मोक्षधर्म पर्व — क्षत्रिय-धर्म और मृत्यु पर उपदेश
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 124
संस्कृत
1पराशर उवाच पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च न निर्गुणानां हि भवन्ति लोके। अनन्यभक्ता: प्रियवादिनश्च हिताश्च वश्याश्च भवन्ति राजन्॥
2पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति। ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति॥
3रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते। प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभान्। निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्॥
4श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं पराङ्मुखं पारिबहश्च हीनम्। अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं न वै हिंस्याद् बालवृद्धौ च राजन्॥
5पारिबहः सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम्। अतिक्रमेत् तं नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्॥
6तुल्यादिह वधः श्रेयान् विशिष्टाच्चेति निश्चयः। निहीनात् कातराच्चैव कृपणाद् गर्हितो वधः॥
7पापात् पापसमाचारनिहीनाच्च नराधिप। पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः॥
8न कश्चित् त्राति वै राजन् दिष्टान्तवशमागतम्। सावशेषायुषं चापि कश्चिन्नैवापकर्षति॥
9स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्। हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत् परायुषा॥
10गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकासताम्। निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्॥
11आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति। तथा ह्यकारणाद् भवति कारणैरुपपादितम्॥
12तथा शरीरं भवति देहाद् येनोपपादितम्। अध्वानं गतकशायं प्राप्तश्चायं गृहाद् गृहम्॥
13द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत् किंचन विद्यते। तद् देहं देहिनां युक्तं पञ्चभूतेषु वर्तते॥
14शिरास्नायवस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्। भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्॥ त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः। गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्॥
15शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम्। भूतैः प्रकृतिमापन्नस्ततो भूमौ निमज्जति॥
16भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह। इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र यत्र ह।
17तत्स्वभावोऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा॥ न जायते तु नृपते कंचित् कालमयं पुनः।
18परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्॥ स पुनर्जायते राजन् प्राप्येहायतनं नृप।
19मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः॥ विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृपा
20जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा गताः॥ द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः समृताः।
21द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः। प्राज्ञानामात्मसम्बुद्धाः सम्बुद्धानाममानिनः॥
22जातमन्वेति मरणं नणामिति विनिश्चयः। अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः॥
23आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत्। नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन् स पुण्यकृत्॥ अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम्। मृत्युनाऽऽत्मकृते नेह कर्म कृत्वाऽऽत्पशक्तिभिः॥
24विषमुटबन्धनं दाहो दस्युहस्तात् तथा वधः। दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते॥
25न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजैः। एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि॥
26ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप। मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्॥ रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्। येनावृतः कुरुते सम्प्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि॥
27प्रबाधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तान्। वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य। प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति॥
28अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी यज्ञाज्यशक्त्या संनिगृह्येह पञ्च। वनं गच्छेत् पुरुषो धर्मकामः श्रेयः स्थित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्॥
29उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नरः। चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम्॥
30इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते। आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः॥
31कथं न विप्रणश्येम योनितोऽस्या इति प्रभो। कुर्वन्ति धर्मं मनुजा: श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्॥
32यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः। धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते॥
33यस्तु प्रीतिपुरोगेन चक्षुषा तात पश्यति। दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति॥ सान्त्वेनानप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत। समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते॥
34दानं त्यागः शोभना मूर्तिरद्भ्यो भूतप्लाव्यं तपसा वै शरीरम्। सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम्॥
35गृहेषु येषामसवः पतन्ति तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्। यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः॥
36इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः। शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित् प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवोऽयं करोति॥
37धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिप। श्रेयसोऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः॥
38भीष्म उवाच एतद् वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना। विदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽर्थे नराधिप॥
अंग्रेज़ी
1Parashara said The father, the friends, the preceptors, and the wishes of the preceptors of men who are shorn of devotion, are unable to give to those men the merits derivable from devotion. Only they who are firmly devoted to such elders, who speak what is agreeable to them, who speek their well-being, and who are submissive to them in conduct, can acquire the merit to devotion.
2That father is the highest of gods with his children. It is said that the father is superior to the mother. The acquirement of Knowledge is are considered as the hightest acquisition. They who have subjugating the objects of the senses, acquire what is highest.
3That Kshatriya prince, who going to the battle-field, receives wounds amid fiery arrows shooting in all directions and burns therewith, certainly goes to regions which unattainable by the very gods and, arrived there enjoys the happiness of heaven in perfect contentiment.
4A Kshatriya should not, O king, strike one who is fatigued, or one who is terrified, or one who has been disarmed, or one who is weeping, or one who is reluctant to fight, or one who is unequipped with mail and cars and horse and infantry, or one who has ceased to exert in the fight, or one who is ill, or one who cries for quarter. Or one who is of tender years, or one who is old.
