ज्वर की उत्पत्ति
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 110
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। अस्मिन् वृत्रवधे देव विवक्षा मम जायते॥
2ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप। निहतो वासवेनेह वज्रेणेति तदानघ।।२।
3कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुर्बभौ कुतः। ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो॥
4भीष्म उवाच शृणु राजन् ज्वरस्येमं सम्भवं लोकविश्रुतम्। विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशश्चैव भारत॥
5पुरा मेरोमहाराज शृङ्गं त्रैलोक्यपूजितम्। ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्॥
6अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत। तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते॥
7पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह। शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्वे स्थिता बभौ॥ तथा देवा महात्मानो वसवश्वामितौजसः। तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ। तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः॥ यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः। उपासन्त महात्मानमुशना च महामुनिः॥ सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव च महर्षयः। अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे॥ विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ। अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः॥
8ववौ सुखः शिवो वायु नागन्धवहः शुचिः। सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमास्तथा॥
9तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः। महादेवं पशुपति पर्युपासन्त भारत॥
10भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ। राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः॥ बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः। देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः॥
11नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः। प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानः स्वतेजसा॥
12गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा। पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन॥
13स एवं भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः। देवैश्च सुमहातेजा महादेवो व्यतिष्ठत॥
14कस्यचित् त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः। पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत॥
15ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः। गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा॥
16ते विमानैर्महात्मानो ज्वलनार्कसमप्रभैः। देवस्यानुमतेऽगच्छन् गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः॥
17प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा। उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपति पतिम्॥ भगवन् क्वनु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः। ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्॥
18महेश्वर उवाच दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः। हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः॥
19उमोवाच यज्ञमेतं महादेव किमर्थं नाधिगच्छसि। केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते॥
20महेश्वर उवाच सुरैरेव महाभागे पूर्वमेतदनुष्ठितम्। यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः॥
21पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि। न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः॥
22उमोवाच भगवन् सर्वभूतेषु प्रभावाभ्यधिको गुणैः। अजय्यश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया॥
23अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः। अतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ॥
24भीष्म उवाच एवमुक्त्वा तु सा देवी तदा पशुपति पतिम्। तूष्णीभूताभवद् राजन् दह्यमानेन चेतसा॥
25अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम्। स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम्॥
26ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः। तं यज्ञं स महातेजा भीमैरनुचरैस्तदा।॥ सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधूक्। केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे॥ रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्नि समवाकिरन्। केचिद् यूपान् समुत्पाट्य बभ्रमुर्विकृताननाः॥ आस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान्।
27ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः॥ आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यगमत् तदा।
28तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः॥ धनुरादाय बाणेन तदान्वसरत प्रभुः।
29ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसः॥ ललाटात् प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह।
30तस्मिन् पतितमात्रे च स्वेदबिन्दौ तदा भुवि॥ प्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः।
31तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ॥ ह्रस्वोऽतिमात्रं रक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः।
32उर्ध्व केशोऽतिरोमाङ्ग श्येनोलूकस्तथैव च॥ करालकृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च। तं यज्ञं सुमहासत्त्वोऽदहत् कक्षमिवानलः॥
33व्यचरत् सर्वतो देवान् प्राद्रवत् स ऋषींस्तथा। देवाश्चाप्याद्रवन् सर्वे ततो भीता दिशो दश॥ तेन तस्मिन् विचरता पुरुषेण विशाम्पते। पृथिवी ह्यचलद् राजन्नतीव भरतर्षभ।॥
34हाहाभूतं जगत् सर्वमुपलक्ष्य तदा प्रभुः। पितामहो महादेवं दर्शयन् प्रत्यभाषत॥
35ब्रह्मोवाच भवतोऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो। क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया॥
36इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप। तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे॥
37यश्चैष पुरुषो जात: स्वेदात् ते विबुधोत्तम। ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति॥
38एकीभूतस्य न त्वस्य धारणे तेजसः प्रभो। समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्॥
39इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते। भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम्॥
40परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृक्। अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः॥
41ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत् तदा। शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक॥
42शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु। अपां तु नीलिका विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च॥ खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले। पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्॥ रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखो दश्च बर्हिणाम्। नेत्ररोगः कोकिलस्य ज्वरः प्रोक्तो महात्मना॥
43अवीनां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम्। शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः॥ शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते।
44मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष भारत॥ मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम्।
45एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः॥ नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः।
46अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः॥ व्यजृभत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत्।
47प्रविश्य वज्रं वृत्रं च दारयामास भारत॥ दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः। जगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः॥
48विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद् व्याप्तमभूत् तदा। तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान्॥
49इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मया। विस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत् प्रब्रवीमि ते॥
50इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः। विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो लभेत कामान् स यथामनीषितान्॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said O grandfather you are endued with great wisdom and thoroughly grounded in every branch of learning. From this very narrative of the destruction of Vritra the wish has arisen in my mind of asking you a question.
2You have said, O king, that Vritra was Stupefied by Fever, and that then, O sinless one, he was killed by Vasava with the thunderboli.
