मोक्षधर्म पर्व — समस्त अध्यात्म-विद्या का उद्गम और स्वरूप
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 112
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते। यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि। तद् व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु।।२
3पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ॥
4स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ। सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च॥
5ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः। महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा॥
6प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा। तद्वद् भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम्॥
7आकाशात् खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः। वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते॥
8इत्येतन्मयमेवैतत् सर्वं स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः॥
9महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्। विषयान् कल्पयामास यस्मिन् यदनुपश्यति॥
10शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम्। रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः॥
11रूपं चक्षुर्विपाश्च त्रिविधं ज्योतिरुच्यते। प्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः॥
12प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः। इति सर्वगुणा राजन् व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः॥
13सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत। मनःषष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत्॥
14यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ् मूर्ध्नश्च पश्यसि। एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे॥
15इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते। सप्तमी बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः॥
16इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः। तमः सत्त्वं रजश्चैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः॥
17चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः। बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते।
18तमः सत्त्वं रजति काल: कर्म च भारत॥ गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
19मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गणाः॥ येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते। जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्॥
20स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान् बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत्। यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः॥
21अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा। इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति॥
22पुरुष तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते। कदाचिल्लभते प्रीति कदाचिदपि शोचति॥ न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते। सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान् परिवर्तते॥
23सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिवान्। इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते॥
24प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुवर्तते। प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता॥ कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्त्विका गुणाः। परिदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा॥ लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः। अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम्॥ असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता। कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः॥
25तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। वर्तते सात्त्विको भाव इत्युपेक्षेत तत् तथा॥
26अथ यद् दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत्॥
27अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। अप्रतय॑मविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्॥
28इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह। एतद् बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम्॥
29सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः। सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान्।॥
30पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा। यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात् सम्प्रयुक्तो भवेत् तथा।।३४।
31न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेद सर्वतः। परिद्रष्टा गुणानां तं संस्रष्टा मन्यते यथा।॥
32आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणसर्गेण चेतना। सत्त्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान् वेद कदाचन॥
33सृजते हि गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति। सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्भुवः॥
34इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा। निश्चक्षुर्भिरजानाद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत्॥
35एवंस्वभावमेवैतत् तद् बुद्ध्वा विहरेन्नरः। अशोचन्नप्रहष्यंश्च स वै विगतमत्सरः॥
36स्वभावसिद्धमेवैतद् यदिमान् सृजते गुणान्। उर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणाः॥
37प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते। एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे॥
38इतीदं हृदयग्रन्थि बुद्धिचिन्तामयं दृढम्। विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः॥
39ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णा नदी नराः। यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा॥
40नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः। अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः॥
41न भवति विदुषां महद्भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्। न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम्॥
42स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्। नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ यच्च दूषयति यत् करोति च।।४६।
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, what is the spiritual science of man and whence does it originate.
2Bhishma said Helped by the spiritual science, one may know everything. It is, again, superior to all things. I shall, with the help of my intelligence, explain to you that spiritual science about which you ask me. Listen, O son, to my explanation.
3Earth, Wind, Ether, Water, and Light forming the fifth, are the great elements. These are the origin and the destruction of all creatures.
4The bodies of living creatures, O foremost of Bharata's race, are the result of the combination of the virtues of these five. Those virtues repeatedly come into being and repeatedly merge into the Supreme Soul.
5From those five primal elements are created all creatures, and into those five great elements all creatures resolve themselves, again and again, like the numberless waves of the Ocean rising from the Ocean and merging into that which causes thein.
6As a tortoise stretches forth its legs and withdraws them again into itself, so the numberless creatures originate from (and enter) these five great essences.
7Verily, sound originates from ether, and all dense matter is the attribute of Earth. Life springs from Wind. Taste is from Water. From is the property of Light.
8The entire mobile and immobile universe is thus the outcome of the combination of these five great essences. When Destruction sets in, the infinite variety of creatures resolve themselves into those five, and once more, when Creation begins, they originate from the same five.
9The Creator puts in all creatures the same five great elements in proportions that He thinks fit.
10Sound, the cars, and all cavities,-these three-have ether for their cause. Taste, all watery or juicy substances, and the tongue, are the properties of Water.
11From, the eye, and the digestive fire in the stomach, are the properties of Light. Smell, the organ of smelling, and the body, are the properties of Earth.
12Life, touch, and action are the properties of Wind. I have thus explained to you, O king, all the properties of the five principal elements.