5A Kshatriya should, in battle, fight one of his order, who is equipped with mail and cars and horse and infantry who is ready for battle, and who is a compeer.
6Death at the hands of one who is equal or of a superior is praiseworthy, but not that at the hands of one that is low, or of one who is a coward, or of one who is a wretch. This is well known.
7Death at the hands of one who is sinful, or of one who is of low birth and wicked conduct, O king is infamous and leads to hell.
8One whose lease of life has run out, cannot be saved by any body. Likewise, one whose lease of life has not run out can never be killed by any one.
9One should prevent his affectionate elders from doing to his such acts as done by menials, as also all such acts as can injure others. One should never wish to extend his own life by taking the lives of others.
10When they sacrifice their lives, it is laudable for all householders observing the duties of men living in sacred places to give up their lives on the banks of sacred rivers.
11When one lease of life is over, his body dissolved into the five elements. Sometimes this occurs suddenly and some times it is brought about by (natural) causes.
12He who having obtained a body, destroys it himself becomes invested with another body of a similar nature. Though set on the path of Liberation, he yet becomes a traveller and acquires another body like a person going from one room into another.
13About such a man's attainment of a second body the only cause is his accidental death. There is no second cause. That new body which embodied creatures obtain, comes into existence and becomes attached to Rudras and Pishachas.
14Learned men, conversant with spiritual science say that the body is a compound of arteries and sinews and bones and much repulsive and impure matter and a compound of essences, and the senses and the objects of the senses born of desire, all having an outer cover of skin close to them. Shorn of beauty and other accomplishments, this compound, through force of the desires of a pristine life, assumes a human forin.
15Left off by the owner, the body becomes inanimate and motionless. Indeed, when the principal ingredients return to their respective natures, the body is mixed up with the dust.
16Caused by its union with deeds, this body reappears under circumstances determined by its deeds. Indeed O king of the Videhas, under whatever circumstances this body is dissolved, its next birth, determined by the these circumstances, is seen to enjoy and endure the fruits of all its pristine deeds.
17Individual Soul after dissolution of the body is inhabited, does not, O king, take birth in a different body at once.
18ones It roves through the sky for sometime take a spacious cloud. Getting a new receptacle, O king, it then takes birth again.
19The Soul is above the mind. The mind is above the senses. Mobile creatures, again, are foremost of all created objects.
20Amongst mobile creatures the two legged are superior. Amongst two-legged creatures, those that are are twice-born are superior.
21Amongst those that are twice-born they who are endued with wisdom are superior. Amongst them who are endued with wisdom they that have succeeded in acquiring a knowledge of the soul are superior. Amongst those who are endued with a knowledge of the soul, those who are endued with humility are superior.
22Death follows birth in all men. This is settled. Creatures, influenced by the qualities of Goodness, Darkness and Ignorance, pursue acts which have an end.
23That man is considered as righteous who meets with dissolution when the Sun is in the northern declension, and at a time and under a constellation both of which are sacred and auspicious, He is righteous who, having purified himself of all sins and performed all his acts according to the best of his might and having abstained from giving pain to any man, meets with death when it comes.
24The death that one meets with by taking poision, by hanging, by burning, at the hands of robbers and at the teeth of animals, is said to be an infamous one.
25Those man who are righteous never meet with such or similar deaths even if they be afflicted with mental and physical diseases of the most painful sort.
26The lives of the pious, O king, piercing through the Sun, ascend into the regions of Brahman. The lives of those who are both righteous and sinful rove in the middle regions. The lives of those who are sinful sink into the lowest depths. There is one only enemy (of man) and not another. That enemy is at one with Ignorance, O king. Overwhelmed by it, is led to perpetrate frightful and exceedingly cruel deeds.
27That enemy for resisting which one should display his energy waiting upon the aged according to the duties laid down in the Shrutis,-~-that enemy which cannot be Overcome except by steady endeavours,-meets with destruction, O king, only when it is crushed by the arrows of wisdom. One
28The man desirous of acquiring merit should at first study the Vedas and practise penances, becoming a Brahimacharin. He should next, becoming a householder, perform the usual Sacrifices. Establishing his race, he should then enter the forest, controlling his senses, and desirous of acquiring Liberation.
29One should never emaciate himself by abstaining from every enjoyment. Of all births, that of a human being is preferable even if one has to become a Chandala.
30Indeed, O king, that order of birth (viz., humanity) is the foremost, since by becoming a human being one succeeds in rescuing his self by meritorious acts.
31Men always perform righteous acts, O lord, guided by the authority of the Shrutis, so that they may not deviate from the status of humanity.
32That man who, having been born as a man that is so difficult of attainment, indulges in malice, disregards righteousness and gives way :o desire, is certainly betrayed by his desires.
