शोक से कैसे बचा जाए और सुख कैसे भोगा जाए; सगर और अरिष्टनेमि का संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 115
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः। नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः संगपाशाद् विमुच्यते॥
2भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते॥
3सगर उवाच किं श्रेयः परमं ब्रह्मन् कृत्वेह सुखमश्नुते। कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्॥
4भीष्म उवाच एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः। विबुध्य सम्पदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्॥
5प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः॥
6सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न शक्यं तच्चिकित्सितुम्। स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते॥
7स्नेहजानिह ते पाशान् वक्ष्यामि शृणु तान् मम। सकर्णकेन शिरसा शक्याः श्रोतुं विजानता॥
8सम्भाव्य पुत्रान् कालेन यौवनस्थान् विवेश्य च। समर्थान् जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्॥
9भार्यां पुत्रवती वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्। ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च॥
10सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि॥
11कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्। उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव॥
12एष तावत् समासेन तव संकीर्तितो मया। मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु॥
13मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः। सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः॥
14आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः। असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः॥
15स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना। इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति॥
16स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते। सुखदुःखे तथा मृत्यु स्वयमेवाधिगच्छति॥
17भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्। स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा॥
18धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्। लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः॥
19स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा। को हेतुः स्वजनं षोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः॥
20स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः। कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना॥
21जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा। असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि॥
22यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कदाचन। सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना॥
23मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः। स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः॥
24एवं विजानल्लोकेऽस्मिन् कः कस्येत्यभिनिश्चितः। मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय॥
25क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः। क्रोधोलोभस्तथा मोहः सत्त्वन् मुक्त एव सः॥
26द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः। न प्रमाद्यति सम्मोहात् सततं मुक्त एव सः॥
27दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ पुमान् सदा। भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते॥
28आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः। यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः॥
29सम्भवं च विनाशं च भूताना चेष्टितं तथा। यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन् मुक्त एव सः॥
30प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु। प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते॥
31मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम्। अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते॥
32यः पश्यति स संतुष्टो न पश्यंश्च विहन्यते। यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन् मुक्त एव सः॥
33अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति। न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः॥
34पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः। शालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः॥
35क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च। आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः॥
36पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति। तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन् मुक्त एव सः॥
37सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ। इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः॥
38रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा। शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते॥
39वलीपलितसंयोगे कायँ वैवर्ण्यमेव च। कुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते॥
40पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा। बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते॥
41गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान्। लोकादस्मात् परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते॥
42प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः। ये गताः पृथिवींत्यत्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते॥
43अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा। दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते॥
44अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च। पश्यन् भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत्॥
45शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः। असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः॥
46एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत्। गार्हस्थ्ये यदि वा मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा॥
47तत् तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक् स पृथिवीपतिः। मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said How, O grandfather, should a king like us act in this world, keeping in view the great object of acquisition? What attributes, again, should he always possess so that he may be liberated from attachments.
2Bhishma said-I shall in this connection recite to you the old narrative that was uttered by Arishtanemi to Sagara who had sought his advice.
3Sagara said What is that good, O Brahmana, by doing which one may enjoy happiness here? How, indeed, may one avoid grief and agitation? I wish to know all this.
4Bhishma said Thus addressed by Sagara, Arishtanemi of Tarkshya's race, conversant with all the scriptures, considering the enquiries ad deserving fully of his instructions, said these words:सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति।
5The happiness of Liberation is true happiness in the world. The ignorant man knows is not, attached, as he is, to children and animals and possessed of riches and corn.
6The understanding that is attached to worldly objects and the longing mind baffle all skilful treatment. The ignorant man who is bound is the fetters of affection cannot acquire Liberation.
7I shall now describe to you all the fetters which originate from the affections. Hear them with attention. Indeed, they can be heard with profit by one who is endued with knowledge.
8Having procreated children in due time and married them when they become young men, and having found them to be competent for earning their livelihood, do you free youself from all attachments and rove about happily.
9When you find you dear consort grown old in years and attached to the son she has given birth to, do you leave her in time, keeping in view the highest object of acquisition.
10Whether you get a son or not, having, during the first years of your life, duly enjoyed with your senses the objects thereof, liberate yourself from attachments and rove about in happiness.