13Having created these, the Supreme God, O Bharata, united with them the qualities of Goodness, Darkness, and Ignorance, Time, Consciousness of functions, and Mind forming the sixth.
14What is called the Understanding lives in the interior of what you see above the soles of the feet and below the crown of the heat.
15In man there are five senses. The sixth (sense) is the Mind. The seventh is called the Understanding. The Kshetrajna or Soul is the eighth.
16The senses and the Actor should be determined by apprehension of their respective functions. The states called Sattva, Rajas, and Tamas, depend upon the senses for their formation.
17The senses exist for simply catching the impressions of their respective objects. Doubt is the function of the Mind. The Understanding is for ascertainment. The soul is said to be only an inactive witness.
18Sattva, Rajas, Tamas, Time, and Acts, O Bharata, these attributes govern the Understanding. The Understanding is the senses and the five attributes.
19When the Understanding is not, the senses with the mind, and the five other attributes, cease to be. That by which the understanding sees is called the eye. When she smells, the becomes the organ of smell; and when she tastes the various objects, she is called tongue.
20When again she feels the touch of the various objects, she becomes the organ of touch. It is the Understanding that becomes modified variously and frequently. When the Understanding wishes for anything, she becomes Mind.
21The five senses with the Mind, which separately form the foundations (of the Understanding), are the creations of the Understanding. They are called Indriyas or organs. When they become stained, the Understanding also becomes sullied.
22The Understanding, living in individual Soul, exists in three states. Sometimes she rejoices, sometimes she grieves, and sometimes she exists in a state which is neither pleasure nor pain. Having for her essence these states, of Sattva, Rajas, and Tamas), the Understanding passes through these three states.
23As the lord of rivers, viz., the Ocean, always keeps within his bounds, so the Understanding, which exists united with the (three) states, exists in the Mind.
24When the state of Rajas is awakened, the Understanding becomes changed into Rajas. Delight, joy, gladness, happiness, and contentment, these when somehow excited, are the properties of Sattva. Heart-burning, grief, sorrow, discontentment, and unforgiveness, arising from particular causes, are the outcome of Rajas. Ignorance, attachment and mistake, carelessness, stupefaction, and terror, meanness, cheerlessness. sleep and procrastination,-these, when engendered by particular causes, are the properties of Tamas.
25Whatever state of body of mind, either joy or happiness, arises, should be considered as due to the state of Sattva.
26Whatever, again, is full of sorrow and is disagreeable to oneself, should be considered as originating from Rajas. Without undertaking any such act, one should turn his attention to it.
27Whatever is full of error or stupefaction in either body or mind, and is inconceivable and mysterious, should be known as being outcome to Tamas.
28Thus have I explained to you that all things in this world live in the Understanding. By knowing this one becomes wise. What else can be the characteristics of wisdom?
29Know now the difference between these two subtile things, viz., Understanding, the Soul. One of these viz., the Understanding, creates qualities. The other, i.e., the Soul, does not create them.
30Although they are, by nature, distinct from each other, yet they always dwell in a state of union. A fish is different from the water in which it lives, but the fish and the water exist together.
31The qualities cannot know the Soul. The Soul, however, knows them. The ignorant regard the Soul as existing in a state of union with the qualities like qualities existing with their possessors. This, however, is not the case, for the Soul is only an idle spectator of everything.
32The Understanding has no refuge. That which is called life originates from the effects of the qualities coming together. Others, acting as causes, create the Understanding that lives in the body. No one can apprehend the qualities in the true nature or from of existence.
33The Understanding, as already said, creates the qualities. The Soul simply sees them. This union between the Understanding and the Soul is eternal.
34The Understanding living within, perceives all things through the Senses which are by nature inanimate and unapprehending. In sooth, the senses are only like lamps.
35This is there nature. Knowing this, one should live cheerfully, without giving way to either grief or joy. Such a man is above the influence of pride.
36Owing to her nature, the Understanding creates all these attributes, as a spider weaves threads. These qualities should be known as the threads the spider weaves.
37When destroyed, the qualities do not cease to exist; only, their existence becomes invisible. When, however, a thing is beyond the range of the senses, its existence (or otherwise) is understood by inference. This is the opinion of some persons. Others hold that with destruction the qualities cease to be. are
38Solving this hard problem of the understanding and reflection, and removing all doubt, one should renounce sorrow and live happily.
39As men not knowing the bottom become distressed when they fall upon this Earth which is like a river filled with the waters of stupefaction, so is that man pained who falls away from that state in which there is a union with the Understanding.
40Learned men, however, conversant with spiritual science and armed with fortitu never afflicted, because they can go to the other end of those waters. Indeed, Knowledge is a good vessel.