33That man who regards all creatures impartially guided by affection, considering them worthy of being cherished with loving, aid, who disregards all sorts of wealth, who offers them consolation, gives them food, addresses them in sweet words, and who rejoices in their happiness and grieves in their sorrows, has never to suffer misery in the next world.
34Repairing to the Sarasvati, the Naimisha forest, the Pushkara lake, and the other sacred spots on Earth, one should make gifts, practise renunciation, render his aspect amiable, O king, and purify his body with baths and penances.
35Those men who meet with death within their houses should have their bodies cremated. Their bodies bodies should should be be taken to the crematorium on cars and there they should be burnt according to the rites of purification that have been laid down in the scriptures,
36Religious rites, beneficial ceremonies, the performance of sacrifices, officiation at the sacrifices of others, gifts, the doing of other meritorious deeds, the performance according to the best of his power, of all that has been ordained in in the case of his deceased ancestors,-all these one does for benefiting his own self.
37O king! All the scriptures of righteousness and the Vedas with six angas proceed for the welfare of sinless one.
38Bhishma continued All this was said by that great sage to the king of the Videhas, O king, in days of yore for his well-being.
हिन्दी
1पराशर ने कहा — जो मनुष्य भक्ति से रहित हैं, उनके पिता, मित्र, गुरु तथा गुरुओं की शुभकामनाएँ भी उन्हें वह पुण्य नहीं दे सकतीं जो भक्ति से प्राप्त होता है। केवल वे ही भक्ति का पुण्य प्राप्त कर सकते हैं जो ऐसे गुरुजनों के प्रति दृढ़ भक्ति रखते हैं, जो उन्हें प्रिय लगने वाले वचन कहते हैं, जो उनका कल्याण चाहते हैं, और जो आचरण में उनके प्रति विनम्र रहते हैं।
2अपनी सन्तानों के लिए पिता ही देवताओं में श्रेष्ठ है। कहा जाता है कि पिता माता से भी श्रेष्ठ है। ज्ञान की प्राप्ति ही सर्वोच्च प्राप्ति मानी जाती है। जिन्होंने इन्द्रियों के विषयों को जीत लिया है, वे ही उस श्रेष्ठतम को प्राप्त करते हैं।
3जो क्षत्रिय राजकुमार युद्धभूमि में जाकर चारों ओर से बरसते हुए अग्नितुल्य बाणों के बीच घाव खाता है और उनसे जलता है, वह निश्चय ही उन लोकों को जाता है जो स्वयं देवताओं के लिए भी अप्राप्य हैं, और वहाँ पहुँचकर पूर्ण सन्तोष के साथ स्वर्ग का सुख भोगता है।
4हे राजन्, क्षत्रिय को उस पर प्रहार नहीं करना चाहिए जो थका हुआ हो, जो भयभीत हो, जो निःशस्त्र कर दिया गया हो, जो रो रहा हो, जो युद्ध करने को अनिच्छुक हो, जो कवच, रथ, अश्व तथा पैदल सेना से रहित हो, जिसने युद्ध में प्रयत्न करना छोड़ दिया हो, जो रोगी हो, जो प्राणों की भीख माँग रहा हो, जो कोमल अवस्था का हो, अथवा जो वृद्ध हो।
5क्षत्रिय को युद्ध में अपने ही वर्ण के उस पुरुष से लड़ना चाहिए जो कवच, रथ, अश्व तथा पैदल सेना से सुसज्जित हो, जो युद्ध के लिए प्रस्तुत हो, और जो उसका समकक्ष हो।
