म के आचरण में लगे हैं।
38मौन बोलने से श्रेष्ठ है। सत्य बोलना मौन से श्रेष्ठ है। और सत्य बोलने से श्रेष्ठ है वह सत्य बोलना जो धर्म से जुड़ा हो। और धर्म से जुड़ा सत्य बोलने से श्रेष्ठ है वह बोलना जो सत्य और धर्मपूर्ण होने के साथ-साथ प्रिय भी हो।
39साध्यों ने कहा — यह संसार किससे ढँका हुआ है? मनुष्य किस कारण शोभा नहीं पाता? किस कारण लोग अपने मित्रों का त्याग कर देते हैं? और मनुष्य स्वर्ग जाने में क्यों विफल होते हैं?
40यह संसार अज्ञान से ढँका हुआ है। मनुष्य द्वेष के कारण शोभा नहीं पाते। लोग लोभ से प्रेरित होकर मित्रों का त्याग करते हैं। और मनुष्य आसक्ति के कारण स्वर्ग तक पहुँचने में विफल होते हैं।
41ब्राह्मणों में अकेला कौन सदा सुखी रहता है? उनमें अकेला कौन बहुतों के बीच रहते हुए भी मौन का व्रत पाल सकता है? उनमें अकेला कौन दुर्बल होते हुए भी बलवान् माना जाता है? और उनमें अकेला कौन कलह नहीं करता?
42ब्राह्मणों में जो विवेक से सम्पन्न है वही अकेला सदा सुखी रहता है। ब्राह्मणों में जो विवेक से सम्पन्न है वही अकेला बहुतों के बीच रहते हुए भी मौन का व्रत पालने में सफल होता है। ब्राह्मणों में जो विवेक से सम्पन्न है वही अकेला वस्तुतः दुर्बल होते हुए भी बलवान् माना जाता है। और उनमें जिसे विवेक है वही अकेला कलह से बचने में सफल होता है।
43साध्यों ने कहा — ब्राह्मणों का देवत्व किसमें निहित है? उनकी पवित्रता किसमें? उनकी अपवित्रता किसमें? और उनके मनुष्यत्व की स्थिति किसमें?
44हंस ने कहा — ब्राह्मणों का देवत्व वेदों के अध्ययन में निहित है। उनकी पवित्रता उनके मनुष्यत्व की स्थिति में है।
45भीष्म ने कहा — इस प्रकार मैंने तुम्हें साध्यों (तथा हंस) के बीच हुआ वह उत्तम संवाद सुनाया। शरीर कर्मों का उद्गम है, और सत्ता अथवा जीवात्मा ही सत्य है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, विद्वान् पुरुषहरूले सत्य, आत्मसंयम, क्षमा तथा विवेकको प्रशंसा गर्छन्। यी गुणका विषयमा तपाईंको के मत छ?
2भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, यस विषयमा म तिमीलाई साध्यहरू र एउटा हंसबीच भएको संवादको एउटा प्राचीन आख्यान सुनाउनेछु।
3एक समय सम्पूर्ण प्राणीका अजन्मा तथा नित्य स्वामीले सुनको हंसको रूप धारण गरेर तीनै लोकमा विचरण गर्नुभयो, यहाँसम्म कि आफ्नो भ्रमणको क्रममा उहाँ साध्यहरूकहाँ आइपुग्नुभयो।
4साध्यहरूले भने — हे प्रभो, हामी साध्य नामक देवता हौँ। हामी तपाईंसँग प्रश्न गर्न चाहन्छौँ। वस्तुतः हामी तपाईंसँग मोक्षधर्मका विषयमा सोध्न चाहन्छौँ। तपाईं त्यससँग राम्ररी परिचित हुनुहुन्छ।
5हे पक्षी, हामीले सुनेका छौँ कि तपाईं महान् विद्याले सम्पन्न हुनुहुन्छ तथा वाणीमा वाक्पटु र बुद्धिमान् हुनुहुन्छ। हे पक्षी, तपाईंको मतमा सम्पूर्ण वस्तुमा सर्वश्रेष्ठ के हो? हे महान्, तपाईंको मन केमा आनन्द पाउँछ?