3How did this Fever, O you of great wisdom, originale, O lord, I wish to hear fully of the origin of Fever,
4Listen, O king, to the origin, known all over the world, of Fever! I shall describe fully this topic, fully explaining how Fever first came into existence, O Bharata.
5In days of yore, O king, there was a summit, named Savitri, of the mountains of Meru. Adored of all the worlds, it was endued with great effulgence and adorned with every sort of jewels and gems.
6That summit was immeasurable in extent and no one could go there. On that mountain summit the divine Mahadeva used to sit shiningly as if on a bed-stead adorned with gold.
7Sitting by his side, the daughter of the king of mountains shone in brilliance. The great gods, the Vasus of immeasurable energy, the great Ashvins, those foremost of physicians, and king Vaishravana attended by many a Guhyaka,-that king of the Yakshas, endued with prosperity and power, and having his abode on the suminit of Kailasa,-all waited upon the great Mahadeva. And the great sage Ushanas, and the foremost of Rishis headed by Sanatkumara, and the other celestial Rishis headed by Angiras, and the Gandharva Vishvavasu, and Narada and Parvata, and the various clans of Apsaras, all came there to wait upon the king of the universe.
8A pure and auspicious air carrying various sorts of perfumes, blew there. The trees that stood there were adorned with the flowers of all seasons.
9A large number of Vidyadharas, Siddhas and ascetics, too, O Bharata, went there for waiting upon Mahadeva, that Lord of all creatures.
10Many ghosts also, of various forms and aspects, and many fearful Rakshasas and powerful Pishachas, of various forms, mad with joy, and armed with various sorts of uplifted weapons forming the train of Mahadeva, were there, every one of whom looked like a blazing fire energy.
11The illustrious Nandi stood there obeying the great god, shining with his own energy and armed with a lance that resembled a flame of fire.
12Ganga, also, that foremost of all Rivers and originating from all sacred waters in the universe, waited there in her embodied form, O son of Kuru, upon that illustrious gods.
13Thus worshipped by the celestial Rishis and the gods, the illustrious Mahadeva of great energy lived on that summit of Meru.
14After sometime had gone away, the Prajapati Daksha began to celebrate a sacrifice according to ancient rites.
15All the gods in a body headed by Sakra, resolved to repair to that sacrifice of Daksha.
16We have heard that the great gods ordered by Mahadeva, mounted their celestial cars resembling the fire or the Sun in sheen, and proceeded to that spot whence the Ganges is said to issue.
17Seeing the deities depart, the excellent daughter of the king of mountains, addressed her divine husband, viz., the Lord of all creatures, and said, O illustrious one, who are those gods headed by Shakra going? O you who know the truth, tell me truly, for a great doubt has possessed my mind.
18Maheshvara said 0 highly blessed lady, the excellent Prajapati Daksha is worshipping the gods in a House Sacrifice! These Dwellers of heaven are going there.
19Uma said Why, O Mahadeva do you not go to that Sacrifice? What objection is there of your going to that place?
20O highly blessed lady, the gods in days of yore made a compact by virtue of which no share was allotted to me of offerings in all Sacrifices.
21According to that arrangement, O fair one, the gods do not give me, following the old custom, any share of the sacrificial offerings!
22Uma said-O illustrious one, among all gods, you are the foremost in prowess. In merit, in energy, in fame, and in prosperity you are second to none, and you are, indeed superior to all.
23On account, however, of this disability regarding a share I am filled with great grief, O sinless one, and a treinour fills me from head to foot.
24Bhishma said Having said these words to her consort, the Lord of all creatures, O monarch, the goddess Parvati remained silent, her heart burning the while in grief.
25Then, understanding what was in her heart and what her thoughts were (for wiping off that disgrace), Mahadeva addressed Nandi, saying,-Wait here.
26Summoning all his Yoga powers, that Lord of all lords of Yoga, that god of gods, that holder of Pinaka, possessed of great energy, quickly proceeded to the place accompanied by all his dreadful followers and destroyed that Sacrifice. Of these followers of his, some yelled, and some laughed terribly, and some, O king, extinguished the fires with blood; and some, having dreadful faces, pulling up the sacrificial stakes, began to whirl them. Others began to devour those that were celebrating the Sacrifices.
27Then thus afflicted on every side, that Sacrifice, assumed the form of a deer and tried to fly away through the firmanent.
28Learning that the Sacrifice was running away in that form, the powerful Mahadeva began to pursue him with bow and sorrow.
29On account of the ire which then filled the heart of that foremost of all gods, possessed of matchless energy, a dreadful drop of sweat appeared on his forehead.
30When the drop of sweat fell down on the Earth, there immediately appeared a blazing fire resembling the conflagration that appears at the end of the cycle.
31From that fire came out a dreadful being, O king of very short stature, having blood-red cyes and a green beard.
32His body was covered all over with hair like a hawk's or an owl's and his hair stood erect. Of dreadful form, his complexion was dark and his dress blood-red. Like a fire burning a heap of dry grass or straw, that Being of high energy speedily consumed the embodied form of Sacrifice.
33Having performed that feat, he then rushed towards the gods and the Rishis that had gathered there. The gods filled with fear, fled on all sides. The earth shook with that Being's tread, O King, O foremost of Bharata's race.
34Exclamation of 'Oh' and 'Alas' arose throughout the universe. Marking this, the before powerful Grandfather, appearing Mahadeva, addressed him thus.
