सृष्टि के विषय में नारद और असित देवल का संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 102
संस्कृत
1भीष्म उवाच अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च॥
2आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम्। नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्॥
3नारद उवाच कुत: सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन् स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च कमभ्येति तद् भवान् प्रब्रवीतु मे॥
4असित उवाच येभ्यः सृजति भूतानि काले भावप्रचोदितः। महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः॥
5तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः। एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद् ब्रूयादसंशयम्॥
6विद्धि नारद पञ्चैताशाश्वतानचलान् ध्रुवान्। महतस्तेजसो राशीन् कालषष्ठान् स्वभावतः॥
7आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावको। नासीद्धि परमं तेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्॥
8नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद् ब्रूयादसंशयम्। वेत्यैतानभिनिर्वृत्तान् घडेते यस्य राशयः॥
9पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ। अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवात्ययौ॥
10अभावं यान्ति तेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि। विनष्टोऽप्यनु तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा॥
11तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसम्भवम्। सूर्याच्चक्षुरसुयोरञ्ज्यस्तु खलु शोणितम्॥
12चक्षुषी नासिकाकर्णी त्वक् जिह्वेति च पञ्चमी। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः॥
13दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा। उपपत्त्या गुणान् विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा॥
14रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः। इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः॥
15रूपं गन्धं रसं स्पर्श चैवाथ तद्गुणान्। इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते॥
16चित्तमिन्द्रियसंघातात् परं तस्मात् परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः॥
17पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान् पृथक्। विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति। । इन्द्रियैरुपलब्धार्थान् बुद्धिमांस्तु व्यवस्यति॥
18चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाष्टमी। अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः॥
19पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम्। इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि॥
20जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते। गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ॥
21पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी। विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके॥
22बलं षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथा मम। ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया॥
23इन्द्रियाणां स्वकर्मेभ्यः श्रमादुपरमो यदा। भवतीन्द्रियसंत्यागादथ स्वपिति वै नरः॥
24इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि। सेवते विषयानेव तं विद्यात् स्वप्नदर्शनम्॥
25सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा तामसराजसाः। कर्मयुक्तान् प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा॥
26आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः। सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान् संश्रयते स्मृतिः॥ जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिताः। भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं तयोः॥
27इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः। तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः॥
28अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम्। संश्रितास्तद् वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते॥
29अथवा संनिपातोऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम्। एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणा॥
30उष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः। महान् संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह॥
31तस्य प्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने। यथैवोत्पद्यते किंचित् पञ्चत्वं गच्छते तथा॥ पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः। देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसम्भवम्॥
32हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद् देहं कृताश्रयः। कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद् वा गृहाद् गृहम्॥
33तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः। कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः सम्बन्धदर्शिनः॥
34न ह्ययं कस्यचित् कश्चिन्नास्य कश्च न विद्यते। भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक्॥
35नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते। याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्॥
36पुण्यपापमयं देहं क्षपयन् कर्मसंक्षयात्। क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति॥
37पुण्यपापक्षयार्थं हि सांख्यज्ञानं विधीयते। तत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम्॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said Regarding it is cited the old discourse that took place between Narada, and Asita-Devala.
2Once on a time Narada, seeing that foremost of intelligent men, viz., Devala of venerable years, seated at his ease, asked him about the origin and the destruction of all creatures.
3Narada said Whence, O Brahmana, has this universe, consisting of mobile and iminobile objects, been created? When, again, the all-embracing destruction sets in, into whom does it merge! Let your learned self describe this to me.
4are Those from which the Supreme Self, when the time comes, actuated by the desire of existence in various forms, creates all creatures, and said by persons conversant with objects to be the five essential principles.
5Time, moved by the Understanding, created other objects from them. He who says that there is anything else save these, says the untruth.
6Know, O Narada, that these five are eternal, indestructible, and without beginning and without end. With Kala as their sixth, these five essential ingredients naturally possessed of great power.
7Water, Ether, Earth, Air, and Fire,—these are those five principal elements. Forsooth, there is nothing higher or superior to these.