11Having satisfied the senses with their objects, you should suppress the desire of further indulging them. Liberating yourself from attachments, you should rove in happiness, contenting yourself with what is got without exertion and previous calculation, and loO king impartially towards all creatures and objects.
12Thus, O son, have I told you briefly. Hear me now, for I shall tell you fully, the desirability of the acquisition of Liberation.
13Those persons who live in this world shorn of attachments and fear, succeed in acquiring happiness. Those persons, however, who are attached to worldly objects, forsooth, meet with destruction,
14Worms and ants are engaged in the acquisition of food and are seen to die in the search. They who are shorn or attachments are happy, while they who are attached to worldly objects meet with destruction.
15If you wish to acquire Liberation you should never place your thoughts on your relatives, thinking, How shall these live without me?
16A living creature takes birth by himself, and, grow by himself, and acquires happiness and misery, and death by himself.
17In this world people enjoy and obtain good and cloth and other acquisitions acquired by either their parents or themselves. This is the result of the acts of pristine lives, for nothing can be had in this life which is not the result of the past.
18All creatures live on the Earth, protected by their own acts, and acquiring their food as the result of what is ordained by Him who allots the fruits of acts.
19A man is but a lump of clay, and always depends completely on their forces. A man, being thus so weak, what rational motive can one have for protecting and feeding his relatives?
20When your relatives are carried away by Death in your very presence and despite you utmost efforts to save them, that circumstance alone should awaken you.
21In the very life-time of your relatives and before own duty is completed of feeding and protecting them, you may yourself die and leave them.
22After your relatives have been carried away from this world by death, you cannot know what becomes of them there,—that is, whether they are happy or miserable. This fact ought to awaken you.
23When on account of the fruits of their own acts your relatives can maintain themselves in this world whether you live or die, thinking of this you should do what is for your own wellbeing.
24When such is the case, who is the world is to be considered as whose? Do you, therefore, think of acquiring Liberation. Hear now what more I shall say to you.
25That man of firm Soul, forsooth, liberated who has conquered hunger and thirst and such other states of the body, as also anger and cupidity and error.
26That man is always liberated who does not forget himself, through folly, by indulging in gambling and drinking and concubinage and the chase.
27That man who is really affected by sorrow for being compelled to eat every day and every night for maintaining life, is said to be congnisant of the faults of life.
28Once who, as the outcome of careful reflection, considers his repeated births as due to sexual congress with women, is held to be freed from attachments.
29That man is certainly Liberated who knows truly the nature of the birth, the destruction, and the acts of living creatures.
30That man becomes certainly freed who seeks only a handful of corn, for the support of life, from amidst millions upon millions of carts loaded with gain, and who finds no difference between a shad of bamboo and reeds and a palace.
31That man becomes certainly freed who seeks the world as afflicted by death, disease and famine.
32Indeed, one who sees the world to consist of eaters and edibles, and who is never affected by pleasure and pain begotten by illusion, is considered as liberated.
33One, who sees all the objects in the form of Fire and Soma, he is never affected by wonderful pleasures and is considered as liberated.
34That man who considers a soft bed on a fine bed-stead and the hard ground as equal, and who considers good shali rice and hard thick rice as equal, is liberated.
35That man who considers linen and cloth made of grass as equal, and who considers cloth of silk and barks of trees as the same, and who sees no difference between cleans sheepskin and unclean leather, is liberated.
36That man who considers this world as the result of the combination of the five principal elements, and who acts in this world, keeping this notion foremost, is liberated.
37That man who considers pleasure and pain in the same light and gain and loss as equal, and victory and defeat as the same to whom like and dislike are the same, and who is unmoved under fear and anxiety, is perfectly liberated.
38That man who considers his body which had so many inperfections, to be only a mass of blood, urine and excreta, as also of disorders and diseases, is liberated,
39That man becomes liberated who always recollects that this body, when possessed by decrepitude, becomes assailed by wrinkless and white hairs and leanness and paleness of complexion and a bending of the form.
40That man who considers his body as subject to loss of power, weakness of sight, deafness, and loss of strength, is liberated.
41That man who knows that the very Rishis, the gods, and the Asuras are beings that have to depart form their respective spheres to other regions, is liberated.
42That man who knows that thousands of kings possessed of even great power have dies, succeeds in becoming liberated.
43That man who knows that in this world the acquisition of objects is always hard, that pain of profuse, and that the maintenance of relative is always painful becomes liberated.