6त्यसैले हे पक्षिश्रेष्ठ, तपाईंले हामीलाई यो उपदेश दिनुहोस् कि त्यो एउटा कर्म कुन हो जसलाई तपाईं सम्पूर्ण कर्ममा श्रेष्ठतम मान्नुहुन्छ, र जो गरेर, हे पक्षिराज, मानिस चाँडै नै सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त हुन सक्दछ।
7हंसले भन्यो — हे अमृतपायी देवताहरू, मैले सुनेको छु कि मानिसले यिनको अनुसरण गर्नुपर्छ — अर्थात् तप, आत्मसंयम, सत्य तथा मनको निग्रह। हृदयका सम्पूर्ण गाँठा फुकाएर मानिसले प्रिय र अप्रिय — दुवैलाई आफ्नो वशमा ल्याउनुपर्छ।
8मानिसले अरूको मर्ममा आघात गर्नु हुँदैन। उसले क्रूर वचन बोल्नु हुँदैन। उसले कहिल्यै नीच पुरुषबाट शास्त्रको उपदेश ग्रहण गर्नु हुँदैन। उसले कहिल्यै त्यस्ता वचन बोल्नु हुँदैन जसले अरूलाई पीडा दिऊन्, जसले अरूलाई दुःखी पारून्, र जसले नरकतिर लैजाऊन्।
9वचनका बाण ओठबाट झर्दछन्। तिनले बिझेर मानिस सधैँ जलिरहन्छ। ती बाण जसमाथि छोडिन्छन् उसको मर्मबाहेक अन्य कुनै भागलाई काट्दैनन्। त्यसैले जो विद्वान् छ उसले कहिल्यै तिनलाई अरूमाथि छोड्नु हुँदैन।
10यदि कुनै पुरुषले कुनै बुद्धिमान्लाई वचनका बाणले गहिरो चोट पुर्याओस् भने, बुद्धिमान् मौन रहनुपर्छ। जुन पुरुषलाई क्रुद्ध पार्ने प्रयत्न गरियोस् र ऊ क्रोधको अधीनमा नपरी हर्षित रहोस्, उसले क्रुद्ध पार्नेका सम्पूर्ण पुण्य हरण गर्दछ।
11त्यो धर्मात्मा पुरुष जसले हर्षले पूर्ण तथा द्वेषबाट रहित भई आफ्नो त्यस जलिरहेको क्रोध वशमा राख्दछ, जसलाई प्रश्रय दिइयो भने त्यसले उसलाई अरूको निन्दा गर्न प्रेरित गरोस् र वस्तुतः उसको शत्रु बनोस् — उसले अरूका पुण्य हरण गर्दछ।
12जहाँसम्म मेरो प्रश्न छ, जब कसैले मेरो निन्दा गर्दछ तब म कहिल्यै उत्तर दिन्नँ। यदि ममाथि आक्रमण गरियो भने म त्यो आक्रमण सधैँ क्षमा गरिदिन्छु। धर्मपरायण पुरुषहरूको मत छ कि क्षमा, सत्य, निष्कपटता तथा करुणा नै (सम्पूर्ण गुणमा) श्रेष्ठ हुन्।
13सत्य वेदको सार हो। सत्यको सार आत्मसंयम हो। आत्मसंयमको सार मोक्ष हो। सम्पूर्ण शास्त्रको यही उपदेश हो।
14म त्यस पुरुषलाई ब्राह्मण र मुनि जान्दछु जसले वाणीको उठ्दो वेगलाई, मनमा उत्पन्न हुने क्रोधको वेगलाई, तृष्णाको वेगलाई, तथा उदर र जननेन्द्रियका वेगलाई वशमा राख्दछ।
15जो क्रोधको अधीनमा पर्दैन ऊ त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जो पर्दछ। जसले त्यागको अभ्यास गर्दछ ऊ त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जसले गर्दैन। जसमा पौरुषका गुण छन् ऊ त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जसमा ती छैनन्। र जसलाई ज्ञान छ ऊ त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जसलाई छैन।
16कठोर वचनले आक्रान्त हुँदा मानिसले बदलामा आक्रमण गर्नु हुँदैन। वस्तुतः जसले त्यस्तो परिस्थितिमा क्रोधको त्याग गरिदिन्छ, ऊ आक्रमण गर्नेलाई जलाउन र उसका सम्पूर्ण पुण्य हरण गर्न सफल हुन्छ।
17जुन पुरुष कठोर वचनले आक्रान्त हुँदा बदलामा कुनै कठोर वचन बोल्दैन, जो प्रशंसित हुँदा प्रशंसा गर्नेसँग प्रिय वचन भन्दैन, जो त्यस्तो धैर्यले सम्पन्न छ कि प्रहार गरिँदा बदलामा प्रहार गर्दैन र प्रहार गर्नेको अनिष्टसमेत चाहँदैन — देवताहरूले उसको सङ्गत सधैँ खोज्छन्।