6अपने समान अथवा अपने से श्रेष्ठ पुरुष के हाथों मृत्यु प्रशंसनीय है, किन्तु नीच, कायर अथवा अधम पुरुष के हाथों नहीं। यह भलीभाँति ज्ञात है।
7हे राजन्, पापी पुरुष के अथवा नीच कुल में उत्पन्न और दुराचारी पुरुष के हाथों मृत्यु अपयशकारी है और नरक की ओर ले जाती है।
8जिसकी आयु समाप्त हो चुकी है उसे कोई नहीं बचा सकता। इसी प्रकार जिसकी आयु समाप्त नहीं हुई है उसे कोई मार नहीं सकता।
9मनुष्य को अपने स्नेही गुरुजनों को ऐसे कर्म करने से रोकना चाहिए जो सेवकों के करने योग्य हैं, तथा उन समस्त कर्मों से भी जो दूसरों को पीड़ा पहुँचा सकते हैं। मनुष्य को दूसरों के प्राण लेकर अपना जीवन बढ़ाने की कभी कामना नहीं करनी चाहिए।
10जब वे अपने प्राणों का उत्सर्ग करते हैं, तब पवित्र स्थानों में निवास करने वालों के कर्तव्यों का पालन करने वाले समस्त गृहस्थों के लिए पवित्र नदियों के तटों पर अपने प्राण त्यागना प्रशंसनीय है।
11जब मनुष्य की आयु समाप्त हो जाती है, तब उसका शरीर पाँच भूतों में विलीन हो जाता है। कभी यह अकस्मात् होता है और कभी (स्वाभाविक) कारणों से।
12जो शरीर पाकर स्वयं ही उसका नाश कर देता है, वह वैसे ही स्वभाव वाले दूसरे शरीर से आवृत हो जाता है। मोक्ष के मार्ग पर लगा होने पर भी वह पथिक ही बन जाता है और दूसरा शरीर प्राप्त कर लेता है, जैसे कोई एक कक्ष से दूसरे कक्ष में चला जाता हो।
13ऐसे मनुष्य के दूसरा शरीर पाने का एकमात्र कारण उसकी आकस्मिक मृत्यु ही है। और कोई दूसरा कारण नहीं है। देहधारी प्राणी जो नया शरीर प्राप्त करते हैं वह अस्तित्व में आता है और रुद्रों तथा पिशाचों से जुड़ जाता है।
14आध्यात्मिक विज्ञान के ज्ञाता विद्वान् कहते हैं कि यह शरीर नाड़ियों, स्नायुओं और अस्थियों का तथा बहुत से घृणित और अशुद्ध पदार्थों का संयोग है, और रसों का, इन्द्रियों का तथा कामना से उत्पन्न इन्द्रियों के विषयों का संयोग है — जिन सबके ऊपर त्वचा का बाहरी आवरण चढ़ा हुआ है। सौन्दर्य तथा अन्य गुणों से रहित यह संयोग पूर्वजन्म की कामनाओं के बल से मनुष्य का रूप धारण कर लेता है।
15स्वामी के छोड़ देने पर शरीर निर्जीव और निश्चल हो जाता है। वस्तुतः जब मुख्य अवयव अपने-अपने स्वभावों में लौट जाते हैं, तब शरीर धूल में मिल जाता है।
16कर्मों के साथ अपने संयोग के कारण यह शरीर उन्हीं परिस्थितियों में पुनः प्रकट होता है जो उसके कर्मों से निर्धारित होती हैं। हे विदेहराज, वस्तुतः जिन भी परिस्थितियों में यह शरीर विलीन होता है, उन्हीं परिस्थितियों से निर्धारित उसका अगला जन्म अपने समस्त पूर्वकर्मों के फल भोगता और सहता दिखाई देता है।
17हे राजन्, जिस शरीर में जीवात्मा निवास करता था उसके विलीन हो जाने के पश्चात् वह तत्काल किसी दूसरे शरीर में जन्म नहीं लेता।
18हे राजन्, वह कुछ काल तक विशाल मेघ का आश्रय लेकर आकाश में विचरण करता है। तदनन्तर नया आधार पाकर वह पुनः जन्म लेता है।
19आत्मा मन से श्रेष्ठ है। मन इन्द्रियों से श्रेष्ठ है। और चर प्राणी समस्त सृष्ट वस्तुओं में श्रेष्ठ हैं।
20चर प्राणियों में द्विपाद श्रेष्ठ हैं। द्विपाद प्राणियों में जो द्विज हैं वे श्रेष्ठ हैं।
21जो द्विज हैं उनमें जो विवेक से सम्पन्न हैं वे श्रेष्ठ हैं। जो विवेक से सम्पन्न हैं उनमें जिन्होंने आत्मज्ञान प्राप्त कर लिया है वे श्रेष्ठ हैं। और जो आत्मज्ञान से सम्पन्न हैं उनमें जो विनय से युक्त हैं वे श्रेष्ठ हैं।