35O powerful one, the deities will henceforth give you a share of the sacrificial offerings! O Lord of all the gods, let this anger of yours be withdrawn by you.
36O scorcher of enemies, there, those gods, and the Rishis, on account of your anger, O Mahadeva, have become greatly agitated.
37This Being, also, that has originated from your sweat, O foremost of gods, shall walk among creatures, O righteous-souled one, under the name of Fever.
38O powerful one, if the energy of this Being remains intact, then the entire Earth herself will not be able to bear him. Let him, therefore, be divided into many parts.
39When Brahman had said these words, and when his proper share was appointed of the sacrificial offerings, Mahadeva replied to the Grandfather of great energy, saying,-So be it.
40Indeed, the holder of Pinaka, viz., Bhava, smiled and became filled with joy. And he accepted the share that the Grandfather settled the offerings in sacrifices.
41Knowing the constituents of everything, Mahadeva then divided. Fever into many parts, for the peace of all creatures. Listen, O son, as how he did this.
42The heat in the heads of elephants, the bitumen of mountains, the moss that floats on water, the slough of snakes, the sores that appear in the hoofs of bulls, the barren tracts of Earth full of saline matter, the dullness of vision of all animals, the diseases in the throats of horses, the crests appearing on the heads of peacocks, the eye-disease of the koel, each of these was named Fever by the great Mahadeva.
43This is what we have heard. The liverdisease also of sheep, and the hiccup of parrots are also known as forms of Fever. To this must be added the toil that tigers suffer, for that also, O righteous king, is known as a forms of Fever.
44Besides these, O Bharata, amongst men, Fever, enters all bodies at the time of birth, of death, and on other occasions.
45This Fever is known to be the dreadful power of Maheshvara. He has authority over all creatures and should, therefore, be respected and adored by all.
46It was by him that Vritra, that foremost of virtuous persons, was possessed when he yawned. It was then that Shakra discharged his thunderbolt at him.
47The thunderbolt, entering the body of Vritra, O Bharata, divided him in two parts. Divided in two by the thunderbolt, the great Asura endued with great Yoga powers, went to the region of Vishnu of great energy.
48It was on account of his devotion to Vishnu that he had succeeded in overwhelming the whole universe. And it was owing to his devotion to Vishnu that he ascended, when killed, to the region of Vishnu.
49Thus, O son, while describing the story of Vritra have I recited to you fully the narrative of Fever! What else shall I describe to you?
50That man who will read this account of the origin of Fever with rapt attention and cheerful heart shall become free from disease and shall always have happiness for his lot. Filled with joy he shall have all his wishes gratified.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आप महान् बुद्धि से सम्पन्न हैं और विद्या की प्रत्येक शाखा में पूर्णतः निष्णात हैं। वृत्रवध के इसी वृत्तान्त से मेरे मन में आपसे एक प्रश्न पूछने की इच्छा उत्पन्न हुई है।
2हे राजन्, आपने कहा है कि वृत्र ज्वर से मूर्च्छित हुआ, और तब हे निष्पाप, वासव ने उसे वज्र से मार डाला।
3हे महाबुद्धिमान्, यह ज्वर किस प्रकार उत्पन्न हुआ? हे प्रभु, मैं ज्वर की उत्पत्ति के विषय में विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
4हे राजन्, ज्वर की वह उत्पत्ति सुनो जो समस्त संसार में विख्यात है! हे भरतवंशी, मैं इस विषय का पूर्ण वर्णन करूँगा और भली-भाँति समझाऊँगा कि ज्वर सर्वप्रथम किस प्रकार अस्तित्व में आया।
