मोक्षधर्म पर्व — आयु शीघ्र बीतती है — यह जानकर मनुष्य का कर्तव्य; पिता और पुत्र का संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 104
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अतिक्रामति कालेऽस्मिन् सर्वभूतभयावहे। किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह।१।।
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर॥
3द्विजातेः कस्यचित् पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै। पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः॥
4सोऽब्रवीत् पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम्। मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षणः॥
5पुत्र उवाच धीर: किंस्वित् तात कुर्यात् प्रजानन् क्षिप्रं ह्यायुर्धश्यते मानवानाम्। पितस्तथाऽऽख्याहि यथार्थयोगं ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्॥
6पितोवाच अधीत्य वेदान् ब्रह्मचर्येषु पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनाय पितृणाम्। अग्नीनाधाय विधिवच्चेश्यज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिळूभूषेत्॥
7पुत्र उवाच एवमभ्याहते लोके सर्वतः परिवारिते। अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे॥
8पितोवाच कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः। अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीवमाम्॥
9पुत्र उवाच मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः। अहोरात्राः पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुद्ध्यसे॥
10यदाहमेव जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह। सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन्॥
11रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा। गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्त कस्तदा॥
12पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम्। अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम्॥
13श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम्। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्॥
14अद्यैव कुरु यच्छ्यो मा त्वां कालोऽत्यगान्महान्। को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति॥
15अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्यु सम्प्रकर्षति। युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम्॥
16कृते धर्मे भवेत् प्रीतिरिह प्रेत्य च शाश्वती। मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः॥
17कृत्वा कार्यमकार्यं वा तुष्टिमेषां प्रयच्छति। तं पुत्रपशुसम्पन्नं व्यासक्तमनसं नरम्॥ सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति। संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्॥ वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति। इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत् कृताकृतम्॥ एवमीहासमायुक्तं मृत्युरादाय गच्छति। कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसङ्गिनाम्॥ क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति। दुर्बलं बलवन्तं च प्राशं शूरं जडं कविम्॥ अप्राप्तसर्वकामार्थं मृत्युदाराय गच्छति। मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम्॥ असंत्याज्यं यदा मत्यैः किं स्वस्थ इव तिष्ठसि। जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम्॥
18अनुषत्तु द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः। न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित् प्रबाधते॥ बलात् सत्यमृते त्वेकं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम्। मृत्योर्वा गृहमेतद् वै या ग्रामे वसतो रतिः॥
19देवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः। निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः॥
20छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः। यो न हिंसति सत्त्वानि मनोवाक्कर्महेतुभिः॥ जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स बुद्ध्यते। तस्मात् सत्यव्रताचारः सत्यव्रतपरायणः॥ सत्यकाम: समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत्। अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम्॥
21मृत्युरापद्यते मोहात् सत्येनापद्यतेऽमृतम्। सोऽहं सत्यमहिंसाथी कामक्रोधबहिष्कृतः॥ समाश्रित्य सुखं क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमृत्युवत्। शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः॥ वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने। पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति॥
22अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत्। आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजः पितः॥
23आत्मयज्ञो भविष्यामि न मां तारयति प्रजा। यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक् प्रणिहिते सदा॥ तपस्त्यागश्च योगश्च स तैः सर्वमवाप्नुयात्। नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम्॥ नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥
24नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीले स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः॥
25किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते कि ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि। आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताः पिता च॥
26भीष्म उवाच पुत्रस्यैतद् वचः श्रुत्वा तथाकाषीत् पिता नृप। तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः॥
27भीष्म उवाच पुत्रस्यैतद् वचः श्रुत्वा तथाकाषीत् पिता नृप। तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said Time, which is a terror to all creatures, is rolling on. What is that source of good for which one should try? Tell me this, O grandfather.
2Bhishma said Regarding it is cited the old discourse between father and son. Listen to it, 0 Yudhishthira.