22समस्त मनुष्यों में जन्म के पीछे मृत्यु आती ही है। यह निश्चित है। सत्त्व, तम तथा अज्ञान के गुणों से प्रभावित प्राणी उन कर्मों का अनुसरण करते हैं जिनका अन्त होता है।
23वह मनुष्य धर्मपरायण माना जाता है जो उत्तरायण में सूर्य के रहते हुए तथा ऐसे समय और ऐसे नक्षत्र में देह त्यागता है जो दोनों ही पवित्र और शुभ हों। वह धर्मपरायण है जो समस्त पापों से अपने को शुद्ध करके, अपनी पूरी सामर्थ्य के अनुसार अपने समस्त कर्म सम्पन्न करके, तथा किसी भी मनुष्य को पीड़ा देने से विरत रहकर, मृत्यु के आने पर उसका सामना करता है।
24विष खाकर, फाँसी लगाकर, जलकर, डाकुओं के हाथों तथा पशुओं के दाँतों से जो मृत्यु मनुष्य को मिलती है, वह अपयशकारी कही जाती है।
25जो मनुष्य धर्मपरायण हैं वे ऐसी अथवा वैसी मृत्यु कभी नहीं पाते, चाहे वे अत्यन्त कष्टदायक मानसिक और शारीरिक रोगों से पीड़ित ही क्यों न हों।
26हे राजन्, धर्मपरायण पुरुषों के प्राण सूर्य को भेदकर ब्रह्मलोक में चढ़ जाते हैं। जो धर्मपरायण और पापी — दोनों हैं उनके प्राण मध्य लोकों में विचरते हैं। और जो पापी हैं उनके प्राण नीचे गहनतम गर्त में डूब जाते हैं। (मनुष्य का) केवल एक ही शत्रु है, दूसरा नहीं। हे राजन्, वह शत्रु अज्ञान से अभिन्न है। उससे अभिभूत होकर मनुष्य भयङ्कर और अत्यन्त क्रूर कर्म करने को प्रेरित होता है।
27जिस शत्रु का प्रतिरोध करने के लिए मनुष्य को श्रुतियों में विहित कर्तव्यों के अनुसार वृद्धों की सेवा करते हुए अपना तेज प्रकट करना चाहिए — जो शत्रु दृढ़ प्रयत्नों के बिना जीता नहीं जा सकता — हे राजन्, वह शत्रु तभी विनाश को प्राप्त होता है जब वह विवेक के बाणों से कुचल दिया जाता है।
28पुण्य अर्जित करने की इच्छा रखने वाले मनुष्य को सर्वप्रथम ब्रह्मचारी बनकर वेदों का अध्ययन तथा तप का अभ्यास करना चाहिए। तदनन्तर गृहस्थ बनकर उसे विहित यज्ञ करने चाहिए। अपने वंश की स्थापना करके फिर उसे अपनी इन्द्रियों को संयत करते हुए तथा मोक्ष की कामना करते हुए वन में प्रवेश करना चाहिए।
29मनुष्य को प्रत्येक भोग से विरत रहकर अपने को कभी क्षीण नहीं करना चाहिए। समस्त जन्मों में मनुष्य का जन्म ही श्रेष्ठ है, चाहे उसे चाण्डाल ही क्यों न बनना पड़े।
30हे राजन्, वस्तुतः जन्म का वह वर्ग (अर्थात् मनुष्यत्व) श्रेष्ठतम है, क्योंकि मनुष्य बनकर ही मनुष्य पुण्यकर्मों से अपनी आत्मा का उद्धार करने में सफल होता है।
31हे प्रभो, मनुष्य सदा श्रुतियों के प्रमाण से मार्गदर्शन पाकर धर्मपूर्ण कर्म करते हैं, जिससे वे मनुष्यत्व की स्थिति से च्युत न हों।
32जो मनुष्य ऐसे मनुष्य-जन्म में उत्पन्न होकर, जो इतना दुर्लभ है, द्वेष में लिप्त होता है, धर्म की उपेक्षा करता है और कामना के वश में चला जाता है, वह निश्चय ही अपनी कामनाओं से छला जाता है।
33जो मनुष्य स्नेह से प्रेरित होकर समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखता है, उन्हें प्रेमपूर्ण सहायता से पालन के योग्य मानता है, जो सब प्रकार के धन की उपेक्षा करता है, जो उन्हें सान्त्वना देता है, उन्हें अन्न देता है, उनसे मधुर वचन बोलता है, और जो उनके सुख में आनन्दित तथा उनके दुःख में दुःखी होता है, उसे परलोक में कभी दुःख नहीं भोगना पड़ता।