5हे राजन्, प्राचीन काल में मेरु पर्वत का सावित्री नामक एक शिखर था। समस्त लोकों के द्वारा पूजित वह शिखर महान् तेज से सम्पन्न था और सब प्रकार के रत्नों तथा मणियों से विभूषित था।
6वह शिखर विस्तार में अपरिमेय था और वहाँ कोई नहीं जा सकता था। उस पर्वतशिखर पर दिव्य महादेव स्वर्ण से विभूषित पर्यङ्क पर मानो विराजते हुए देदीप्यमान रहते थे।
7उनके पास बैठी हुई पर्वतराज की पुत्री कान्ति से देदीप्यमान थीं। महान् देवगण, अपरिमेय तेज वाले वसुगण, वैद्यों में श्रेष्ठ महान् अश्विनीकुमार, और अनेक गुह्यकों से सेवित राजा वैश्रवण — वे यक्षराज, जो ऐश्वर्य और शक्ति से सम्पन्न हैं और जिनका निवास कैलास के शिखर पर है — ये सब महादेव की सेवा में उपस्थित रहते थे। और महामुनि उशनस्, सनत्कुमार के नेतृत्व में ऋषिश्रेष्ठ, अङ्गिरा के नेतृत्व में अन्य देवर्षि, गन्धर्व विश्वावसु, नारद और पर्वत, तथा अप्सराओं के नाना गण — ये सब भी विश्व के अधिपति की सेवा के लिए वहाँ आते थे।
8वहाँ नाना प्रकार की सुगन्ध लिए हुए पवित्र और मङ्गलमय वायु बहती थी। वहाँ खड़े वृक्ष सब ऋतुओं के पुष्पों से सुशोभित रहते थे।
9हे भरतवंशी, विद्याधरों, सिद्धों और तपस्वियों का भी बहुत बड़ा समूह समस्त प्राणियों के स्वामी उन महादेव की सेवा के लिए वहाँ जाता था।
10नाना रूपों और आकृतियों वाले अनेक भूत भी, तथा नाना रूपों वाले अनेक भयङ्कर राक्षस और बलशाली पिशाच, जो हर्ष से उन्मत्त थे और नाना प्रकार के उठे हुए शस्त्रों से सुसज्जित होकर महादेव का परिवार बनाते थे, वहाँ रहते थे; और उनमें से प्रत्येक तेज में प्रज्वलित अग्नि के समान दिखता था।
11यशस्वी नन्दी वहाँ महादेव की आज्ञा का पालन करते हुए खड़े रहते थे, अपने ही तेज से देदीप्यमान और अग्नि की ज्वाला के समान एक शूल से सुसज्जित।
12हे कुरुनन्दन, समस्त नदियों में श्रेष्ठ और ब्रह्माण्ड के समस्त पवित्र जलों से उत्पन्न गङ्गा भी अपने साकार रूप में उन यशस्वी देव की सेवा में वहाँ उपस्थित रहती थीं।
13इस प्रकार देवर्षियों और देवताओं के द्वारा पूजित होकर महातेजस्वी यशस्वी महादेव मेरु के उस शिखर पर निवास करते थे।
14कुछ समय बीत जाने पर प्रजापति दक्ष ने प्राचीन विधि के अनुसार एक यज्ञ करना आरम्भ किया।
15शक्र के नेतृत्व में समस्त देवताओं ने एक साथ दक्ष के उस यज्ञ में जाने का निश्चय किया।
16हमने सुना है कि महादेव की आज्ञा पाकर महान् देवगण अग्नि अथवा सूर्य के समान कान्ति वाले अपने दिव्य विमानों पर आरूढ़ होकर उस स्थान की ओर चले जहाँ से गङ्गा निकलती कही जाती है।
17देवताओं को जाते देखकर पर्वतराज की उत्तम पुत्री ने अपने दिव्य पति, अर्थात् समस्त प्राणियों के स्वामी को सम्बोधित करके कहा — हे यशस्वी, शक्र के नेतृत्व में वे देवता कहाँ जा रहे हैं? हे सत्य के ज्ञाता, मुझे सच बताइए, क्योंकि मेरे मन को एक बड़ा संशय घेर रहा है।
18महेश्वर ने कहा — हे परम भाग्यशालिनी, श्रेष्ठ प्रजापति दक्ष एक गृह-यज्ञ में देवताओं की पूजा कर रहे हैं! ये स्वर्गवासी वहीं जा रहे हैं।
19उमा ने कहा — हे महादेव, आप उस यज्ञ में क्यों नहीं जाते? आपके वहाँ जाने में क्या आपत्ति है?
20हे परम भाग्यशालिनी, प्राचीन काल में देवताओं ने ऐसा समझौता किया था जिसके अनुसार समस्त यज्ञों में हवि का कोई भाग मुझे नियत नहीं किया गया।
21हे सुन्दरी, उसी व्यवस्था के अनुसार, पुरानी प्रथा का पालन करते हुए, देवता मुझे यज्ञ की हवि का कोई भाग नहीं देते!
22उमा ने कहा — हे यशस्वी, समस्त देवताओं में आप पराक्रम में सर्वश्रेष्ठ हैं। पुण्य में, तेज में, कीर्ति में और ऐश्वर्य में आप किसी से कम नहीं, बल्कि वास्तव में सबसे श्रेष्ठ हैं।
23किन्तु हे निष्पाप, भाग के विषय में इस वञ्चना के कारण मैं महान् शोक से भर गई हूँ, और सिर से पैर तक मुझे कँपकँपी हो रही है।
24भीष्म ने कहा — हे राजन्, अपने पति समस्त प्राणियों के स्वामी से ये वचन कहकर देवी पार्वती मौन हो गईं, और उनका हृदय भीतर ही भीतर शोक से जलता रहा।
25तब उनके हृदय में जो कुछ था और (उस अपमान को मिटाने के लिए) उनके क्या विचार थे — यह समझकर महादेव ने नन्दी को सम्बोधित करते हुए कहा — तुम यहीं ठहरो।