41Men of knowledge have not to meet those fears which terrify them that are shorn of knowledge. Regarding the righteous, none of them attains to an end which is superior to that of any other person amongst them. In fact, the righteous display an equality about it.
42Regarding the man of knowledge, whatever acts have been done by him in pristine times out of Ignorance and whatever sinful acts he does, he destroys both by Knowledge as his sole means. Then, again, upon the attainment of Knowledge he ceases to commit these two evils, viz., blaming the wicked acts of others and doing any wicked acts himself under the influence of attachment.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि मनुष्य का अध्यात्मविज्ञान क्या है और वह कहाँ से उत्पन्न होता है।
2भीष्म ने कहा — अध्यात्मविज्ञान की सहायता से मनुष्य सब कुछ जान सकता है। और वह समस्त वस्तुओं से श्रेष्ठ भी है। तुम मुझसे जिस अध्यात्मविज्ञान के विषय में पूछते हो, उसे मैं अपनी बुद्धि की सहायता से तुम्हें समझाऊँगा। हे पुत्र, मेरी व्याख्या सुनो।
3पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, और पाँचवाँ तेज — ये महाभूत हैं। ये ही समस्त प्राणियों की उत्पत्ति और विनाश हैं।
4हे भरतवंशश्रेष्ठ, प्राणियों के शरीर इन पाँचों के गुणों के संयोग का फल हैं। वे गुण बार-बार उत्पन्न होते हैं और बार-बार परमात्मा में विलीन हो जाते हैं।
5उन्हीं पाँच महाभूतों से समस्त प्राणी रचे जाते हैं, और उन्हीं पाँच महाभूतों में समस्त प्राणी बार-बार विलीन होते जाते हैं — जैसे समुद्र से उठने वाली असंख्य लहरें उसी में लौट जाती हैं जो उन्हें उत्पन्न करता है।
6जिस प्रकार कछुआ अपने अङ्ग फैलाता है और फिर उन्हें अपने भीतर समेट लेता है, उसी प्रकार असंख्य प्राणी इन पाँच महाभूतों से उत्पन्न होते हैं (और उन्हीं में प्रवेश कर जाते हैं)।
7वास्तव में शब्द आकाश से उत्पन्न होता है, और समस्त ठोस पदार्थ पृथ्वी का गुण है। प्राण वायु से उत्पन्न होता है। रस जल से है। रूप तेज का गुण है।
8इस प्रकार समस्त चराचर ब्रह्माण्ड इन पाँच महाभूतों के संयोग का परिणाम है। जब प्रलय आता है, तब प्राणियों की अनन्त विविधता इन्हीं पाँच में विलीन हो जाती है, और जब फिर सृष्टि आरम्भ होती है, तब वे इन्हीं पाँच से उत्पन्न होते हैं।
9सृष्टिकर्ता समस्त प्राणियों में उन्हीं पाँच महाभूतों को उस अनुपात में रखते हैं जो उन्हें उचित लगता है।
10शब्द, कान, और समस्त रिक्त स्थान — ये तीनों आकाश से उत्पन्न हैं। रस, समस्त जलीय अथवा रसयुक्त पदार्थ, और जिह्वा — ये जल के गुण हैं।
11रूप, नेत्र, और उदर में स्थित जठराग्नि — ये तेज के गुण हैं। गन्ध, घ्राणेन्द्रिय, और शरीर — ये पृथ्वी के गुण हैं।
12प्राण, स्पर्श और क्रिया — ये वायु के गुण हैं। हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें पाँचों प्रधान महाभूतों के समस्त गुण समझा दिए।
13हे भरतवंशी, इनकी सृष्टि करके परमेश्वर ने इनके साथ सत्त्व, तम और अज्ञान — इन गुणों को, तथा काल, कर्म-चेतना, और छठे रूप में मन को जोड़ दिया।