44Seeing the abundant faults of children and of other men, who is there that would worship Liberation?
45That man who, enlightened by the scriptures and the experience of the world sees every human concern in this world to be unreal, becomes liberated.
46Remembering these words of mine, do you act like one who has become liberated, whether it is a life of domesticity that you would lead or pursue Liberation without allowing your understanding to be confounded.
47Hearing these words of his with attention, king Sagara, acquired those virtues which yield liberation and continued, with their help to rule his subjects.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, परम प्राप्तव्य को दृष्टि में रखते हुए हम जैसे राजा को इस संसार में किस प्रकार आचरण करना चाहिए? और उसे सदा कौन-से गुण धारण करने चाहिए जिससे वह आसक्तियों से मुक्त हो सके?
2भीष्म ने कहा — इसी सम्बन्ध में मैं तुम्हें वह प्राचीन वृत्तान्त सुनाऊँगा जो अरिष्टनेमि ने सगर से कहा था, जब सगर ने उनसे परामर्श माँगा था।
3सगर ने कहा — हे ब्राह्मण, वह कल्याण क्या है जिसे करने से मनुष्य यहाँ सुख भोग सके? वास्तव में मनुष्य शोक और व्याकुलता से किस प्रकार बच सकता है? मैं यह सब जानना चाहता हूँ।
4भीष्म ने कहा — सगर के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर, समस्त शास्त्रों के ज्ञाता तार्क्ष्यवंशी अरिष्टनेमि ने उन प्रश्नों को अपने उपदेश के पूर्णतः योग्य मानकर ये वचन कहे — सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति।
5संसार में मोक्ष का सुख ही सच्चा सुख है। अज्ञानी मनुष्य इसे नहीं जानता, क्योंकि वह सन्तान और पशुओं में आसक्त रहता है तथा धन और धान्य से सम्पन्न रहता है।
6सांसारिक विषयों में आसक्त बुद्धि और तृष्णा से भरा मन समस्त कुशल चिकित्सा को व्यर्थ कर देते हैं। जो अज्ञानी मनुष्य स्नेह के बन्धनों में बँधा है वह मोक्ष प्राप्त नहीं कर सकता।
7अब मैं तुम्हें उन समस्त बन्धनों का वर्णन करूँगा जो स्नेह से उत्पन्न होते हैं। उन्हें ध्यानपूर्वक सुनो। वास्तव में उन्हें वही लाभपूर्वक सुन सकता है जो ज्ञान से सम्पन्न हो।
8उचित समय पर सन्तान उत्पन्न करके, और युवा होने पर उनका विवाह करके, तथा उन्हें अपनी जीविका कमाने में समर्थ पाकर, तुम अपने को समस्त आसक्तियों से मुक्त कर लो और सुखपूर्वक विचरण करो।
9जब तुम अपनी प्रिय पत्नी को वर्षों से वृद्ध और अपने जन्मे हुए पुत्र में आसक्त पाओ, तब परम प्राप्तव्य को दृष्टि में रखते हुए तुम समय रहते उसे छोड़ दो।
10तुम्हें पुत्र प्राप्त हो अथवा न हो, अपने जीवन के आरम्भिक वर्षों में अपनी इन्द्रियों से उनके विषयों का विधिपूर्वक भोग करके, तुम अपने को आसक्तियों से मुक्त कर लो और सुखपूर्वक विचरण करो।
11इन्द्रियों को उनके विषयों से तृप्त कर लेने के पश्चात् तुम्हें उन्हें और भोगने की इच्छा का दमन करना चाहिए। आसक्तियों से अपने को मुक्त करके, बिना परिश्रम और बिना पूर्वगणना के जो प्राप्त हो जाए उसी से सन्तुष्ट रहते हुए, तथा समस्त प्राणियों और पदार्थों को समान दृष्टि से देखते हुए, तुम्हें सुखपूर्वक विचरण करना चाहिए।
12हे पुत्र, इस प्रकार मैंने तुम्हें संक्षेप में बताया। अब मुझे सुनो, क्योंकि मैं तुम्हें मोक्ष की प्राप्ति की वाञ्छनीयता विस्तार से बताऊँगा।
13जो मनुष्य इस संसार में आसक्ति और भय से रहित होकर जीते हैं वे सुख प्राप्त करने में सफल होते हैं। किन्तु जो मनुष्य सांसारिक विषयों में आसक्त हैं, वे निस्सन्देह विनाश को प्राप्त होते हैं।
14कीड़े और चींटियाँ अन्न की खोज में लगे रहते हैं और उसी खोज में मरते देखे जाते हैं। जो आसक्तियों से रहित हैं वे सुखी हैं, जबकि जो सांसारिक विषयों में आसक्त हैं वे विनाश को प्राप्त होते हैं।
15यदि तुम मोक्ष प्राप्त करना चाहते हो तो तुम्हें कभी अपने सम्बन्धियों पर यह सोचकर मन नहीं लगाना चाहिए कि 'मेरे बिना ये कैसे जिएँगे?'