26अपनी समस्त योगशक्तियों का आह्वान करके, योगेश्वरों के उन ईश्वर, देवाधिदेव, महातेजस्वी पिनाकधारी ने अपने समस्त भयङ्कर अनुचरों सहित शीघ्र ही उस स्थान पर जाकर उस यज्ञ को नष्ट कर दिया। उनके इन अनुचरों में से कुछ चीत्कार करने लगे, कुछ भयानक अट्टहास करने लगे, और हे राजन्, कुछ ने रक्त से अग्नियाँ बुझा दीं; और भयानक मुख वाले कुछ अनुचर यूपों को उखाड़कर घुमाने लगे। कुछ अन्य उन्हीं को खाने लगे जो यज्ञ कर रहे थे।
27तब चारों ओर से इस प्रकार पीड़ित होकर वह यज्ञ मृग का रूप धारण करके आकाश में उड़ जाने का प्रयत्न करने लगा।
28यज्ञ को उस रूप में भागते जानकर बलशाली महादेव धनुष और बाण लेकर उसका पीछा करने लगे।
29तब समस्त देवताओं में श्रेष्ठ और अतुलनीय तेज वाले उन देव के हृदय को जिस क्रोध ने भर दिया, उसके कारण उनके ललाट पर पसीने की एक भयङ्कर बूँद प्रकट हुई।
30जब पसीने की वह बूँद पृथ्वी पर गिरी, तत्काल वहाँ एक प्रज्वलित अग्नि प्रकट हुई जो कल्प के अन्त में होने वाले प्रलयाग्नि के समान थी।
31हे राजन्, उस अग्नि से एक भयानक प्राणी निकला — अत्यन्त बौना, रक्त के समान लाल नेत्रों और हरी दाढ़ी वाला।
32उसका शरीर बाज अथवा उल्लू के समान रोमों से सर्वत्र ढका हुआ था और उसके बाल खड़े थे। भयानक रूप वाले उसका वर्ण काला और वस्त्र रक्तवर्ण थे। सूखी घास अथवा पुआल के ढेर को जलाने वाली अग्नि के समान उस महातेजस्वी प्राणी ने यज्ञ के उस साकार रूप को शीघ्र ही भस्म कर दिया।
33वह कर्म करके वह वहाँ एकत्र देवताओं और ऋषियों की ओर दौड़ा। देवता भय से भरकर चारों दिशाओं में भाग गए। हे राजन्, हे भरतवंशश्रेष्ठ, उस प्राणी के पदाघात से पृथ्वी काँप उठी।
34समस्त ब्रह्माण्ड में 'हाय' और 'त्राहि' का हाहाकार उठ खड़ा हुआ। यह देखकर बलशाली पितामह ने महादेव के समक्ष प्रकट होकर उनसे इस प्रकार कहा।
35हे बलशाली, अब से देवता आपको यज्ञ की हवि का भाग देंगे! हे देवेश्वर, आप अपना यह क्रोध वापस ले लीजिए।
36हे शत्रुतापन, हे महादेव, वहाँ वे देवता और ऋषि आपके क्रोध के कारण अत्यन्त व्याकुल हो उठे हैं।
37हे देवश्रेष्ठ, हे धर्मात्मा, आपके पसीने से उत्पन्न यह प्राणी भी ज्वर के नाम से प्राणियों के बीच विचरण करेगा।
38हे बलशाली, यदि इस प्राणी का तेज अखण्ड बना रहा, तो समस्त पृथ्वी भी इसे सहन नहीं कर सकेगी। अतः इसे अनेक भागों में बाँट दिया जाए।
39जब ब्रह्मा ने ये वचन कहे और जब यज्ञ की हवि का उनका उचित भाग नियत कर दिया गया, तब महादेव ने महातेजस्वी पितामह को उत्तर दिया — ऐसा ही हो।
40वास्तव में पिनाकधारी भव मुस्कुराए और आनन्द से भर गए। और पितामह ने यज्ञों की हवि में जो भाग नियत किया, उसे उन्होंने स्वीकार कर लिया।
41तब प्रत्येक वस्तु के घटकों को जानने वाले महादेव ने समस्त प्राणियों की शान्ति के लिए ज्वर को अनेक भागों में बाँट दिया। हे पुत्र, सुनो कि उन्होंने यह किस प्रकार किया।
42हाथियों के मस्तक की गर्मी, पर्वतों का शिलाजतु, जल पर तैरने वाली काई, साँपों की केंचुली, बैलों के खुरों में होने वाले घाव, क्षार से भरे पृथ्वी के ऊसर भाग, समस्त पशुओं की दृष्टि की मन्दता, घोड़ों के गले के रोग, मोरों के सिर पर उगने वाली कलँगी, कोयल का नेत्ररोग — इनमें से प्रत्येक को महादेव ने ज्वर नाम दिया।
43हमने ऐसा ही सुना है। भेड़ों का यकृत्-रोग और तोतों की हिचकी भी ज्वर के ही रूप कहे जाते हैं। इसमें बाघों को होने वाला श्रम भी जोड़ना चाहिए, क्योंकि हे धर्मात्मा राजन्, वह भी ज्वर का ही एक रूप जाना जाता है।
44हे भरतवंशी, इनके अतिरिक्त मनुष्यों में ज्वर जन्म के समय, मृत्यु के समय और अन्य अवसरों पर समस्त शरीरों में प्रवेश करता है।
45यह ज्वर महेश्वर की भयङ्कर शक्ति जाना जाता है। इसका समस्त प्राणियों पर अधिकार है, अतः इसका सबको आदर और पूजन करना चाहिए।
46उसी के द्वारा धर्मात्माओं में श्रेष्ठ वृत्र ग्रस्त हुआ था जब वह जँभाई ले रहा था। तभी शक्र ने उस पर अपना वज्र छोड़ा था।
47हे भरतवंशी, वृत्र के शरीर में प्रवेश करके उस वज्र ने उसके दो टुकड़े कर दिए। वज्र से दो भागों में विभक्त होकर महान् योगशक्ति से सम्पन्न वह महान् असुर महातेजस्वी विष्णु के धाम को चला गया।
48विष्णु के प्रति अपनी भक्ति के कारण ही वह समस्त ब्रह्माण्ड को अभिभूत करने में सफल हुआ था। और विष्णु के प्रति अपनी भक्ति के कारण ही वह मारा जाने पर विष्णु के धाम को गया।
49हे पुत्र, इस प्रकार वृत्र की कथा का वर्णन करते हुए मैंने तुम्हें ज्वर का वृत्तान्त पूरा-पूरा सुना दिया! अब मैं तुम्हें और क्या वर्णन करूँ?