14जिसे बुद्धि कहा जाता है, वह उस भीतरी भाग में निवास करती है जो पैरों के तलवों के ऊपर और सिर के मुकुट के नीचे तुम्हें दिखाई देता है।
15मनुष्य में पाँच इन्द्रियाँ हैं। छठी (इन्द्रिय) मन है। सातवीं बुद्धि कहलाती है। आठवाँ क्षेत्रज्ञ अथवा आत्मा है।
16इन्द्रियों और कर्ता का निश्चय उनके अपने-अपने कार्यों की समझ से करना चाहिए। सत्त्व, रजस् और तमस् नामक अवस्थाएँ अपने निर्माण के लिए इन्द्रियों पर निर्भर हैं।
17इन्द्रियाँ केवल अपने-अपने विषयों के प्रभाव ग्रहण करने के लिए हैं। सन्देह करना मन का कार्य है। बुद्धि निश्चय के लिए है। आत्मा को केवल निष्क्रिय साक्षी कहा गया है।
18हे भरतवंशी, सत्त्व, रजस्, तमस्, काल और कर्म — ये गुण बुद्धि का संचालन करते हैं। बुद्धि ही इन्द्रियाँ तथा ये पाँच गुण हैं।
19जब बुद्धि नहीं रहती, तब मन सहित इन्द्रियाँ और वे अन्य पाँच गुण भी नहीं रहते। जिसके द्वारा बुद्धि देखती है वह नेत्र कहलाता है। जब वह सूँघती है तब वही घ्राणेन्द्रिय बन जाती है; और जब वह नाना विषयों का स्वाद लेती है तब वह जिह्वा कहलाती है।
20और जब वह नाना विषयों का स्पर्श अनुभव करती है, तब वह स्पर्शेन्द्रिय बन जाती है। बुद्धि ही है जो नाना रूपों में और बार-बार परिवर्तित होती रहती है। जब बुद्धि किसी वस्तु की इच्छा करती है, तब वह मन बन जाती है।
21मन सहित पाँच इन्द्रियाँ, जो पृथक्-पृथक् रूप से (बुद्धि की) आधारभूमियाँ बनाती हैं, बुद्धि की ही सृष्टि हैं। वे इन्द्रिय कहलाती हैं। जब वे मलिन होती हैं, तब बुद्धि भी कलुषित हो जाती है।
22जीवात्मा में निवास करने वाली बुद्धि तीन अवस्थाओं में रहती है। कभी वह हर्षित होती है, कभी शोक करती है, और कभी वह ऐसी अवस्था में रहती है जो न सुख है न दुःख। इन (सत्त्व, रजस् और तमस् की) अवस्थाओं को अपना स्वरूप बनाकर बुद्धि इन तीनों अवस्थाओं से होकर गुजरती है।
23जिस प्रकार नदियों का स्वामी समुद्र सदा अपनी सीमाओं के भीतर रहता है, उसी प्रकार बुद्धि, जो इन (तीन) अवस्थाओं से युक्त होकर रहती है, मन में निवास करती है।
24जब रजस् की अवस्था जाग उठती है, तब बुद्धि रजस् में बदल जाती है। हर्ष, आनन्द, प्रसन्नता, सुख और सन्तोष — ये जब किसी कारण से उद्दीप्त होते हैं, तब सत्त्व के गुण होते हैं। मन का सन्ताप, शोक, दुःख, असन्तोष और अक्षमा — जो विशेष कारणों से उत्पन्न होते हैं — रजस् के परिणाम हैं। अज्ञान, आसक्ति और भ्रम, प्रमाद, मोह और भय, नीचता, उदासी, निद्रा और आलस्य — ये जब विशेष कारणों से उत्पन्न होते हैं, तब तमस् के गुण होते हैं।
25शरीर अथवा मन की जो भी अवस्था — हर्ष अथवा सुख — उत्पन्न हो, उसे सत्त्व की अवस्था से उत्पन्न मानना चाहिए।
26और जो कुछ शोक से भरा हो तथा स्वयं को अप्रिय लगे, उसे रजस् से उत्पन्न मानना चाहिए। ऐसा कोई कर्म किए बिना ही मनुष्य को उस पर अपना ध्यान लगाना चाहिए।
27शरीर अथवा मन में जो कुछ भ्रम अथवा मोह से भरा हो, तथा जो अचिन्त्य और रहस्यमय हो, उसे तमस् का परिणाम जानना चाहिए।
28इस प्रकार मैंने तुम्हें समझा दिया कि इस संसार की समस्त वस्तुएँ बुद्धि में निवास करती हैं। इसे जानकर मनुष्य ज्ञानी हो जाता है। ज्ञान का और क्या लक्षण हो सकता है?