3Once on a time, O son of Pritha, a twiceborn person devoted to only the study of the Vedas had a very intelligent son who passed by the name of Medhavin.
4Himself a master of the religion of Liberation, the son one day asked his father who was not conversant with that religion and who was engaged in following the Vedic precepts, this question.
5The son said What should an intelligent men do, O father, knowing that the life of men runs speedily away? Tell me this truly and in due order, O father, so that, guided by your instruction I may undertake the acquisition of virtue.
6The father said Having read the Vedas all the while following the duties of Brahmacharya, O son, one should then desire for children for the sake of rescuting one's departed manes. Having established his fire then and performing the sacrifices that are ordained, one should then retire into the forest and then become a hermit.
7The son said, When the world is thus attacked on all sides, and when such irresistible things are falling on all sides, how can you speak so calinly?
8The sire said How is the world attacked?-By what is it besieged? What are those irresistible things that are falling on all sides? Do you frighten me with your words?-
9The world is attacked by Death. It is attacked by Decrepitude. Days and Nights are continually falling. Why do you not take care of these.
10When I know that Death does not wait here for any one how can I possibly wait thus covered in a sheath of Ignorance and attending affairs?
11When with every night the period of a man's existence wears away, when, indeed, one's position is similar to that of a fish a pool of shallow water, who can be happy?
12Death meets one in the very midst of his affairs, before the attainment of his objects, finding one as careless as a person while plucking flowers. to my
13What is kept for being done tomorrow should be done to-day; and what one thinks of doing in the afternoon should be done in the forenoon. Death does not wait for a man whether he has, or has not done his acts.
14Do to-day what is for your behoof! See that Death, who is irresistible, may not overcome you. Who knows that Death will not come to one this very day.
15Before a person's acts are done, Death drags one away. One should, therefore, begin to practise virtue while he is still young, for life is uncertain.
16By acquiring virtue one is sure to acquire eternal happiness both in this world and in the next. Overpowered by folly one is up and doing on behalf of his sons and wives.
17By performing deeds good or bad, one pleases his people. Death seizes him possessed of sons and animals, and with mind given to them, and runs away like a tiger carrying away a sleeping deer. While still engaged in acquiring various objects of desire, and while still unsatiated with their enjoyment, Death attacks him and runs away like a she-wolf seizing a sheep and running away with it.-_'This has been done,-this remain to be done this other is half done'-one may say thus, but Death, not caring for a person's desire to finish his unfinished acts, seizes and drags him away. Death seizes and carries away one who has not yet gained the fruit of what he has already done, amongst those attached to action, one busied with his field or shop or house. Death seizes and carries away the weak, the strong, the wise, the brave, the idiotic, the learned, or him who has not yet obtained the gratification of any of his desires. Death, decrepitude, disease, sorrow, and many things of a similar nature, cannot he shunned by mortals. How then O father, can you sit so at your ease? As soon as an embodied creature is born, Decrepitude and Death come and possess him for his destruction.
18All forms of existence, mobile and immobile, are possessed by these two. When the soldiers, which constitute Death's army, march, nothing can resist them except that one thing, viz., the power of Truth, for in Truth alone Immortality lives. The joy which one feels of living in the midst of men is residence of Death.
19The Shruti says that what is called the forest is the true fold for the deities, while the joy one feels in living in the midst of men is, as it were, the fetter for binding the dweller.
20The pious cut it and escape. The sinful can not cut it. He who does not injure other creatures in thought, word, and deed, and who never injures others by taking away their means of livelihood, is never injured by any crcature. Therefore, one should practise the vow of truth, be steadfastly devoted to the vow of truth, and should wish for nothing but the truth. Governing all his senses and regarding all creatures impartially, one should defeat Death with the help of Truth. Both Immortality and Death are in the body.
21Death comes from folly, and Immortality is acquired by Truth. Transcending desire and anger, abstaining from injury, I shall adopt Truth and happily acquiring what is for my behoof avoid Death like an Immortal. Engaged in the Sacrifice that is formed by Peace, and employed also in the Sacrifice of Brahma, and controlling my senses, the Sacrifices I shall perform and those of speech, mind, and deeds, when the sun enters his northerly course. How can one like me celebrate an Animal Sacrifice which is full of cruelty.