16प्राणी स्वयं ही जन्म लेता है, स्वयं ही बढ़ता है, और स्वयं ही सुख, दुःख तथा मृत्यु प्राप्त करता है।
17इस संसार में लोग अपने माता-पिता के अथवा अपने ही उपार्जित अन्न, वस्त्र तथा अन्य वस्तुओं का भोग और उपभोग करते हैं। यह पूर्वजन्मों के कर्मों का फल है, क्योंकि इस जीवन में ऐसा कुछ भी नहीं मिल सकता जो भूतकाल का फल न हो।
18समस्त प्राणी अपने ही कर्मों से रक्षित होकर पृथ्वी पर जीते हैं, और अपना आहार उसी विधान के अनुसार पाते हैं जो कर्मों के फल बाँटने वाले के द्वारा नियत किया गया है।
19मनुष्य तो मिट्टी का एक ढेला मात्र है, और सदा पूर्णतः उन्हीं शक्तियों पर निर्भर रहता है। जब मनुष्य इस प्रकार इतना दुर्बल है, तब अपने सम्बन्धियों की रक्षा और पालन करने का कोई युक्तिसङ्गत कारण भला किसके पास हो सकता है?
20जब तुम्हारे सम्बन्धी तुम्हारी आँखों के सामने ही, और उन्हें बचाने के तुम्हारे अत्यन्त प्रयत्नों के बावजूद, मृत्यु के द्वारा हर लिए जाते हैं, तब वही परिस्थिति तुम्हें जगा देनी चाहिए।
21तुम्हारे सम्बन्धियों के जीवित रहते हुए ही और उनका पालन तथा रक्षा करने का तुम्हारा कर्तव्य पूरा होने से पहले ही, सम्भव है तुम स्वयं मर जाओ और उन्हें छोड़ जाओ।
22तुम्हारे सम्बन्धियों को मृत्यु के द्वारा इस लोक से ले जाने के पश्चात् तुम यह नहीं जान सकते कि वहाँ उनका क्या होता है — अर्थात् वे सुखी हैं या दुःखी। इस तथ्य को तुम्हें जगा देना चाहिए।
23जब तुम्हारे सम्बन्धी अपने ही कर्मों के फलों के कारण इस संसार में अपना निर्वाह कर सकते हैं, चाहे तुम जीओ या मरो, तब इस पर विचार करके तुम्हें वही करना चाहिए जो तुम्हारे अपने कल्याण के लिए हो।
24जब बात ऐसी है, तब संसार में कौन किसका माना जाए? अतः तुम मोक्ष की प्राप्ति का विचार करो। अब सुनो कि मैं तुमसे और क्या कहूँगा।
25निस्सन्देह वही दृढ़चित्त पुरुष मुक्त है जिसने भूख, प्यास तथा शरीर की ऐसी अन्य अवस्थाओं को, तथा क्रोध, लोभ और भ्रम को भी जीत लिया है।
26वही मनुष्य सदा मुक्त है जो द्यूत, मद्यपान, परस्त्रीगमन और आखेट में लिप्त होकर मूर्खतावश अपने को नहीं भूलता।
27जो मनुष्य जीवन धारण करने के लिए प्रतिदिन और प्रतिरात्रि खाने को विवश होने से वास्तव में शोकाकुल होता है, वह जीवन के दोषों को जानने वाला कहा जाता है।
28जो मनुष्य सावधान मनन के फलस्वरूप अपने बार-बार के जन्मों को स्त्रियों के साथ सम्भोग का परिणाम मानता है, वह आसक्तियों से मुक्त माना जाता है।
29वह मनुष्य निश्चय ही मुक्त है जो प्राणियों के जन्म, विनाश और कर्मों के स्वरूप को यथार्थ रूप में जानता है।
30वह मनुष्य निश्चय ही मुक्त हो जाता है जो अन्न से लदी करोड़ों गाड़ियों में से जीवन-धारण के लिए केवल एक मुट्ठी अन्न ही चाहता है, और जिसे बाँस तथा नरकट की झोंपड़ी और राजप्रासाद में कोई भेद नहीं दिखता।
31वह मनुष्य निश्चय ही मुक्त हो जाता है जो संसार को मृत्यु, रोग और अकाल से पीड़ित देखता है।