29अब इन दो सूक्ष्म वस्तुओं — अर्थात् बुद्धि और आत्मा — के बीच का भेद जानो। इनमें से एक, अर्थात् बुद्धि, गुणों की सृष्टि करती है। दूसरा, अर्थात् आत्मा, उनकी सृष्टि नहीं करता।
30यद्यपि वे स्वभाव से एक-दूसरे से भिन्न हैं, तथापि वे सदा संयुक्त अवस्था में ही रहते हैं। मछली उस जल से भिन्न है जिसमें वह रहती है, किन्तु मछली और जल साथ-साथ ही रहते हैं।
31गुण आत्मा को नहीं जान सकते। किन्तु आत्मा उन्हें जानता है। अज्ञानी लोग आत्मा को गुणों के साथ ऐसी संयुक्त अवस्था में मानते हैं जैसे गुण अपने गुणी के साथ रहते हैं। किन्तु ऐसा है नहीं, क्योंकि आत्मा तो सब कुछ का केवल उदासीन दर्शक है।
32बुद्धि का कोई आश्रय नहीं है। जिसे जीवन कहा जाता है वह गुणों के परस्पर मिलने के प्रभावों से उत्पन्न होता है। अन्य वस्तुएँ, कारण के रूप में कार्य करती हुई, उस बुद्धि की रचना करती हैं जो शरीर में निवास करती है। गुणों को उनके यथार्थ स्वभाव अथवा अस्तित्व के रूप में कोई नहीं जान सकता।
33जैसा कि कहा जा चुका है, बुद्धि गुणों की सृष्टि करती है। आत्मा केवल उन्हें देखता है। बुद्धि और आत्मा का यह संयोग सनातन है।
34भीतर निवास करने वाली बुद्धि उन इन्द्रियों के द्वारा समस्त वस्तुओं का बोध करती है जो स्वभाव से जड़ और बोधरहित हैं। वास्तव में इन्द्रियाँ केवल दीपकों के समान हैं।
35यही उनका स्वभाव है। यह जानकर मनुष्य को शोक अथवा हर्ष के वश हुए बिना प्रसन्नतापूर्वक जीना चाहिए। ऐसा मनुष्य अभिमान के प्रभाव से ऊपर उठ जाता है।
36अपने स्वभाव के कारण बुद्धि इन समस्त गुणों की रचना उसी प्रकार करती है जैसे मकड़ी तन्तु बुनती है। इन गुणों को उन्हीं तन्तुओं के समान जानना चाहिए जिन्हें मकड़ी बुनती है।
37नष्ट हो जाने पर भी गुणों का अस्तित्व समाप्त नहीं होता; केवल उनका अस्तित्व अदृश्य हो जाता है। किन्तु जब कोई वस्तु इन्द्रियों की पहुँच से परे हो, तब उसका अस्तित्व (अथवा अनस्तित्व) अनुमान से समझा जाता है। यह कुछ लोगों का मत है। अन्य मानते हैं कि विनाश के साथ ही गुणों का अस्तित्व समाप्त हो जाता है।
38बुद्धि और मनन के इस कठिन प्रश्न को सुलझाकर तथा समस्त सन्देह दूर करके मनुष्य को शोक का त्याग करना चाहिए और सुखपूर्वक जीना चाहिए।
39जिस प्रकार थाह न जानने वाले मनुष्य इस पृथ्वी पर, जो मोह के जल से भरी नदी के समान है, गिरकर व्याकुल हो जाते हैं, उसी प्रकार वह मनुष्य पीड़ित होता है जो बुद्धि के साथ संयोग की उस अवस्था से च्युत हो जाता है।
40किन्तु अध्यात्मविज्ञान के ज्ञाता और धैर्य से सुसज्जित विद्वान् कभी पीड़ित नहीं होते, क्योंकि वे उन जलों के दूसरे किनारे तक जा सकते हैं। वास्तव में ज्ञान एक उत्तम नौका है।
41ज्ञानी पुरुषों को उन भयों का सामना नहीं करना पड़ता जो ज्ञानरहित लोगों को आतङ्कित करते हैं। रही धर्मात्माओं की बात, तो उनमें से किसी को भी ऐसी गति प्राप्त नहीं होती जो उन्हीं में से किसी अन्य की गति से श्रेष्ठ हो। वस्तुतः धर्मात्मा इस विषय में समता प्रकट करते हैं।