22How can one like me, endued with wisdom, perform like a cruel being, a Sacrifice of destruction after the manner of what is sanctioned for the Kshatriyas,-a Sacrifice which produces only fickle rewards, In myself have I been begotten by myown self. O father, without seeking to procreate progeny, I shall rest myself on my own self!
23I shall celebrate the Sacrifice of Self, I require no children to rescue me. He whose words and thoughts are always well-governed, he who has penances and Renunciation, and Yoga, is sure to acquire everything through these. There is no eye like Knowledge. There is no reward like Knowledge. There is no sorrow like attachment. There is no happiness like Renunciation.
24For a Brahmana there can be no wealth like living in solitude, an impartial eye for all creatures, truthfulness of speech, steady observance of good conduct, the total abandonment of the rod (of chastisement), simplicity, and the gradual abstention from all acts.
25Why do you require riches, relatives, friends, and wives? You are a Brahmana and you have death to encounter! Search you own Self which is concealed in a cave. Where have your grandfathers gone and where your father too?
26Bhishma said, Hearing these words of his son, the father acted in the way that was pointed out, O king! Do you also act similarly, devoted to the religion of Truth.
27Bhishma said, Hearing these words of his son, the father acted in the way that was pointed out, O king! Do you also act similarly, devoted to the religion of Truth.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — काल, जो समस्त प्राणियों के लिए भय है, निरन्तर चला जा रहा है। वह कल्याण का स्रोत क्या है जिसके लिए मनुष्य को यत्न करना चाहिए? हे पितामह, मुझे यह बताइए।
2भीष्म ने कहा — इस विषय में पिता और पुत्र के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है। हे युधिष्ठिर, उसे सुनो।
3हे पृथापुत्र, एक समय केवल वेदाध्ययन में लगे हुए एक द्विज का एक अत्यन्त बुद्धिमान् पुत्र था, जो मेधावी नाम से प्रसिद्ध था।
4मोक्षधर्म में स्वयं निष्णात उस पुत्र ने एक दिन अपने पिता से — जो उस धर्म के ज्ञाता नहीं थे और वैदिक विधानों के पालन में लगे थे — यह प्रश्न पूछा।
5पुत्र ने कहा — हे पिताजी, यह जानते हुए कि मनुष्य का जीवन तेजी से बीता जा रहा है, बुद्धिमान् मनुष्य को क्या करना चाहिए? हे पिताजी, मुझे यह सत्य और यथाक्रम बताइए, ताकि आपके उपदेश से निर्देशित होकर मैं धर्म का अर्जन आरम्भ कर सकूँ।
6पिता ने कहा — हे पुत्र, ब्रह्मचर्य के धर्मों का पालन करते हुए सारा समय वेदों का अध्ययन करके मनुष्य को अपने दिवंगत पितरों के उद्धार के लिए सन्तान की कामना करनी चाहिए। फिर अग्नि की स्थापना करके और विहित यज्ञों का अनुष्ठान करके उसे वन में जाकर वानप्रस्थ बनना चाहिए।
7पुत्र ने कहा — जब संसार इस प्रकार चारों ओर से आक्रान्त है, और जब ऐसी अप्रतिरोध्य वस्तुएँ चारों ओर से टूट रही हैं, तब आप इतनी शान्ति से कैसे बोल सकते हैं?
8पिता ने कहा — संसार किस प्रकार आक्रान्त है? उसे किसने घेर रखा है? वे कौन-सी अप्रतिरोध्य वस्तुएँ हैं जो चारों ओर से टूट रही हैं? क्या तुम अपने वचनों से मुझे डराते हो?
9संसार मृत्यु से आक्रान्त है। वह जरा से घिरा हुआ है। दिन और रात निरन्तर टूटते जा रहे हैं। आप इनकी चिन्ता क्यों नहीं करते?