50जो मनुष्य ज्वर की उत्पत्ति का यह वृत्तान्त एकाग्र चित्त और प्रसन्न हृदय से पढ़ेगा, वह रोग से मुक्त हो जाएगा और सदा सुख उसके भाग्य में रहेगा। आनन्द से भरा हुआ वह अपनी समस्त कामनाएँ पूर्ण करेगा।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईं महान् बुद्धिले सम्पन्न हुनुहुन्छ र विद्याको प्रत्येक शाखामा पूर्ण रूपमा निष्णात हुनुहुन्छ। वृत्रवधकै यस वृत्तान्तबाट मेरो मनमा तपाईंसँग एउटा प्रश्न सोध्ने इच्छा उत्पन्न भएको छ।
2हे राजन्, तपाईंले भन्नुभयो कि वृत्र ज्वरले मूर्च्छित भयो, र तब हे निष्पाप, वासवले उसलाई वज्रले मारिदिए।
3हे महाबुद्धिमान्, यो ज्वर कसरी उत्पन्न भयो? हे प्रभु, म ज्वरको उत्पत्तिका विषयमा विस्तारसाथ सुन्न चाहन्छु।
4हे राजन्, ज्वरको त्यो उत्पत्ति सुन जो सम्पूर्ण संसारमा विख्यात छ! हे भरतवंशी, म यस विषयको पूर्ण वर्णन गर्नेछु र राम्ररी बुझाउनेछु कि ज्वर सर्वप्रथम कसरी अस्तित्वमा आयो।
5हे राजन्, प्राचीन कालमा मेरु पर्वतको सावित्री नामक एउटा शिखर थियो। सम्पूर्ण लोकद्वारा पूजित त्यो शिखर महान् तेजले सम्पन्न थियो र सबै प्रकारका रत्न तथा मणिले विभूषित थियो।
6त्यो शिखर विस्तारमा अपरिमेय थियो र त्यहाँ कोही जान सक्दैनथ्यो। त्यस पर्वतशिखरमा दिव्य महादेव सुनले विभूषित पर्यङ्कमा मानौँ विराजमान भई देदीप्यमान रहनुहुन्थ्यो।
7उहाँको छेउमा बसेकी पर्वतराजकी पुत्री कान्तिले देदीप्यमान थिइन्। महान् देवगण, अपरिमेय तेजका वसुगण, वैद्यहरूमा श्रेष्ठ महान् अश्विनीकुमारहरू, र अनेक गुह्यकहरूले सेवित राजा वैश्रवण — ती यक्षराज, जो ऐश्वर्य र शक्तिले सम्पन्न छन् र जसको निवास कैलासको शिखरमा छ — यी सबै महादेवको सेवामा उपस्थित रहन्थे। र महामुनि उशनस्, सनत्कुमारको नेतृत्वमा ऋषिश्रेष्ठहरू, अङ्गिराको नेतृत्वमा अरू देवर्षिहरू, गन्धर्व विश्वावसु, नारद र पर्वत, तथा अप्सराहरूका नाना गण — यी सबै पनि विश्वका अधिपतिको सेवाका लागि त्यहाँ आउँथे।
8त्यहाँ नाना प्रकारका सुगन्ध बोकेको पवित्र र मङ्गलमय वायु बग्दथ्यो। त्यहाँ उभिएका रूखहरू सबै ऋतुका फूलले सुशोभित रहन्थे।
9हे भरतवंशी, विद्याधर, सिद्ध र तपस्वीहरूको पनि निकै ठूलो समूह सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी ती महादेवको सेवाका लागि त्यहाँ जान्थ्यो।
10नाना रूप र आकृतिका अनेक भूतहरू पनि, तथा नाना रूपका अनेक भयङ्कर राक्षस र बलशाली पिशाचहरू, जो हर्षले उन्मत्त थिए र नाना प्रकारका उठेका शस्त्रले सुसज्जित भई महादेवको परिवार बनाउँथे, त्यहाँ रहन्थे; र तिनीहरूमध्ये प्रत्येक तेजमा प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिन्थ्यो।
11यशस्वी नन्दी त्यहाँ महादेवको आज्ञा पालन गर्दै उभिन्थे, आफ्नै तेजले देदीप्यमान र अग्निको ज्वालाजस्तै एउटा शूलले सुसज्जित।
12हे कुरुनन्दन, सम्पूर्ण नदीहरूमा श्रेष्ठ र ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण पवित्र जलबाट उत्पन्न गङ्गा पनि आफ्नो साकार रूपमा ती यशस्वी देवको सेवामा त्यहाँ उपस्थित रहन्थिन्।
13यसरी देवर्षि र देवताहरूद्वारा पूजित भई महातेजस्वी यशस्वी महादेव मेरुको त्यस शिखरमा निवास गर्नुहुन्थ्यो।
14केही समय बितेपछि प्रजापति दक्षले प्राचीन विधिअनुसार एउटा यज्ञ गर्न आरम्भ गरे।
15शक्रको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवताहरूले एकसाथ दक्षको त्यस यज्ञमा जाने निश्चय गरे।
16हामीले सुनेका छौँ कि महादेवको आज्ञा पाएर महान् देवगण अग्नि अथवा सूर्यजस्तै कान्ति भएका आफ्ना दिव्य विमानमा आरूढ भई त्यस स्थानतर्फ गए जहाँबाट गङ्गा निस्कने भनिन्छ।
17देवताहरूलाई जाँदै गरेको देखेर पर्वतराजकी उत्तम पुत्रीले आफ्ना दिव्य पति, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीलाई सम्बोधन गर्दै भनिन् — हे यशस्वी, शक्रको नेतृत्वमा ती देवताहरू कहाँ जाँदै छन्? हे सत्यका ज्ञाता, मलाई साँचो बताइदिनुहोस्, किनभने मेरो मनलाई एउटा ठूलो संशयले घेरेको छ।
18महेश्वरले भन्नुभयो — हे परम भाग्यमानी, श्रेष्ठ प्रजापति दक्षले एउटा गृह-यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्दै छन्! यी स्वर्गवासीहरू त्यहीँ जाँदै छन्।
19उमाले भनिन् — हे महादेव, तपाईं त्यस यज्ञमा किन जानुहुन्न? तपाईं त्यहाँ जानुमा के आपत्ति छ?