42रही ज्ञानी पुरुष की बात, तो उसने प्राचीन काल में अज्ञानवश जो भी कर्म किए हैं और जो भी पापकर्म वह करता है, उन दोनों को वह एकमात्र ज्ञान के साधन से नष्ट कर देता है। और फिर, ज्ञान प्राप्त हो जाने पर वह इन दोनों बुराइयों को करना छोड़ देता है, अर्थात् दूसरों के दुष्कर्मों की निन्दा करना, और आसक्ति के प्रभाव में स्वयं कोई दुष्कर्म करना।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि मानिसको अध्यात्मविज्ञान के हो र त्यो कहाँबाट उत्पन्न हुन्छ।
2भीष्मले भने — अध्यात्मविज्ञानको सहायताले मानिसले सबै कुरा जान्न सक्दछ। र त्यो सम्पूर्ण वस्तुभन्दा श्रेष्ठ पनि छ। तिमीले मसँग जुन अध्यात्मविज्ञानका विषयमा सोध्दछौ, त्यो म आफ्नो बुद्धिको सहायताले तिमीलाई बुझाउनेछु। हे पुत्र, मेरो व्याख्या सुन।
3पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, र पाँचौँ तेज — यी महाभूत हुन्। यिनै सम्पूर्ण प्राणीको उत्पत्ति र विनाश हुन्।
4हे भरतवंशश्रेष्ठ, प्राणीहरूका शरीर यी पाँचैका गुणको संयोगको फल हुन्। ती गुण बारम्बार उत्पन्न हुन्छन् र बारम्बार परमात्मामा विलीन हुन्छन्।
5तिनै पाँच महाभूतबाट सम्पूर्ण प्राणी रचिन्छन्, र तिनै पाँच महाभूतमा सम्पूर्ण प्राणी बारम्बार विलीन हुँदै जान्छन् — जसरी समुद्रबाट उठ्ने असङ्ख्य छालहरू त्यसैमा फर्किन्छन् जसले तिनलाई उत्पन्न गर्दछ।
6जसरी कछुवाले आफ्ना अङ्ग फैलाउँछ र फेरि तिनलाई आफूभित्रै समेट्दछ, त्यसरी नै असङ्ख्य प्राणी यी पाँच महाभूतबाट उत्पन्न हुन्छन् (र तिनैमा प्रवेश गर्दछन्)।
7वास्तवमा शब्द आकाशबाट उत्पन्न हुन्छ, र सम्पूर्ण ठोस पदार्थ पृथ्वीको गुण हो। प्राण वायुबाट उत्पन्न हुन्छ। रस जलबाट हो। रूप तेजको गुण हो।
8यसरी सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड यी पाँच महाभूतको संयोगको परिणाम हो। जब प्रलय आउँछ, तब प्राणीहरूको अनन्त विविधता यिनै पाँचमा विलीन हुन्छ, र जब फेरि सृष्टि आरम्भ हुन्छ, तब तिनीहरू यिनै पाँचबाट उत्पन्न हुन्छन्।
9सृष्टिकर्ताले सम्पूर्ण प्राणीमा तिनै पाँच महाभूतलाई त्यस अनुपातमा राख्नुहुन्छ जो उहाँलाई उचित लाग्छ।
10शब्द, कान, र सम्पूर्ण रिक्त स्थान — यी तीनै आकाशबाट उत्पन्न छन्। रस, सम्पूर्ण जलीय अथवा रसयुक्त पदार्थ, र जिब्रो — यी जलका गुण हुन्।
11रूप, नेत्र, र उदरमा रहेको जठराग्नि — यी तेजका गुण हुन्। गन्ध, घ्राणेन्द्रिय, र शरीर — यी पृथ्वीका गुण हुन्।
12प्राण, स्पर्श र क्रिया — यी वायुका गुण हुन्। हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई पाँचै प्रधान महाभूतका सम्पूर्ण गुण बुझाइदिएँ।
13हे भरतवंशी, यिनको सृष्टि गरेर परमेश्वरले यिनीसँग सत्त्व, तम र अज्ञान — यी गुणलाई, तथा काल, कर्म-चेतना, र छैटौँका रूपमा मनलाई जोडिदिनुभयो।
14जसलाई बुद्धि भनिन्छ, त्यो त्यस भित्री भागमा निवास गर्दछ जो खुट्टाका पैतालाभन्दा माथि र टाउकाको मुकुटभन्दा तल तिमीलाई देखिन्छ।