10जब मैं जानता हूँ कि यहाँ मृत्यु किसी की प्रतीक्षा नहीं करती, तब मैं अज्ञान के आवरण में ढका हुआ और सांसारिक कार्यों में लगा हुआ भला कैसे प्रतीक्षा कर सकता हूँ?
11जब प्रत्येक रात के साथ मनुष्य के जीवन की अवधि घटती जाती है, जब सचमुच उसकी दशा उथले जल के गड्ढे में पड़ी मछली के समान है, तब कौन सुखी रह सकता है?
12मनुष्य को उसके कार्यों के ठीक बीच में, उसके प्रयोजनों की सिद्धि से पहले ही, मृत्यु आ मिलती है — उसे उसी प्रकार असावधान पाकर जैसे कोई फूल चुनने में लगा हो।
13जो कल के लिए रखा गया है वह आज ही कर लेना चाहिए; और जो अपराह्न में करने का विचार हो वह पूर्वाह्न में ही कर लेना चाहिए। मृत्यु मनुष्य की प्रतीक्षा नहीं करती — चाहे उसने अपने कर्म पूरे किए हों या न किए हों।
14आज ही वह करो जो तुम्हारे हित में है! देखो, कहीं अप्रतिरोध्य मृत्यु तुम्हें दबोच न ले। कौन जानता है कि मृत्यु आज ही किसी के पास न आ जाए?
15मनुष्य के कर्म पूरे होने से पहले ही मृत्यु उसे खींच ले जाती है। अतः मनुष्य को युवावस्था में ही धर्म का आचरण आरम्भ कर देना चाहिए, क्योंकि जीवन अनिश्चित है।
16धर्म अर्जित करके मनुष्य इस लोक और परलोक — दोनों में नित्य सुख अवश्य प्राप्त करता है। किन्तु मोह से अभिभूत होकर मनुष्य अपने पुत्रों और स्त्रियों के लिए ही दौड़धूप करता रहता है।
17भले या बुरे कर्म करके मनुष्य अपने लोगों को प्रसन्न करता है। पुत्रों और पशुओं से युक्त तथा उन्हीं में मन लगाए हुए उस मनुष्य को मृत्यु दबोच लेती है और उसे वैसे ही ले भागती है जैसे बाघ सोए हुए मृग को उठा ले जाए। जब वह अभी नाना कामनाओं की वस्तुएँ अर्जित करने में लगा है और उनके भोग से अतृप्त ही है, तभी मृत्यु उस पर आक्रमण करके उसे वैसे ही ले भागती है जैसे भेड़िया भेड़ को पकड़कर भाग जाए। 'यह हो गया', 'यह करना शेष है', 'यह दूसरा आधा हो चुका है' — मनुष्य ऐसा कहता रहता है, किन्तु मृत्यु मनुष्य के अधूरे कर्म पूरे करने की इच्छा की परवाह किए बिना उसे पकड़कर खींच ले जाती है। जो अभी अपने किए हुए कर्मों का फल भी नहीं पा सका है — कर्मों में लगे हुए लोगों के बीच अपने खेत, दुकान अथवा घर में व्यस्त उस पुरुष को — मृत्यु पकड़कर ले जाती है। दुर्बल को, बलवान् को, बुद्धिमान् को, वीर को, मूर्ख को, विद्वान् को, अथवा उसको जिसकी कोई भी कामना अभी तृप्त नहीं हुई — मृत्यु सबको पकड़कर ले जाती है। मृत्यु, जरा, रोग, शोक और इसी प्रकार की अनेक वस्तुएँ मर्त्य प्राणियों के लिए अटल हैं। तब हे पिताजी, आप इतनी निश्चिन्तता से कैसे बैठे हैं? देहधारी प्राणी के जन्म लेते ही जरा और मृत्यु उसके विनाश के लिए आकर उसे घेर लेते हैं।