32वास्तव में जो संसार को भक्षकों और भक्ष्यों से बना हुआ देखता है, और जो माया से उत्पन्न सुख-दुःख से कभी प्रभावित नहीं होता, वह मुक्त माना जाता है।
33जो समस्त पदार्थों को अग्नि और सोम के रूप में देखता है, वह कभी विस्मयकारी सुखों से प्रभावित नहीं होता और मुक्त माना जाता है।
34वह मनुष्य मुक्त है जो सुन्दर पर्यङ्क पर बिछी कोमल शय्या और कठोर भूमि को समान मानता है, और जो उत्तम शालि चावल तथा मोटे कठोर चावल को समान मानता है।
35वह मनुष्य मुक्त है जो सन के वस्त्र और घास के बने वस्त्र को समान मानता है, जो रेशमी वस्त्र और वृक्षों की छाल को एक-सा मानता है, और जिसे स्वच्छ मृगचर्म तथा अशुद्ध चमड़े में कोई भेद नहीं दिखता।
36वह मनुष्य मुक्त है जो इस संसार को पाँच प्रधान महाभूतों के संयोग का परिणाम मानता है, और जो इसी धारणा को सर्वोपरि रखकर इस संसार में कर्म करता है।
37वह मनुष्य पूर्णतः मुक्त है जो सुख और दुःख को एक ही दृष्टि से देखता है, लाभ और हानि को समान मानता है, विजय और पराजय को एक-सा मानता है, जिसके लिए राग और द्वेष समान हैं, और जो भय तथा चिन्ता में विचलित नहीं होता।
38वह मनुष्य मुक्त है जो अपने इस शरीर को, जिसमें इतने दोष हैं, केवल रक्त, मूत्र और मल का, तथा विकारों और रोगों का ढेर मानता है।
39वह मनुष्य मुक्त हो जाता है जो सदा यह स्मरण रखता है कि जब यह शरीर जरा से ग्रस्त होता है तब यह झुर्रियों और श्वेत केशों से, दुर्बलता और वर्ण की पीलापन से तथा देह के झुक जाने से आक्रान्त हो जाता है।
40वह मनुष्य मुक्त है जो अपने शरीर को शक्ति के ह्रास, दृष्टि की दुर्बलता, बहरेपन और बल के क्षय के अधीन मानता है।
41वह मनुष्य मुक्त है जो जानता है कि स्वयं ऋषि, देवता और असुर भी ऐसे प्राणी हैं जिन्हें अपने-अपने लोकों से दूसरे लोकों में जाना पड़ता है।
42वह मनुष्य मुक्त होने में सफल होता है जो जानता है कि महान् शक्ति से सम्पन्न सहस्रों राजा भी मर चुके हैं।
43वह मनुष्य मुक्त हो जाता है जो जानता है कि इस संसार में वस्तुओं की प्राप्ति सदा कठिन है, कि दुःख प्रचुर है, और कि सम्बन्धियों का पालन सदा दुःखदायी है।
44सन्तान के तथा अन्य मनुष्यों के प्रचुर दोष देखकर भला ऐसा कौन है जो मोक्ष का आराधन न करे?
45वह मनुष्य मुक्त हो जाता है जो शास्त्रों तथा संसार के अनुभव से प्रबुद्ध होकर इस संसार के प्रत्येक मानवीय व्यवहार को असत्य देखता है।
46मेरे इन वचनों का स्मरण रखते हुए तुम उसी के समान आचरण करो जो मुक्त हो चुका है — चाहे तुम गृहस्थ का जीवन बिताओ अथवा अपनी बुद्धि को भ्रमित हुए बिना मोक्ष का अनुसरण करो।
47उनके इन वचनों को ध्यानपूर्वक सुनकर राजा सगर ने उन गुणों को प्राप्त किया जो मोक्ष देते हैं, और उन्हीं की सहायता से वे अपनी प्रजा पर शासन करते रहे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, परम प्राप्तव्यलाई दृष्टिमा राख्दै हामीजस्ता राजाले यस संसारमा कसरी आचरण गर्नुपर्छ? र उसले सधैँ कुन-कुन गुण धारण गर्नुपर्छ जसबाट ऊ आसक्तिबाट मुक्त हुन सकोस्?