34हे राजन्, सरस्वती, नैमिष वन, पुष्कर सरोवर तथा पृथ्वी के अन्य पवित्र स्थानों में जाकर मनुष्य को दान करना चाहिए, त्याग का अभ्यास करना चाहिए, अपने मुख को प्रसन्न रखना चाहिए, तथा स्नानों और तपों से अपना शरीर पवित्र करना चाहिए।
35जो मनुष्य अपने घरों के भीतर मृत्यु को प्राप्त होते हैं उनके शरीरों का दाह-संस्कार किया जाना चाहिए। उनके शरीर रथों पर श्मशान ले जाए जाने चाहिए और वहाँ शास्त्रों में विहित शुद्धि के विधानों के अनुसार जलाए जाने चाहिए।
36धार्मिक कर्म, कल्याणकारी अनुष्ठान, यज्ञों का सम्पादन, दूसरों के यज्ञों में पौरोहित्य, दान, अन्य पुण्यकर्मों का सम्पादन, तथा अपने दिवङ्गत पूर्वजों के विषय में जो कुछ विहित है उस सबका अपनी पूरी सामर्थ्य के अनुसार सम्पादन — ये सब मनुष्य अपनी ही आत्मा के कल्याण के लिए करता है।
37हे राजन्! धर्म के समस्त शास्त्र तथा छह अङ्गों सहित वेद निष्पाप पुरुष के कल्याण के लिए ही प्रवृत्त होते हैं।
38भीष्म ने आगे कहा — हे राजन्, प्राचीन काल में उन महामुनि ने विदेहराज के कल्याण के लिए यह सब कहा था।
नेपाली
1पराशरले भने — जुन मानिसहरू भक्तिबाट रहित छन्, तिनका पिता, मित्र, गुरु तथा गुरुहरूका शुभकामनाले पनि तिनलाई त्यो पुण्य दिन सक्दैनन् जो भक्तिबाट प्राप्त हुन्छ। केवल तिनीहरूले नै भक्तिको पुण्य प्राप्त गर्न सक्छन् जसले त्यस्ता गुरुजनप्रति दृढ भक्ति राख्छन्, जसले तिनलाई प्रिय लाग्ने वचन भन्दछन्, जसले तिनको कल्याण चाहन्छन्, र जो आचरणमा तिनीप्रति विनम्र रहन्छन्।
2आफ्ना सन्तानका लागि पिता नै देवताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। भनिन्छ कि पिता आमाभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। ज्ञानको प्राप्ति नै सर्वोच्च प्राप्ति मानिन्छ। जसले इन्द्रियका विषय जितेका छन्, तिनीहरूले नै त्यो श्रेष्ठतम प्राप्त गर्छन्।
3जुन क्षत्रिय राजकुमारले युद्धभूमिमा गएर चारैतिरबाट बर्सने अग्नितुल्य बाणहरूका बीच घाउ खान्छ र तिनबाट जल्दछ, ऊ निश्चय नै ती लोकमा जान्छ जो स्वयं देवताहरूका लागि पनि अप्राप्य छन्, र त्यहाँ पुगेर पूर्ण सन्तोषका साथ स्वर्गको सुख भोग्दछ।
4हे राजन्, क्षत्रियले त्यसमाथि प्रहार गर्नु हुँदैन जो थाकेको होस्, जो भयभीत होस्, जो निःशस्त्र पारिएको होस्, जो रोइरहेको होस्, जो युद्ध गर्न अनिच्छुक होस्, जो कवच, रथ, अश्व तथा पैदल सेनाबाट रहित होस्, जसले युद्धमा प्रयत्न गर्न छोडेको होस्, जो रोगी होस्, जो प्राणको भीख मागिरहेको होस्, जो कलिलो उमेरको होस्, अथवा जो वृद्ध होस्।
5क्षत्रियले युद्धमा आफ्नै वर्णको त्यस पुरुषसँग लड्नुपर्छ जो कवच, रथ, अश्व तथा पैदल सेनाले सुसज्जित होस्, जो युद्धका लागि प्रस्तुत होस्, र जो उसको समकक्ष होस्।
6आफूबराबर अथवा आफूभन्दा श्रेष्ठ पुरुषका हातबाट मृत्यु प्रशंसनीय छ, तर नीच, कायर अथवा अधम पुरुषका हातबाट होइन। यो राम्ररी ज्ञात छ।
7हे राजन्, पापी पुरुषका अथवा नीच कुलमा जन्मेका र दुराचारी पुरुषका हातबाट मृत्यु अपयशकारी छ र नरकतिर लैजान्छ।
8जसको आयु समाप्त भइसकेको छ उसलाई कसैले बचाउन सक्दैन। त्यसै गरी जसको आयु समाप्त भएको छैन उसलाई कसैले मार्न सक्दैन।
9मानिसले आफ्ना स्नेही गुरुजनलाई त्यस्ता कर्म गर्नबाट रोक्नुपर्छ जो सेवकहरूले गर्न योग्य छन्, तथा ती सम्पूर्ण कर्मबाट पनि जसले अरूलाई पीडा पुर्याउन सक्छन्। मानिसले अरूको प्राण लिएर आफ्नो जीवन बढाउने कहिल्यै कामना गर्नु हुँदैन।