18चर और अचर — समस्त प्रकार के अस्तित्व इन दोनों से ग्रस्त हैं। जब मृत्यु की सेना के सैनिक कूच करते हैं, तब उन्हें कोई नहीं रोक सकता — केवल एक वस्तु के अतिरिक्त, अर्थात् सत्य की शक्ति के; क्योंकि अमरता सत्य में ही निवास करती है। मनुष्यों के बीच रहने का जो आनन्द मनुष्य अनुभव करता है, वही मृत्यु का निवास है।
19श्रुति कहती है कि जिसे वन कहा जाता है वही देवताओं का सच्चा गोष्ठ है, जबकि मनुष्यों के बीच रहने में जो आनन्द मिलता है वह मानो वहाँ रहने वाले को बाँधने की बेड़ी है।
20धर्मात्मा उसे काटकर मुक्त हो जाते हैं। पापी उसे काट नहीं पाते। जो मन, वचन और कर्म से दूसरे प्राणियों को पीड़ा नहीं देता, और जो दूसरों की जीविका के साधन छीनकर उन्हें कभी हानि नहीं पहुँचाता, उसे किसी प्राणी से हानि नहीं होती। अतः मनुष्य को सत्य का व्रत धारण करना चाहिए, सत्य के व्रत में दृढ़ता से लगे रहना चाहिए, और सत्य के अतिरिक्त और कुछ नहीं चाहना चाहिए। अपनी समस्त इन्द्रियों को वश में करके और समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखते हुए मनुष्य को सत्य की सहायता से मृत्यु को जीतना चाहिए। अमरता और मृत्यु — दोनों इसी शरीर में हैं।
21मृत्यु मोह से आती है, और अमरता सत्य से प्राप्त होती है। काम और क्रोध से ऊपर उठकर, हिंसा से विरत होकर, मैं सत्य को अपनाऊँगा और जो मेरे हित में है उसे सुखपूर्वक प्राप्त करके अमर पुरुष के समान मृत्यु से बचूँगा। शान्ति-रूपी यज्ञ में लगकर तथा ब्रह्म-यज्ञ में भी लगकर और अपनी इन्द्रियों को वश में करके, जब सूर्य उत्तरायण में प्रवेश करेगा तब मैं वे यज्ञ करूँगा — वाणी के, मन के और कर्म के यज्ञ। मुझ जैसा पुरुष क्रूरता से भरे पशु-यज्ञ का अनुष्ठान कैसे कर सकता है?
22ज्ञान से सम्पन्न मुझ जैसा पुरुष क्रूर प्राणी के समान, क्षत्रियों के लिए विहित रीति से विनाश का यज्ञ — ऐसा यज्ञ जो केवल चंचल फल देता है — कैसे कर सकता है? मैंने स्वयं ही अपने आप से अपने को उत्पन्न किया है। हे पिताजी, सन्तान उत्पन्न करने की कामना न करके मैं अपने ही आत्मा में विश्राम करूँगा!
23मैं आत्म-यज्ञ का अनुष्ठान करूँगा; मुझे अपने उद्धार के लिए सन्तान की आवश्यकता नहीं। जिसके वचन और विचार सदा भलीभाँति संयत हैं, जिसके पास तप, संन्यास और योग हैं, वह इन्हीं के द्वारा सब कुछ अवश्य प्राप्त कर लेता है। ज्ञान के समान कोई नेत्र नहीं। ज्ञान के समान कोई फल नहीं। आसक्ति के समान कोई शोक नहीं। संन्यास के समान कोई सुख नहीं।
24ब्राह्मण के लिए एकान्तवास, समस्त प्राणियों के प्रति समान दृष्टि, वाणी की सत्यता, सदाचार का दृढ़ पालन, दण्ड का पूर्ण त्याग, सरलता, और समस्त कर्मों से क्रमशः विरति — इनके समान कोई धन नहीं है।
25आपको धन, सम्बन्धियों, मित्रों और स्त्रियों की क्या आवश्यकता? आप ब्राह्मण हैं और आपको मृत्यु का सामना करना है! उस अपने आत्मा को खोजिए जो गुहा में छिपा है। आपके पितामह कहाँ गए और आपके पिता भी कहाँ गए?