20हे परम भाग्यमानी, प्राचीन कालमा देवताहरूले यस्तो सम्झौता गरेका थिए जसअनुसार सम्पूर्ण यज्ञमा हविको कुनै भाग मलाई नियत गरिएन।
21हे सुन्दरी, त्यसै व्यवस्थाअनुसार, पुरानो प्रथाको पालन गर्दै, देवताहरूले मलाई यज्ञको हविको कुनै भाग दिँदैनन्!
22उमाले भनिन् — हे यशस्वी, सम्पूर्ण देवतामा तपाईं पराक्रममा सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ। पुण्यमा, तेजमा, कीर्तिमा र ऐश्वर्यमा तपाईं कसैभन्दा कम हुनुहुन्न, बरु वास्तवमा सबैभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
23तर हे निष्पाप, भागका विषयमा यस वञ्चनाका कारण म महान् शोकले भरिएकी छु, र टाउकोदेखि खुट्टासम्म मलाई कम्प भइरहेको छ।
24भीष्मले भने — हे राजन्, आफ्ना पति सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीलाई यी वचन भनेर देवी पार्वती मौन भइन्, र उनको हृदय भित्रभित्रै शोकले जलिरह्यो।
25तब उनको हृदयमा जे थियो र (त्यस अपमान मेट्न) उनका के विचार थिए — यो बुझेर महादेवले नन्दीलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो — तिमी यहीँ बस।
26आफ्ना सम्पूर्ण योगशक्तिको आह्वान गरेर, योगेश्वरहरूका ती ईश्वर, देवाधिदेव, महातेजस्वी पिनाकधारीले आफ्ना सम्पूर्ण भयङ्कर अनुचरसहित तुरुन्तै त्यस स्थानमा गएर त्यो यज्ञ नष्ट पारिदिनुभयो। उहाँका यी अनुचरमध्ये कोही चीत्कार गर्न थाले, कोही भयानक अट्टहास गर्न थाले, र हे राजन्, कसैले रगतले आगोहरू निभाइदिए; र भयानक मुख भएका कोही अनुचरहरू यूपहरू उखेलेर घुमाउन थाले। अरू कोही तिनैलाई खान थाले जसले यज्ञ गरिरहेका थिए।
27तब चारैतिरबाट यसरी पीडित भई त्यो यज्ञ मृगको रूप धारण गरेर आकाशमा उडेर जाने प्रयत्न गर्न थाल्यो।
28यज्ञलाई त्यस रूपमा भागिरहेको थाहा पाएर बलशाली महादेव धनुष र बाण लिएर त्यसको पछि लाग्नुभयो।
29तब सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ र अतुलनीय तेजका ती देवको हृदयलाई जुन क्रोधले भरिदियो, त्यसका कारण उहाँको निधारमा पसिनाको एउटा भयङ्कर थोपा प्रकट भयो।
30जब पसिनाको त्यो थोपा पृथ्वीमा खस्यो, तत्कालै त्यहाँ एउटा प्रज्वलित अग्नि प्रकट भयो जो कल्पको अन्त्यमा हुने प्रलयाग्निजस्तै थियो।
31हे राजन्, त्यस अग्निबाट एउटा भयानक प्राणी निस्कियो — अत्यन्त पुड्को, रगतजस्तै रातो आँखा र हरियो दारी भएको।
32उसको शरीर बाज अथवा लाटोकोसेरोजस्तै रौँले सर्वत्र ढाकिएको थियो र उसका कपाल ठाडा थिए। भयानक रूप भएको उसको वर्ण कालो र वस्त्र रक्तवर्ण थियो। सुक्खा घाँस अथवा परालको थुप्रो जलाउने अग्निजस्तै त्यस महातेजस्वी प्राणीले यज्ञको त्यस साकार रूपलाई तुरुन्तै भस्म पारिदियो।
33त्यो कर्म गरेर ऊ त्यहाँ जम्मा भएका देवता र ऋषिहरूतर्फ दौडियो। देवताहरू भयले भरिएर चारै दिशामा भागे। हे राजन्, हे भरतवंशश्रेष्ठ, त्यस प्राणीको पदाघातले पृथ्वी काँपी।
34सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा 'हाय' र 'त्राहि'को हाहाकार उठ्यो। यो देखेर बलशाली पितामहले महादेवको अगाडि प्रकट भई उहाँलाई यसरी भन्नुभयो।