15मानिसमा पाँच इन्द्रिय छन्। छैटौँ (इन्द्रिय) मन हो। सातौँ बुद्धि कहलाइन्छ। आठौँ क्षेत्रज्ञ अथवा आत्मा हो।
16इन्द्रिय र कर्ताको निश्चय तिनका आ-आफ्ना कार्यको बुझाइबाट गर्नुपर्छ। सत्त्व, रजस् र तमस् नामक अवस्थाहरू आफ्नो निर्माणका लागि इन्द्रियमा निर्भर छन्।
17इन्द्रियहरू केवल आ-आफ्ना विषयका प्रभाव ग्रहण गर्नका लागि हुन्। सन्देह गर्नु मनको कार्य हो। बुद्धि निश्चयका लागि हो। आत्मालाई केवल निष्क्रिय साक्षी भनिएको छ।
18हे भरतवंशी, सत्त्व, रजस्, तमस्, काल र कर्म — यी गुणले बुद्धिको सञ्चालन गर्दछन्। बुद्धि नै इन्द्रिय तथा यी पाँच गुण हुन्।
19जब बुद्धि रहँदैन, तब मनसहित इन्द्रिय र ती अरू पाँच गुण पनि रहँदैनन्। जसद्वारा बुद्धिले देख्दछे त्यो नेत्र कहलाइन्छ। जब उसले सुँघ्दछे तब उही घ्राणेन्द्रिय बन्दछे; र जब उसले नाना विषयको स्वाद लिन्छे तब उसलाई जिब्रो भनिन्छ।
20र जब उसले नाना विषयको स्पर्श अनुभव गर्दछे, तब उही स्पर्शेन्द्रिय बन्दछे। बुद्धि नै हो जो नाना रूपमा र बारम्बार परिवर्तित हुँदै रहन्छे। जब बुद्धिले कुनै वस्तुको इच्छा गर्दछे, तब उही मन बन्दछे।
21मनसहित पाँच इन्द्रिय, जसले छुट्टाछुट्टै रूपमा (बुद्धिका) आधारभूमि बनाउँछन्, बुद्धिकै सृष्टि हुन्। तिनलाई इन्द्रिय भनिन्छ। जब ती मलिन हुन्छन्, तब बुद्धि पनि कलुषित हुन्छे।
22जीवात्मामा निवास गर्ने बुद्धि तीन अवस्थामा रहन्छे। कहिले ऊ हर्षित हुन्छे, कहिले शोक गर्दछे, र कहिले ऊ यस्तो अवस्थामा रहन्छे जो न सुख हो न दुःख। यी (सत्त्व, रजस् र तमस्का) अवस्थालाई आफ्नो स्वरूप बनाएर बुद्धि यी तीनै अवस्थाबाट गुज्रन्छे।
23जसरी नदीहरूका स्वामी समुद्र सधैँ आफ्ना सीमाभित्रै रहन्छ, त्यसरी नै बुद्धि, जो यी (तीन) अवस्थासँग युक्त भई रहन्छे, मनमा निवास गर्दछे।
24जब रजस्को अवस्था जाग्दछ, तब बुद्धि रजस्मा बदलिन्छे। हर्ष, आनन्द, प्रसन्नता, सुख र सन्तोष — यी जब कुनै कारणले उद्दीप्त हुन्छन्, तब सत्त्वका गुण हुन्छन्। मनको सन्ताप, शोक, दुःख, असन्तोष र अक्षमा — जो विशेष कारणले उत्पन्न हुन्छन् — रजस्का परिणाम हुन्। अज्ञान, आसक्ति र भ्रम, प्रमाद, मोह र भय, नीचता, उदासी, निद्रा र अल्छीपन — यी जब विशेष कारणले उत्पन्न हुन्छन्, तब तमस्का गुण हुन्छन्।
25शरीर अथवा मनको जुनसुकै अवस्था — हर्ष अथवा सुख — उत्पन्न होस्, त्यसलाई सत्त्वको अवस्थाबाट उत्पन्न मान्नुपर्छ।
26र जे कुरा शोकले भरिएको होस् तथा आफूलाई अप्रिय लागोस्, त्यसलाई रजस्बाट उत्पन्न मान्नुपर्छ। त्यस्तो कुनै कर्म नगरीकनै मानिसले त्यसमा आफ्नो ध्यान लगाउनुपर्छ।
27शरीर अथवा मनमा जे कुरा भ्रम अथवा मोहले भरिएको होस्, तथा जो अचिन्त्य र रहस्यमय होस्, त्यसलाई तमस्को परिणाम जान्नुपर्छ।
28यसरी मैले तिमीलाई बुझाइदिएँ कि यस संसारका सम्पूर्ण वस्तु बुद्धिमा निवास गर्दछन्। यो जानेर मानिस ज्ञानी हुन्छ। ज्ञानको अरू के लक्षण हुन सक्दछ?