26भीष्म ने कहा — हे राजन्, अपने पुत्र के ये वचन सुनकर उस पिता ने उसी प्रकार आचरण किया जैसा बताया गया था! तुम भी सत्य के धर्म में लगे रहकर वैसा ही आचरण करो।
27भीष्म ने कहा — हे राजन्, अपने पुत्र के ये वचन सुनकर उस पिता ने उसी प्रकार आचरण किया जैसा बताया गया था! तुम भी सत्य के धर्म में लगे रहकर वैसा ही आचरण करो।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — काल, जो सम्पूर्ण प्राणीका लागि भय हो, निरन्तर चलिरहेको छ। त्यो कल्याणको स्रोत के हो जसका लागि मानिसले प्रयत्न गर्नुपर्छ? हे पितामह, मलाई यो बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — यस विषयमा पिता र छोराबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ। हे युधिष्ठिर, त्यो सुन।
3हे पृथापुत्र, एक समय केवल वेदाध्ययनमा लागेका एक द्विजका एक अत्यन्त बुद्धिमान् छोरा थिए, जो मेधावी नामले प्रसिद्ध थिए।
4मोक्षधर्ममा आफैँ निष्णात ती छोराले एक दिन आफ्ना पितालाई — जो त्यस धर्मका ज्ञाता थिएनन् र वैदिक विधानको पालनमा लागेका थिए — यो प्रश्न सोधे।
5छोराले भने — हे पिताजी, मानिसको जीवन द्रुत गतिले बित्दै छ भन्ने जान्दा बुद्धिमान् मानिसले के गर्नुपर्छ? हे पिताजी, मलाई यो सत्य र यथाक्रम बताउनुहोस्, ताकि तपाईंको उपदेशले निर्देशित भई म धर्मको आर्जन सुरु गर्न सकूँ।
6पिताले भने — हे छोरा, ब्रह्मचर्यका धर्मको पालन गर्दै सारा समय वेदको अध्ययन गरेर मानिसले आफ्ना दिवङ्गत पितृको उद्धारका लागि सन्तानको कामना गर्नुपर्छ। अनि अग्निको स्थापना गरी र विहित यज्ञको अनुष्ठान गरी उसले वनमा गएर वानप्रस्थ बन्नुपर्छ।
7छोराले भने — जब संसार यसरी चारैतिरबाट आक्रान्त छ, र जब यस्ता अप्रतिरोध्य वस्तु चारैतिरबाट खसिरहेका छन्, तब तपाईं यति शान्तिपूर्वक कसरी बोल्न सक्नुहुन्छ?
8पिताले भने — संसार कसरी आक्रान्त छ? त्यसलाई कसले घेरेको छ? ती कुन-कुन अप्रतिरोध्य वस्तु हुन् जो चारैतिरबाट खसिरहेका छन्? के तिमी आफ्ना वचनले मलाई डराउँछौ?
9संसार मृत्युले आक्रान्त छ। त्यो जराले घेरिएको छ। दिन र रात निरन्तर खसिरहेका छन्। तपाईं यिनको चिन्ता किन गर्नुहुन्न?
10जब मलाई थाहा छ कि यहाँ मृत्युले कसैको प्रतीक्षा गर्दैन, तब म अज्ञानको आवरणमा ढाकिएर र सांसारिक कार्यमा लागेर कसरी प्रतीक्षा गर्न सकूँ?
11जब प्रत्येक रातसँगै मानिसको जीवनको अवधि घट्दै जान्छ, जब साँच्चै उसको दशा उथलो पानीको खाल्डोमा परेको माछाजस्तै छ, तब को सुखी रहन सक्छ?
12मानिसलाई उसका कामको ठीक बीचमा, उसका प्रयोजनको सिद्धिभन्दा अघि नै, मृत्यु आइपुग्छ — उसलाई त्यसै गरी असावधान पाएर जसरी कोही फूल टिप्नमा लागेको हुन्छ।
13जो भोलिका लागि राखिएको छ त्यो आजै गरिहाल्नुपर्छ; अनि जो अपराह्नमा गर्ने विचार छ त्यो पूर्वाह्नमै गरिहाल्नुपर्छ। मृत्युले मानिसको प्रतीक्षा गर्दैन — चाहे उसले आफ्ना कर्म पूरा गरेको होस् वा नगरेको।
14आजै त्यो गर जो तिम्रो हितमा छ! हेर, कतै अप्रतिरोध्य मृत्युले तिमीलाई नथिचोस्। कसलाई थाहा छ कि मृत्यु आजै कसैकहाँ नआओस्?