2भीष्मले भने — यसै सम्बन्धमा म तिमीलाई त्यो प्राचीन वृत्तान्त सुनाउनेछु जुन अरिष्टनेमिले सगरलाई भनेका थिए, जब सगरले उनीसँग परामर्श मागेका थिए।
3सगरले भने — हे ब्राह्मण, त्यो कल्याण के हो जुन गर्नाले मानिसले यहाँ सुख भोग्न सकोस्? वास्तवमा मानिस शोक र व्याकुलताबाट कसरी बच्न सक्दछ? म यो सबै जान्न चाहन्छु।
4भीष्मले भने — सगरद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि, सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता तार्क्ष्यवंशी अरिष्टनेमिले ती प्रश्नलाई आफ्नो उपदेशको पूर्ण योग्य ठानेर यी वचन भने — सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति।
5संसारमा मोक्षको सुख नै साँचो सुख हो। अज्ञानी मानिसले यो जान्दैन, किनभने ऊ सन्तान र पशुहरूमा आसक्त रहन्छ तथा धन र धान्यले सम्पन्न रहन्छ।
6सांसारिक विषयमा आसक्त बुद्धि र तृष्णाले भरिएको मनले सम्पूर्ण कुशल चिकित्सा व्यर्थ पारिदिन्छन्। जुन अज्ञानी मानिस स्नेहका बन्धनमा बाँधिएको छ उसले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैन।
7अब म तिमीलाई ती सम्पूर्ण बन्धनको वर्णन गर्नेछु जो स्नेहबाट उत्पन्न हुन्छन्। ती ध्यानपूर्वक सुन। वास्तवमा ती त्यसैले लाभपूर्वक सुन्न सक्दछ जो ज्ञानले सम्पन्न छ।
8उचित समयमा सन्तान उत्पन्न गरेर, र युवा भएपछि तिनको विवाह गरेर, तथा तिनलाई आफ्नो जीविका कमाउन समर्थ पाएर, तिमी आफूलाई सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त गर र सुखपूर्वक विचरण गर।
9जब तिमीले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई वर्षौँले वृद्ध र आफूले जन्माएको पुत्रमा आसक्त पाउँछौ, तब परम प्राप्तव्यलाई दृष्टिमा राख्दै तिमी समयमै उसलाई छाडिदेऊ।
10तिमीलाई पुत्र प्राप्त होस् अथवा नहोस्, आफ्नो जीवनका आरम्भिक वर्षमा आफ्ना इन्द्रियबाट तिनका विषयको विधिपूर्वक भोग गरेर, तिमी आफूलाई आसक्तिबाट मुक्त गर र सुखपूर्वक विचरण गर।
11इन्द्रियलाई तिनका विषयबाट तृप्त पारिसकेपछि तिमीले तिनलाई अझ भोग्ने इच्छाको दमन गर्नुपर्छ। आसक्तिबाट आफूलाई मुक्त गरेर, परिश्रमविना र पूर्वगणनाविना जे प्राप्त होस् त्यसैबाट सन्तुष्ट रहँदै, तथा सम्पूर्ण प्राणी र पदार्थलाई समान दृष्टिले हेर्दै, तिमीले सुखपूर्वक विचरण गर्नुपर्छ।
12हे पुत्र, यसरी मैले तिमीलाई सङ्क्षेपमा बताएँ। अब मलाई सुन, किनभने म तिमीलाई मोक्षको प्राप्तिको वाञ्छनीयता विस्तारसाथ बताउनेछु।
13जुन मानिसहरू यस संसारमा आसक्ति र भयरहित भई बाँच्दछन् तिनीहरू सुख प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्। तर जुन मानिसहरू सांसारिक विषयमा आसक्त छन्, तिनीहरू निस्सन्देह विनाशमा पुग्दछन्।
14कीरा र कमिलाहरू अन्नको खोजीमा लागिरहन्छन् र त्यसै खोजीमा मरेको देखिन्छन्। जो आसक्तिरहित छन् तिनीहरू सुखी छन्, जब कि जो सांसारिक विषयमा आसक्त छन् तिनीहरू विनाशमा पुग्दछन्।
15यदि तिमी मोक्ष प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने तिमीले कहिल्यै आफ्ना नातेदारमा यो सोचेर मन लगाउनुहुँदैन कि 'मविना यिनीहरू कसरी बाँच्लान्?'