18जसको अपमान गरिएको होस्, जसमाथि प्रहार गरिएको होस् र जसको निन्दा गरिएको होस्, उसले पापी पुरुषलाई पनि यसरी क्षमा गर्नुपर्छ मानौँ ऊ धर्मपरायण हो। यसरी आचरण गर्दा मानिसले सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
19यद्यपि मेरा सम्पूर्ण प्रयोजन पूरा भइसकेका छन्, तथापि म सधैँ धर्मपरायण पुरुषहरूको आदरपूर्वक सेवा गर्दछु। मलाई कुनै तृष्णा छैन। मेरो क्रोध दबिसकेको छ। लोभले बहकिएर म धर्मको मार्गबाट विचलित हुन्नँ। र म धनको याचना लिएर कसैकहाँ जान्नँ।
20शाप दिइँदा पनि म बदलामा शाप दिन्नँ। म जान्दछु कि आत्मसंयम नै अमरत्वको ढोका हो। म तिमीहरूलाई एउटा महान् रहस्य बताउँछु — मनुष्यत्वको स्थितिभन्दा श्रेष्ठ कुनै स्थिति छैन।
21तुवाँलोले भरिएका बादलबाट निस्केको चन्द्रमाझैँ पापबाट मुक्त भई बुद्धिमान् पुरुष तेजले देदीप्यमान हुँदै धैर्यपूर्वक आफ्नो समयको प्रतीक्षा गरेर सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
22संयतात्मा पुरुष, जो विश्वका स्तम्भहरूमा श्रेष्ठतम बनेर सबैको पूजाको पात्र हुन्छ, र जोसँग सबैले केवल प्रिय वचन नै भन्दछन्, उसले देवताहरूको सान्निध्य प्राप्त गर्दछ।
23निन्दकहरूले कुनै पुरुषका गुणको चर्चा त्यति सहजतापूर्वक कहिल्यै गर्दैनन् जति सहजतापूर्वक तिनीहरूले उसका दोषको चर्चा गर्छन्।
24जुन पुरुषका वाणी र मन राम्ररी संयत छन् र सधैँ परमात्मामा लागिरहन्छन्, उसले वेद, तप तथा त्यागका फल प्राप्त गर्दछ।
25बुद्धिमान् पुरुषले तिनको निन्दा बोलेर तथा अपमान गरेर ती मानिसको (बदलामा) निन्दा कहिल्यै गर्नु हुँदैन जसमा कुनै गुण छैन। उसले न अरूको अतिशय स्तुति गर्नुपर्छ न कहिल्यै आफूलाई क्षति पुर्याउनुपर्छ।
26बुद्धिमान् र विद्वान् पुरुषले निन्दालाई अमृत ठान्दछ। निन्दित हुँदा पनि ऊ चिन्ताविना सुत्दछ। यसको विपरीत निन्दकले विनाश प्राप्त गर्दछ।
27जुन यज्ञ मानिसले क्रोधपूर्वक गर्दछ, जुन दान उसले क्रोधपूर्वक दिन्छ, जुन तप उसले क्रोधपूर्वक गर्दछ, र जुन आहुति तथा हवन उसले क्रोधपूर्वक पवित्र अग्निमा अर्पण गर्दछ — यी सबै यस्ता छन् कि तिनको पुण्य यमले हरण गर्छन्। क्रोधी मानिसको सम्पूर्ण परिश्रम पूर्ण रूपमा निष्फल हुन्छ।
28हे देवश्रेष्ठहरू, त्यस पुरुषलाई धर्मको ज्ञाता भनिन्छ जसका चार ढोका — अर्थात् जननेन्द्रिय, उदर, दुवै भुजा तथा वाणी — राम्ररी संयत छन्।
29जुन पुरुष सधैँ सत्य, आत्मसंयम, निष्कपटता, दया, धैर्य तथा त्यागको अभ्यास गर्दै वेदको अध्ययनमा निरत हुन्छ, अरूको सम्पत्तिको कामना गर्दैन, र एकनिष्ठ भावले कल्याणको अनुसरण गर्दछ, ऊ स्वर्ग जान सफल हुन्छ।
30जसरी बाछोले आफ्नी आमाको थुनका चारै मुख चुस्दछ, त्यसरी नै मानिसले यी सम्पूर्ण गुणको अभ्यासमा लाग्नुपर्छ। म जान्दिनँ कि सत्यभन्दा बढी पवित्र अरू केही पनि छ।
31मानिस तथा देवता — दुवैका बीचमा विचरण गरेर म यो भन्दछु कि सत्य नै स्वर्गसम्म पुग्ने एकमात्र साधन हो, ठीक त्यसरी नै जसरी गहिरो जल तर्ने एकमात्र साधन डुङ्गा हो।
32मानिस तिनैजस्तै बन्दछ जससँग ऊ बस्दछ, र तिनैजस्तै जसको ऊ आदर गर्दछ, र त्यस्तै जो ऊ बन्न चाहन्छ।