15मानिसका कर्म पूरा हुनुअघि नै मृत्युले उसलाई तानेर लैजान्छ। त्यसैले मानिसले युवावस्थामै धर्मको आचरण सुरु गरिहाल्नुपर्छ, किनभने जीवन अनिश्चित छ।
16धर्म आर्जन गरेर मानिसले यस लोक र परलोक — दुवैमा नित्य सुख अवश्य प्राप्त गर्छ। तर मोहले अभिभूत भई मानिस आफ्ना छोरा र स्त्रीकै लागि दौडधुप गरिरहन्छ।
17असल वा खराब कर्म गरेर मानिसले आफ्ना मानिसलाई प्रसन्न पार्छ। छोरा र पशुले युक्त तथा तिनैमा मन लगाएको त्यस मानिसलाई मृत्युले समात्छ र उसलाई त्यसै गरी लिएर भाग्छ जसरी बाघले सुतिरहेको मृगलाई उठाएर लैजान्छ। जब ऊ अझै नाना कामनाका वस्तु आर्जन गर्नमा लागेको छ र तिनको भोगबाट अतृप्त नै छ, तब मृत्युले उसमाथि आक्रमण गरेर उसलाई त्यसै गरी लिएर भाग्छ जसरी ब्वाँसोले भेडा समातेर भाग्छ। 'यो भयो', 'यो गर्न बाँकी छ', 'यो अर्को आधा भइसक्यो' — मानिसले यसो भनिरहन्छ, तर मृत्युले मानिसको अधुरा कर्म पूरा गर्ने इच्छाको वास्ता नगरी उसलाई समातेर तानेर लैजान्छ। जसले अझै आफूले गरेका कर्मको फल पनि पाएको छैन — कर्ममा लागेका मानिसका बीच आफ्नो खेत, पसल वा घरमा व्यस्त त्यस पुरुषलाई — मृत्युले समातेर लैजान्छ। दुर्बललाई, बलवान्लाई, बुद्धिमान्लाई, वीरलाई, मूर्खलाई, विद्वान्लाई, अथवा उसलाई जसको कुनै पनि कामना अझै तृप्त भएको छैन — मृत्युले सबैलाई समातेर लैजान्छ। मृत्यु, जरा, रोग, शोक र यस्तै अनेक वस्तु मर्त्य प्राणीका लागि अटल छन्। तब हे पिताजी, तपाईं यति निश्चिन्त भई कसरी बस्नुभएको छ? देहधारी प्राणीले जन्म लिनेबित्तिकै जरा र मृत्युले उसको विनाशका लागि आएर उसलाई घेर्छन्।
18चर र अचर — सम्पूर्ण प्रकारका अस्तित्व यी दुवैले ग्रस्त छन्। जब मृत्युको सेनाका सैनिक कूच गर्छन्, तब तिनलाई कसैले रोक्न सक्दैन — केवल एउटा वस्तुबाहेक, अर्थात् सत्यको शक्तिबाहेक; किनभने अमरता सत्यमै निवास गर्छ। मानिसका बीच बस्ने जुन आनन्द मानिसले अनुभव गर्छ, त्यही मृत्युको निवास हो।
19श्रुतिले भन्छ कि जसलाई वन भनिन्छ त्यही देवताको साँचो गोठ हो, जबकि मानिसका बीच बस्दा जुन आनन्द मिल्छ त्यो मानौँ त्यहाँ बस्नेलाई बाँध्ने नेल हो।