16प्राणी आफैँ जन्मिन्छ, आफैँ बढ्छ, र आफैँ सुख, दुःख तथा मृत्यु प्राप्त गर्दछ।
17यस संसारमा मानिसहरूले आफ्ना आमाबाबुले अथवा आफैँले उपार्जन गरेका अन्न, वस्त्र तथा अरू वस्तुको भोग र उपभोग गर्दछन्। यो पूर्वजन्मका कर्मको फल हो, किनभने यस जीवनमा त्यस्तो केही पनि पाउन सकिँदैन जो भूतकालको फल नहोस्।
18सम्पूर्ण प्राणी आफ्नै कर्मले रक्षित भई पृथ्वीमा बाँच्दछन्, र आफ्नो आहार त्यसै विधानअनुसार पाउँछन् जो कर्मका फल बाँड्नेद्वारा नियत गरिएको छ।
19मानिस त माटोको एउटा डल्लोमात्र हो, र सधैँ पूर्ण रूपमा तिनै शक्तिमा निर्भर रहन्छ। जब मानिस यसरी यति दुर्बल छ, तब आफ्ना नातेदारको रक्षा र पालन गर्ने कुनै युक्तिसङ्गत कारण कसँग होला?
20जब तिम्रा नातेदारहरू तिम्रै आँखाअगाडि, र तिनलाई जोगाउने तिम्रा अत्यन्त प्रयत्नका बाबजुद, मृत्युद्वारा हरिन्छन्, तब त्यही परिस्थितिले तिमीलाई ब्युँझाउनुपर्छ।
21तिम्रा नातेदार जीवितै छँदै र तिनको पालन तथा रक्षा गर्ने तिम्रो कर्तव्य पूरा हुनुअघि नै, सम्भव छ तिमी आफैँ मर्नेछौ र तिनलाई छाडेर जानेछौ।
22तिम्रा नातेदारलाई मृत्युद्वारा यस लोकबाट लगिएपछि तिमीले यो जान्न सक्दैनौ कि त्यहाँ तिनको के हुन्छ — अर्थात् तिनीहरू सुखी छन् कि दुःखी। यस तथ्यले तिमीलाई ब्युँझाउनुपर्छ।
23जब तिम्रा नातेदारले आफ्नै कर्मका फलका कारण यस संसारमा आफ्नो निर्वाह गर्न सक्दछन्, तिमी बाँच भने पनि मर भने पनि, तब यसमा विचार गरेर तिमीले त्यही गर्नुपर्छ जो तिम्रो आफ्नै कल्याणका लागि होस्।
24जब कुरा यस्तै छ, तब संसारमा को कसको मानियोस्? त्यसैले तिमी मोक्षको प्राप्तिको विचार गर। अब सुन कि म तिमीलाई अरू के भन्नेछु।
25निस्सन्देह त्यही दृढचित्त पुरुष मुक्त छ जसले भोक, तिर्खा तथा शरीरका यस्ता अरू अवस्थालाई, तथा क्रोध, लोभ र भ्रमलाई पनि जितिसकेको छ।
26त्यही मानिस सधैँ मुक्त छ जो द्यूत, मद्यपान, परस्त्रीगमन र आखेटमा लिप्त भई मूर्खतावश आफूलाई बिर्सँदैन।
27जुन मानिस जीवन धारण गर्नका लागि हरेक दिन र हरेक रात खान विवश हुनुपर्दा वास्तवमा शोकाकुल हुन्छ, ऊ जीवनका दोष जान्ने भनिन्छ।
28जुन मानिसले सावधान मननको फलस्वरूप आफ्ना बारम्बारका जन्मलाई स्त्रीहरूसँगको सम्भोगको परिणाम मान्दछ, ऊ आसक्तिबाट मुक्त मानिन्छ।
29त्यो मानिस निश्चय नै मुक्त छ जसले प्राणीहरूको जन्म, विनाश र कर्मको स्वरूप यथार्थ रूपमा जान्दछ।
30त्यो मानिस निश्चय नै मुक्त हुन्छ जसले अन्नले लादिएका करोडौँ गाडाबाट जीवन धारण गर्न केवल एक मुठी अन्नमात्र चाहन्छ, र जसलाई बाँस तथा नर्कटको झुप्रो र राजप्रासादमा कुनै भेद देखिँदैन।
31त्यो मानिस निश्चय नै मुक्त हुन्छ जसले संसारलाई मृत्यु, रोग र अनिकालले पीडित देख्दछ।