10जब तिनीहरूले आफ्ना प्राणको उत्सर्ग गर्छन्, तब पवित्र स्थानमा निवास गर्नेहरूका कर्तव्यको पालन गर्ने सम्पूर्ण गृहस्थका लागि पवित्र नदीका किनारमा आफ्ना प्राण त्याग्नु प्रशंसनीय छ।
11जब मानिसको आयु समाप्त हुन्छ, तब उसको शरीर पाँच भूतमा विलीन हुन्छ। कहिले यो अकस्मात् हुन्छ र कहिले (स्वाभाविक) कारणले।
12जसले शरीर पाएर स्वयं नै त्यसको नाश गरिदिन्छ, ऊ त्यस्तै स्वभाव भएको अर्को शरीरले आवृत हुन्छ। मोक्षको मार्गमा लागेको भए पनि ऊ पथिक नै बन्दछ र अर्को शरीर प्राप्त गर्दछ, जसरी कोही एउटा कक्षबाट अर्को कक्षमा गएझैँ।
13त्यस्तो मानिसले दोस्रो शरीर पाउनुको एकमात्र कारण उसको आकस्मिक मृत्यु नै हो। र अरू कुनै कारण छैन। देहधारी प्राणीहरूले जुन नयाँ शरीर प्राप्त गर्छन् त्यो अस्तित्वमा आउँछ र रुद्र तथा पिशाचहरूसँग जोडिन्छ।
14आध्यात्मिक विज्ञानका ज्ञाता विद्वान्हरू भन्दछन् कि यो शरीर नसा, स्नायु र हाडको तथा धेरै घृणित र अशुद्ध पदार्थको संयोग हो, र रसको, इन्द्रियको तथा कामनाबाट उत्पन्न इन्द्रियका विषयको संयोग हो — जुन सबैमाथि छालाको बाहिरी आवरण चढेको छ। सौन्दर्य तथा अन्य गुणबाट रहित यो संयोगले पूर्वजन्मका कामनाको बलले मानिसको रूप धारण गर्दछ।
15स्वामीले छोडेपछि शरीर निर्जीव र निश्चल हुन्छ। वस्तुतः जब मुख्य अवयवहरू आ-आफ्ना स्वभावमा फर्कन्छन्, तब शरीर धूलोमा मिल्दछ।
16कर्मसँगको आफ्नो संयोगका कारण यो शरीर तिनै परिस्थितिमा पुनः प्रकट हुन्छ जो त्यसका कर्मले निर्धारित हुन्छन्। हे विदेहराज, वस्तुतः जुनसुकै परिस्थितिमा यो शरीर विलीन हुन्छ, तिनै परिस्थितिले निर्धारित त्यसको अर्को जन्मले आफ्ना सम्पूर्ण पूर्वकर्मका फल भोग्दै र सहँदै गरेको देखिन्छ।
17हे राजन्, जुन शरीरमा जीवात्मा निवास गर्दथ्यो त्यो विलीन भएपछि त्यसले तत्कालै कुनै अर्को शरीरमा जन्म लिँदैन।
18हे राजन्, त्यो केही कालसम्म विशाल बादलको आश्रय लिएर आकाशमा विचरण गर्दछ। त्यसपछि नयाँ आधार पाएर त्यसले पुनः जन्म लिन्छ।
19आत्मा मनभन्दा श्रेष्ठ छे। मन इन्द्रियभन्दा श्रेष्ठ छ। र चर प्राणीहरू सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुमा श्रेष्ठ छन्।
20चर प्राणीहरूमा द्विपाद श्रेष्ठ छन्। द्विपाद प्राणीहरूमा जो द्विज छन् तिनीहरू श्रेष्ठ छन्।
21जो द्विज छन् तिनीहरूमा जो विवेकले सम्पन्न छन् तिनीहरू श्रेष्ठ छन्। जो विवेकले सम्पन्न छन् तिनीहरूमा जसले आत्मज्ञान प्राप्त गरिसकेका छन् तिनीहरू श्रेष्ठ छन्। र जो आत्मज्ञानले सम्पन्न छन् तिनीहरूमा जो विनयले युक्त छन् तिनीहरू श्रेष्ठ छन्।
22सम्पूर्ण मानिसमा जन्मपछि मृत्यु आउँछ नै। यो निश्चित छ। सत्त्व, तम तथा अज्ञानका गुणले प्रभावित प्राणीहरूले ती कर्मको अनुसरण गर्छन् जसको अन्त्य हुन्छ।
23त्यो मानिस धर्मपरायण मानिन्छ जो उत्तरायणमा सूर्य रहँदा तथा त्यस्तो समय र त्यस्तो नक्षत्रमा देह त्याग्दछ जो दुवै पवित्र र शुभ होऊन्। ऊ धर्मपरायण छ जसले सम्पूर्ण पापबाट आफूलाई शुद्ध पारेर, आफ्नो पूरा सामर्थ्यअनुसार आफ्ना सम्पूर्ण कर्म सम्पन्न गरेर, तथा कुनै पनि मानिसलाई पीडा दिनबाट विरत रही, मृत्यु आउँदा त्यसको सामना गर्दछ।
24विष खाएर, झुण्डिएर, जलेर, डाँकुका हातबाट तथा पशुका दाँतबाट जुन मृत्यु मानिसलाई मिल्दछ, त्यो अपयशकारी भनिन्छ।