20धर्मात्माहरूले त्यो काटेर मुक्त हुन्छन्। पापीले त्यो काट्न सक्दैनन्। जसले मन, वचन र कर्मले अरू प्राणीलाई पीडा दिँदैन, र जसले अरूको जीविकाका साधन खोसेर तिनलाई कहिल्यै हानि पुर्याउँदैन, उसलाई कुनै प्राणीबाट हानि हुँदैन। त्यसैले मानिसले सत्यको व्रत धारण गर्नुपर्छ, सत्यको व्रतमा दृढतापूर्वक लागिरहनुपर्छ, र सत्यबाहेक अरू केही चाहनु हुँदैन। आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रिय वशमा पारेर र सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्दै मानिसले सत्यको सहायताले मृत्युलाई जित्नुपर्छ। अमरता र मृत्यु — दुवै यसै शरीरमा छन्।
21मृत्यु मोहबाट आउँछ, र अमरता सत्यबाट प्राप्त हुन्छ। काम र क्रोधभन्दा माथि उठेर, हिंसाबाट विरत भई, म सत्यलाई अपनाउनेछु र जे मेरो हितमा छ त्यो सुखपूर्वक प्राप्त गरी अमर पुरुषझैँ मृत्युबाट बच्नेछु। शान्तिरूपी यज्ञमा लागेर तथा ब्रह्मयज्ञमा पनि लागेर र आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेर, जब सूर्य उत्तरायणमा प्रवेश गर्नेछ तब म ती यज्ञ गर्नेछु — वाणीका, मनका र कर्मका यज्ञ। मजस्तो पुरुषले क्रूरताले भरिएको पशुयज्ञको अनुष्ठान कसरी गर्न सक्छ?
22ज्ञानले सम्पन्न मजस्तो पुरुषले क्रूर प्राणीजस्तै, क्षत्रियका लागि विहित रीतिले विनाशको यज्ञ — त्यस्तो यज्ञ जसले केवल चञ्चल फल दिन्छ — कसरी गर्न सक्छ? मैले आफैँबाट आफूलाई उत्पन्न गरेको छु। हे पिताजी, सन्तान उत्पन्न गर्ने कामना नगरी म आफ्नै आत्मामा विश्राम गर्नेछु!
23म आत्मयज्ञको अनुष्ठान गर्नेछु; मलाई आफ्नो उद्धारका लागि सन्तानको आवश्यकता छैन। जसका वचन र विचार सधैँ राम्ररी संयत छन्, जोसँग तप, सन्न्यास र योग छन्, उसले यिनैद्वारा सबै कुरा अवश्य प्राप्त गर्छ। ज्ञानजस्तो कुनै नेत्र छैन। ज्ञानजस्तो कुनै फल छैन। आसक्तिजस्तो कुनै शोक छैन। सन्न्यासजस्तो कुनै सुख छैन।
24ब्राह्मणका लागि एकान्तवास, सम्पूर्ण प्राणीप्रति समान दृष्टि, वाणीको सत्यता, सदाचारको दृढ पालन, दण्डको पूर्ण त्याग, सरलता, र सम्पूर्ण कर्मबाट क्रमशः विरति — यिनीजस्तो कुनै धन छैन।
25तपाईंलाई धन, आफन्त, मित्र र स्त्रीको के आवश्यकता? तपाईं ब्राह्मण हुनुहुन्छ र तपाईंले मृत्युको सामना गर्नुछ! त्यस आफ्नो आत्मालाई खोज्नुहोस् जो गुफामा लुकेको छ। तपाईंका पितामह कहाँ गए र तपाईंका पिता पनि कहाँ गए?
26भीष्मले भने — हे राजन्, आफ्ना छोराका यी वचन सुनेर ती पिताले त्यसै गरी आचरण गरे जसरी बताइएको थियो! तिमी पनि सत्यको धर्ममा लागिरहेर त्यस्तै आचरण गर।
27भीष्मले भने — हे राजन्, आफ्ना छोराका यी वचन सुनेर ती पिताले त्यसै गरी आचरण गरे जसरी बताइएको थियो! तिमी पनि सत्यको धर्ममा लागिरहेर त्यस्तै आचरण गर।