29अब यी दुई सूक्ष्म वस्तु — अर्थात् बुद्धि र आत्मा — बीचको भेद जान। यीमध्ये एक, अर्थात् बुद्धिले, गुणहरूको सृष्टि गर्दछे। अर्को, अर्थात् आत्माले, तिनको सृष्टि गर्दैन।
30यद्यपि तिनीहरू स्वभावले एक-अर्काभन्दा भिन्न छन्, तथापि तिनीहरू सधैँ संयुक्त अवस्थामै रहन्छन्। माछा त्यस जलभन्दा भिन्न छ जसमा त्यो बस्दछ, तर माछा र जल सँगसँगै रहन्छन्।
31गुणहरूले आत्मालाई जान्न सक्दैनन्। तर आत्माले तिनलाई जान्दछ। अज्ञानीहरूले आत्मालाई गुणहरूसँग यस्तो संयुक्त अवस्थामा मान्दछन् जसरी गुण आफ्ना गुणीसँग रहन्छन्। तर त्यस्तो होइन, किनभने आत्मा त सबै कुराको केवल उदासीन दर्शक हो।
32बुद्धिको कुनै आश्रय छैन। जसलाई जीवन भनिन्छ त्यो गुणहरू परस्पर मिल्दाका प्रभावबाट उत्पन्न हुन्छ। अरू वस्तुहरूले, कारणका रूपमा कार्य गर्दै, त्यस बुद्धिको रचना गर्दछन् जो शरीरमा निवास गर्दछे। गुणहरूलाई तिनको यथार्थ स्वभाव अथवा अस्तित्वको रूपमा कसैले जान्न सक्दैन।
33भनिसकिएझैँ, बुद्धिले गुणहरूको सृष्टि गर्दछे। आत्माले केवल तिनलाई हेर्दछ। बुद्धि र आत्माको यो संयोग सनातन छ।
34भित्र निवास गर्ने बुद्धिले ती इन्द्रियद्वारा सम्पूर्ण वस्तुको बोध गर्दछे जो स्वभावले जड र बोधरहित छन्। वास्तवमा इन्द्रियहरू केवल दियोजस्तै हुन्।
35यही तिनको स्वभाव हो। यो जानेर मानिसले शोक अथवा हर्षको वशमा नपरी प्रसन्नतापूर्वक बाँच्नुपर्छ। त्यस्तो मानिस अभिमानको प्रभावभन्दा माथि उठ्दछ।
36आफ्नो स्वभावका कारण बुद्धिले यी सम्पूर्ण गुणको रचना त्यसरी नै गर्दछे जसरी माकुराले तन्तु बुन्दछ। यी गुणलाई तिनै तन्तुसमान जान्नुपर्छ जसलाई माकुराले बुन्दछ।
37नष्ट भइसकेपछि पनि गुणहरूको अस्तित्व समाप्त हुँदैन; केवल तिनको अस्तित्व अदृश्य हुन्छ। तर जब कुनै वस्तु इन्द्रियको पहुँचभन्दा पर हुन्छ, तब त्यसको अस्तित्व (अथवा अनस्तित्व) अनुमानले बुझिन्छ। यो केही मानिसको मत हो। अरूहरू मान्दछन् कि विनाशसँगै गुणहरूको अस्तित्व समाप्त हुन्छ।
38बुद्धि र मननको यस कठिन प्रश्नलाई सुल्झाएर तथा सम्पूर्ण सन्देह हटाएर मानिसले शोकको त्याग गर्नुपर्छ र सुखपूर्वक बाँच्नुपर्छ।
39जसरी थाह नजान्ने मानिसहरू यस पृथ्वीमा, जो मोहको जलले भरिएकी नदीजस्तै छ, खसेर व्याकुल हुन्छन्, त्यसरी नै त्यो मानिस पीडित हुन्छ जो बुद्धिसँगको संयोगको त्यस अवस्थाबाट च्युत हुन्छ।
40तर अध्यात्मविज्ञानका ज्ञाता र धैर्यले सुसज्जित विद्वान्हरू कहिल्यै पीडित हुँदैनन्, किनभने तिनीहरू ती जलको अर्को किनारासम्म जान सक्दछन्। वास्तवमा ज्ञान एउटा उत्तम डुङ्गा हो।
41ज्ञानी पुरुषहरूले ती भयको सामना गर्नुपर्दैन जसले ज्ञानरहित मानिसहरूलाई आतङ्कित पार्दछन्। रह्यो धर्मात्माहरूको कुरा, तिनीहरूमध्ये कसैले पनि यस्तो गति प्राप्त गर्दैन जो तिनैमध्ये अरू कसैको गतिभन्दा श्रेष्ठ होस्। वस्तुतः धर्मात्माहरूले यस विषयमा समता प्रकट गर्दछन्।
42रह्यो ज्ञानी पुरुषको कुरा, उसले प्राचीन कालमा अज्ञानवश जे-जति कर्म गरेको छ र जे-जति पापकर्म ऊ गर्दछ, ती दुवैलाई उसले एकमात्र ज्ञानको साधनले नष्ट पारिदिन्छ। र फेरि, ज्ञान प्राप्त भएपछि उसले यी दुवै बुराइ गर्न छाडिदिन्छ, अर्थात् अरूका दुष्कर्मको निन्दा गर्नु, र आसक्तिको प्रभावमा आफैँ कुनै दुष्कर्म गर्नु।