33यदि कुनै पुरुषले उसको आदरपूर्वक सेवा गरोस् जो सज्जन छ, अथवा उसको जो अन्यथा छ — यदि उसले तपले सम्पन्न कुनै मुनिको सेवा गरोस् अथवा कुनै चोरको — भने ऊ उसकै वशमा जान्छ र उसैको रङ धारण गर्दछ, जसरी वस्त्रको टुक्राले त्यो रङ ग्रहण गर्दछ जसमा त्यो डुबाइन्छ।
34देवताहरूले सधैँ तिनैसँग वार्तालाप गर्छन् जो सज्जन र बुद्धिमान् छन्। त्यसैले तिनीहरूले ती भोग हेर्नसमेत कामना गर्दैनन् जसमा मानिसहरू आनन्द लिन्छन्। जुन पुरुषले यो जान्दछ कि भोगका सम्पूर्ण विषय परिवर्तनशील छन्, उसका प्रतिद्वन्द्वी थोरै नै हुन्छन्, र ऊ स्वयं चन्द्रमा तथा वायुभन्दा पनि श्रेष्ठ छ।
35जब मानिसको हृदयमा निवास गर्ने पुरुष शुद्ध हुन्छ र धर्मपरायणहरूको मार्गमा हिँड्दछ, तब देवताहरूले उसमा प्रसन्नता पाउँछन्।
36जो सधैँ आफ्ना भोग-इन्द्रिय तथा उदरको तृप्तिमा निरत रहन्छन्, जो चोरीमा लागेका छन्, र जो सधैँ कठोर वचनमा लिप्त रहन्छन् — देवताहरू तिनीहरूबाट टाढै रहन्छन्, चाहे तिनीहरूले उचित अनुष्ठानले आफ्ना अपराधको प्रायश्चित्त नै किन नगरून्।
37देवताहरू नीच आत्मा भएकासँग, भोजनका विषयमा कुनै संयम नराख्नेसँग, तथा पापकर्मी पुरुषसँग कहिल्यै प्रसन्न हुँदैनन्। यसको विपरीत देवताहरूले ती मानिसको सङ्गत गर्छन् जसले सत्यको व्रत पालन गर्छन्, जो कृतज्ञ छन्, र जो धर्मको आचरणमा लागेका छन्।
38मौन बोल्नुभन्दा श्रेष्ठ छ। सत्य बोल्नु मौनभन्दा श्रेष्ठ छ। र सत्य बोल्नुभन्दा श्रेष्ठ छ त्यो सत्य बोल्नु जो धर्मसँग जोडिएको होस्। र धर्मसँग जोडिएको सत्य बोल्नुभन्दा श्रेष्ठ छ त्यो बोल्नु जो सत्य र धर्मपूर्ण हुनुका साथै प्रिय पनि होस्।
39साध्यहरूले भने — यो संसार केले ढाकिएको छ? मानिस कुन कारणले शोभा पाउँदैन? कुन कारणले मानिसहरूले आफ्ना मित्रको त्याग गर्छन्? र मानिसहरू स्वर्ग जान किन विफल हुन्छन्?
40यो संसार अज्ञानले ढाकिएको छ। मानिसहरू द्वेषका कारण शोभा पाउँदैनन्। मानिसहरूले लोभबाट प्रेरित भई मित्रको त्याग गर्छन्। र मानिसहरू आसक्तिका कारण स्वर्गसम्म पुग्न विफल हुन्छन्।
41ब्राह्मणहरूमा एक्लो को सधैँ सुखी रहन्छ? तिनीहरूमा एक्लो कसले धेरैका बीचमा रहँदा पनि मौनको व्रत पाल्न सक्दछ? तिनीहरूमा एक्लो को दुर्बल हुँदा पनि बलवान् मानिन्छ? र तिनीहरूमा एक्लो कसले कलह गर्दैन?
42ब्राह्मणहरूमा जो विवेकले सम्पन्न छ उही एक्लो सधैँ सुखी रहन्छ। ब्राह्मणहरूमा जो विवेकले सम्पन्न छ उही एक्लोले धेरैका बीचमा रहँदा पनि मौनको व्रत पाल्न सफल हुन्छ। ब्राह्मणहरूमा जो विवेकले सम्पन्न छ उही एक्लो वस्तुतः दुर्बल हुँदा पनि बलवान् मानिन्छ। र तिनीहरूमा जसलाई विवेक छ उही एक्लोले कलहबाट जोगिन सफल हुन्छ।
43साध्यहरूले भने — ब्राह्मणहरूको देवत्व केमा निहित छ? तिनको पवित्रता केमा? तिनको अपवित्रता केमा? र तिनको मनुष्यत्वको स्थिति केमा?
44हंसले भन्यो — ब्राह्मणहरूको देवत्व वेदको अध्ययनमा निहित छ। तिनको पवित्रता तिनको मनुष्यत्वको स्थितिमा छ।
45भीष्मले भने — यसरी मैले तिमीलाई साध्यहरू (तथा हंस)बीच भएको त्यो उत्तम संवाद सुनाएँ। शरीर कर्मको उद्गम हो, र सत्ता अथवा जीवात्मा नै सत्य हो।