25जुन मानिसहरू धर्मपरायण छन् तिनीहरूले त्यस्तो अथवा उस्तै मृत्यु कहिल्यै पाउँदैनन्, चाहे तिनीहरू अत्यन्त कष्टदायक मानसिक र शारीरिक रोगले पीडित नै किन नहोऊन्।
26हे राजन्, धर्मपरायण पुरुषहरूका प्राण सूर्यलाई भेदेर ब्रह्मलोकमा चढ्दछन्। जो धर्मपरायण र पापी — दुवै छन् तिनका प्राण मध्य लोकहरूमा विचरण गर्छन्। र जो पापी छन् तिनका प्राण तल गहनतम खाडलमा डुब्दछन्। (मानिसको) केवल एउटै शत्रु छ, अर्को होइन। हे राजन्, त्यो शत्रु अज्ञानबाट अभिन्न छ। त्यसले अभिभूत भई मानिस भयङ्कर र अत्यन्त क्रूर कर्म गर्न प्रेरित हुन्छ।
27जुन शत्रुको प्रतिरोध गर्नका लागि मानिसले श्रुतिमा विहित कर्तव्यअनुसार वृद्धहरूको सेवा गर्दै आफ्नो तेज प्रकट गर्नुपर्छ — जुन शत्रु दृढ प्रयत्नविना जितिँदैन — हे राजन्, त्यो शत्रु तब मात्र विनाश प्राप्त गर्दछ जब त्यो विवेकका बाणले कुल्चिइन्छ।
28पुण्य आर्जन गर्ने इच्छा राख्ने मानिसले सर्वप्रथम ब्रह्मचारी बनेर वेदको अध्ययन तथा तपको अभ्यास गर्नुपर्छ। त्यसपछि गृहस्थ बनेर उसले विहित यज्ञ गर्नुपर्छ। आफ्नो वंशको स्थापना गरेर त्यसपछि उसले आफ्ना इन्द्रिय संयत गर्दै तथा मोक्षको कामना गर्दै वनमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
29मानिसले प्रत्येक भोगबाट विरत रही आफूलाई कहिल्यै क्षीण पार्नु हुँदैन। सम्पूर्ण जन्ममा मानिसको जन्म नै श्रेष्ठ छ, चाहे उसले चाण्डाल नै किन बन्नु नपरोस्।
30हे राजन्, वस्तुतः जन्मको त्यो वर्ग (अर्थात् मनुष्यत्व) श्रेष्ठतम छ, किनभने मानिस बनेरै मानिसले पुण्यकर्मबाट आफ्नो आत्माको उद्धार गर्न सफल हुन्छ।
31हे प्रभो, मानिसहरूले सधैँ श्रुतिको प्रमाणबाट मार्गदर्शन पाएर धर्मपूर्ण कर्म गर्छन्, जसबाट तिनीहरू मनुष्यत्वको स्थितिबाट च्युत नहोऊन्।
32जुन मानिस त्यस्तो मनुष्य-जन्ममा जन्मेर, जो यति दुर्लभ छ, द्वेषमा लिप्त हुन्छ, धर्मको उपेक्षा गर्दछ र कामनाको वशमा जान्छ, ऊ निश्चय नै आफ्ना कामनाबाट छलिन्छ।
33जुन मानिसले स्नेहबाट प्रेरित भई सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्दछ, तिनलाई प्रेमपूर्ण सहायताले पालनयोग्य ठान्दछ, जसले सबै प्रकारको धनको उपेक्षा गर्दछ, जसले तिनलाई सान्त्वना दिन्छ, तिनलाई अन्न दिन्छ, तिनीसँग मधुर वचन बोल्दछ, र जो तिनको सुखमा आनन्दित तथा तिनको दुःखमा दुःखी हुन्छ, उसले परलोकमा कहिल्यै दुःख भोग्नुपर्दैन।
34हे राजन्, सरस्वती, नैमिष वन, पुष्कर सरोवर तथा पृथ्वीका अन्य पवित्र स्थानमा गएर मानिसले दान गर्नुपर्छ, त्यागको अभ्यास गर्नुपर्छ, आफ्नो मुख प्रसन्न राख्नुपर्छ, तथा स्नान र तपले आफ्नो शरीर पवित्र पार्नुपर्छ।
35जुन मानिसहरू आफ्ना घरभित्रै मृत्यु प्राप्त गर्छन् तिनका शरीरको दाहसंस्कार गरिनुपर्छ। तिनका शरीर रथमा राखेर मसानघाटसम्म लगिनुपर्छ र त्यहाँ शास्त्रमा विहित शुद्धिका विधानअनुसार जलाइनुपर्छ।
36धार्मिक कर्म, कल्याणकारी अनुष्ठान, यज्ञको सम्पादन, अरूका यज्ञमा पौरोहित्य, दान, अन्य पुण्यकर्मको सम्पादन, तथा आफ्ना दिवङ्गत पूर्वजका विषयमा जे-जति विहित छ त्यो सबैको आफ्नो पूरा सामर्थ्यअनुसार सम्पादन — यी सबै मानिसले आफ्नै आत्माको कल्याणका लागि गर्दछ।
37हे राजन्! धर्मका सम्पूर्ण शास्त्र तथा छ अङ्गसहितका वेद निष्पाप पुरुषको कल्याणकै लागि प्रवृत्त हुन्छन्।
38भीष्मले अगाडि भने — हे राजन्, प्राचीन कालमा ती महामुनिले विदेहराजको कल्याणका लागि यो सबै भनेका थिए।