32वास्तवमा जसले संसारलाई भक्षक र भक्ष्यले बनेको देख्दछ, र जो मायाबाट उत्पन्न सुख-दुःखबाट कहिल्यै प्रभावित हुँदैन, ऊ मुक्त मानिन्छ।
33जसले सम्पूर्ण पदार्थलाई अग्नि र सोमका रूपमा देख्दछ, ऊ कहिल्यै विस्मयकारी सुखबाट प्रभावित हुँदैन र मुक्त मानिन्छ।
34त्यो मानिस मुक्त छ जसले सुन्दर पर्यङ्कमा ओछ्याइएको कोमल शय्या र कठोर भूमिलाई समान मान्दछ, र जसले उत्तम शालि चामल तथा मोटो कडा चामललाई समान मान्दछ।
35त्यो मानिस मुक्त छ जसले सनको वस्त्र र घाँसको बनेको वस्त्रलाई समान मान्दछ, जसले रेशमी वस्त्र र रूखको बोक्रालाई उस्तै मान्दछ, र जसलाई सफा मृगछाला तथा अशुद्ध छालामा कुनै भेद देखिँदैन।
36त्यो मानिस मुक्त छ जसले यस संसारलाई पाँच प्रधान महाभूतको संयोगको परिणाम मान्दछ, र जसले यही धारणालाई सर्वोपरि राखेर यस संसारमा कर्म गर्दछ।
37त्यो मानिस पूर्ण रूपमा मुक्त छ जसले सुख र दुःखलाई एउटै दृष्टिले हेर्दछ, लाभ र हानिलाई समान मान्दछ, विजय र पराजयलाई उस्तै मान्दछ, जसका लागि राग र द्वेष समान छन्, र जो भय तथा चिन्तामा विचलित हुँदैन।
38त्यो मानिस मुक्त छ जसले आफ्नो यस शरीरलाई, जसमा यति धेरै दोष छन्, केवल रगत, मूत्र र मलको, तथा विकार र रोगको थुप्रो मान्दछ।
39त्यो मानिस मुक्त हुन्छ जसले सधैँ यो सम्झिराख्दछ कि जब यो शरीर जराले ग्रस्त हुन्छ तब यो चाउरी र सेता कपाल, दुर्बलता र वर्णको पहेँलोपन तथा देहको झुकाइले आक्रान्त हुन्छ।
40त्यो मानिस मुक्त छ जसले आफ्नो शरीरलाई शक्तिको ह्रास, दृष्टिको दुर्बलता, बहिरोपन र बलको क्षयको अधीनमा मान्दछ।
41त्यो मानिस मुक्त छ जसले जान्दछ कि स्वयं ऋषि, देवता र असुरहरू पनि यस्ता प्राणी हुन् जसलाई आ-आफ्ना लोकबाट अरू लोकमा जानुपर्दछ।
42त्यो मानिस मुक्त हुन सफल हुन्छ जसले जान्दछ कि महान् शक्तिले सम्पन्न हजारौँ राजा पनि मरिसकेका छन्।
43त्यो मानिस मुक्त हुन्छ जसले जान्दछ कि यस संसारमा वस्तुको प्राप्ति सधैँ कठिन छ, कि दुःख प्रचुर छ, र कि नातेदारको पालन सधैँ दुःखदायी छ।
44सन्तानका तथा अरू मानिसका प्रचुर दोष देखेर त्यस्तो को छ जसले मोक्षको आराधन नगरोस्?
45त्यो मानिस मुक्त हुन्छ जो शास्त्र तथा संसारको अनुभवले प्रबुद्ध भई यस संसारको प्रत्येक मानवीय व्यवहारलाई असत्य देख्दछ।
46मेरा यी वचन सम्झिराख्दै तिमी त्यसै जस्तै आचरण गर जो मुक्त भइसकेको छ — तिमी गृहस्थको जीवन बिताऊ अथवा आफ्नो बुद्धिलाई भ्रमित नहुन दिई मोक्षको अनुसरण गर।
47उनका यी वचन ध्यानपूर्वक सुनेर राजा सगरले ती गुण प्राप्त गरे जसले मोक्ष दिन्छन्, र तिनैको सहायताले उनले आफ्नो प्रजामाथि शासन गरिरहे।