35हे बलशाली, अब उप्रान्त देवताहरूले तपाईंलाई यज्ञको हविको भाग दिनेछन्! हे देवेश्वर, तपाईं आफ्नो यो क्रोध फिर्ता लिनुहोस्।
36हे शत्रुतापन, हे महादेव, त्यहाँ ती देवता र ऋषिहरू तपाईंको क्रोधका कारण अत्यन्त व्याकुल भएका छन्।
37हे देवश्रेष्ठ, हे धर्मात्मा, तपाईंको पसिनाबाट उत्पन्न यो प्राणी पनि ज्वरको नामले प्राणीहरूका बीच विचरण गर्नेछ।
38हे बलशाली, यदि यस प्राणीको तेज अखण्ड रह्यो भने, सम्पूर्ण पृथ्वीले पनि यसलाई सहन सक्नेछैन। त्यसैले यसलाई अनेक भागमा बाँडियोस्।
39जब ब्रह्माले यी वचन भन्नुभयो र जब यज्ञको हविको उहाँको उचित भाग नियत गरियो, तब महादेवले महातेजस्वी पितामहलाई जवाफ दिनुभयो — त्यस्तै होस्।
40वास्तवमा पिनाकधारी भव मुस्कुराउनुभयो र आनन्दले भरिनुभयो। र पितामहले यज्ञका हविमा जुन भाग नियत गर्नुभयो, त्यो उहाँले स्वीकार गर्नुभयो।
41तब प्रत्येक वस्तुका घटकलाई जान्ने महादेवले सम्पूर्ण प्राणीको शान्तिका लागि ज्वरलाई अनेक भागमा बाँडिदिनुभयो। हे पुत्र, सुन कि उहाँले यो कसरी गर्नुभयो।
42हात्तीका टाउकोको तातो, पर्वतको शिलाजतु, पानीमा तैरिने लेउ, सर्पको काँचुली, गोरुका खुरमा हुने घाउ, क्षारले भरिएका पृथ्वीका ऊसर भाग, सम्पूर्ण पशुको दृष्टिको मन्दता, घोडाका घाँटीका रोग, मयूरका टाउकोमा उम्रने कलँगी, कोइलीको नेत्ररोग — यीमध्ये प्रत्येकलाई महादेवले ज्वर नाम दिनुभयो।
43हामीले त्यस्तै सुनेका छौँ। भेडाको कलेजोको रोग र सुगाको हिक्का पनि ज्वरकै रूप भनिन्छन्। यसमा बाघहरूलाई हुने श्रम पनि जोड्नुपर्छ, किनभने हे धर्मात्मा राजन्, त्यो पनि ज्वरकै एउटा रूप मानिन्छ।
44हे भरतवंशी, यीबाहेक मानिसहरूमा ज्वर जन्मका बेला, मृत्युका बेला र अरू अवसरहरूमा सम्पूर्ण शरीरमा प्रवेश गर्दछ।
45यो ज्वर महेश्वरको भयङ्कर शक्ति मानिन्छ। यसको सम्पूर्ण प्राणीमाथि अधिकार छ, त्यसैले यसको सबैले आदर र पूजन गर्नुपर्छ।
46त्यसैद्वारा धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ वृत्र ग्रस्त भएको थियो जब ऊ हाई काढ्दै थियो। त्यही बेला शक्रले उसमाथि आफ्नो वज्र छाडेका थिए।
47हे भरतवंशी, वृत्रको शरीरमा प्रवेश गरेर त्यस वज्रले उसका दुई टुक्रा पारिदियो। वज्रले दुई भागमा विभक्त भई महान् योगशक्तिले सम्पन्न त्यो महान् असुर महातेजस्वी विष्णुको धाममा गयो।
48विष्णुप्रतिको आफ्नो भक्तिकै कारण ऊ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई अभिभूत पार्न सफल भएको थियो। र विष्णुप्रतिको आफ्नो भक्तिकै कारण ऊ मारिएपछि विष्णुको धाममा गयो।
49हे पुत्र, यसरी वृत्रको कथाको वर्णन गर्दै मैले तिमीलाई ज्वरको वृत्तान्त पूरै सुनाइदिएँ! अब म तिमीलाई अरू के वर्णन गरूँ?
50जुन मानिसले ज्वरको उत्पत्तिको यो वृत्तान्त एकाग्र चित्त र प्रसन्न हृदयले पढ्नेछ, ऊ रोगबाट मुक्त हुनेछ र सधैँ सुख उसको भाग्यमा रहनेछ। आनन्दले भरिएर उसले आफ्ना सम्पूर्ण कामना पूरा गर्नेछ।