8The existence of nothing else can is inferred by any one agreeably to the conclusions of the Shrutis or arguments drawn from reason. If any one does hold the existence of anything else, then his assertion would, in sooth, be useless. Know that these six form all others. That of which are all these is called non-existent.
9These five, and Kala (or Jiva), the effects of past acts, and Ignorance,-these eight eternal essences are the causes of the birth and destruction of creatures.
10When creatures are destroyed it is into these that they merge; and when they are born, it is again from them that they do so. Indeed, after destruction, a creature resolves itself into those five elements.
11His body is made of earth; his ear is made of ether; his eye has light for it cause, his life is of air, and his blood is of water.
12The two eyes, the nose, the two ears, the skin, and the tongue, are the senses. These, the learned hold, exist for perception of their various objects.
13Seeing, hearing, smelling, touching and tasting are the actions of the senses. The five senses, are connected with five objects in five ways. Know, by the inference of reason, their similitude of attributes.
14Form, scent, taste, touch, and sound, are the five properties that are perceived by the five senses in five different ways.
15These five properties, viz., form scent, taste, touch, and sound, are not really perceived by the senses, but it is the Soul that apprehends them through the senses.
16That which is called Faculty is superior to all the Superior to Mind is Understanding, and superior to Understanding is Soul. senses.
17At first a living creature perceives various objects through the senses. With Mind he reflects over them, and then with the help of Understanding, he arrives at certainty of knowledge. Endued with Understanding, one arrives at certainty of conclusions regarding objects perceived through the senses.
18The five senses, Faculty, Mind, and Understanding,-these are regarded as organs of knowledge by those conversant with the spiritual science.
19The hands, the feet, the anus, the inembrum virile, the mouth, form the five organs of actions.
20The mouth is spoken of as an organ of action because it contains the instrument of speech, and that of eating. The feet are organs of locomotion and the hands for doing various sorts of work.
21The anus and the membrum virile are two organs which exist for evacuation. The first is for evacuation of stools, the second for that of urine as also of the semen when one feels the influence of desire.
22Besides these, there is a sixth organ of action. It is called muscle. These then are the names of the six organs of action according to the book written on the subject. I have now described to you the names of all the organs of knowledge and of action, and all the attributes of the five elements.
23When on account of the organs being fatigued, they cease to discharge their respective functions, the owner of those organs, their action being suspended is said to sleep.
24If when the action of these organs is stopped, the action of the mind, does not cease, but on the other hand the mind continues to act, that state of Consciousness is called Dream.
25During wakefulness there are three states of the mind viz., that connected with Goodness, that with Darkness, and that with Ignorance. In dream also the mind is connected with the same three states. Those very states, when they appear is dreams, connected with pleasurable actions, are spoken highly of.
26Happiness, success, knowledge, and absence of attachment are the marks of the quality of Goodness. Whatever states are experienced by living creatures, as shown in acts, during their hours of wakefulness, reappear in memory during their hours of sleep when they dream. The passage of our ideas as they exist during wakefulness into those of dreams, and that of ideas as they exist in dreams into those of wakefulness, become directly perceptible in that state of consciousness which is called dreamless sleep. That is eternal, and that is desirable.
27There are five organs of knowledge, and five of action; with muscular power, mind, understanding, and faculty, and with also the three qualities of goodness, darkness and ignorance, the number, it has been said, comes up to seventeen. The eighteenth in the calculation is he who owns the body. Indeed, he who lives in this body is eternal.
28All those seventeen (with Avidya or nesciene as eighteenth) living in the body, exist attached to him who owns the body. When the owner disappear from the body, those eighteen cease to live together in the body.
29Or, this body made up the five principal elements only a combination. The eighteen attributes, with him that owns the body, and counting stomachic heat numbering twentieth, form that which is known as the Combination of the Five.
30There is a Being called Mahat (principal of greatness) which, with the help of the wind (called Prana), keeps up this combination containing the twenty ihings that have been named, and in the matter of the destruction of that body the wind is only the instrument in the hands of that same Mahat.
31Whatever creature is born is resolved once more into the five principal elements upon the exhaustion of his merits and demerits; and moved again by the merits and demerits acquired in that life enters into another body resulting from his deeds.
32His habitation always resulting from nescience, desire, and acts, he migrates from body to body, leaving off one after another repeatedly, urged on by Time, like a person leaving house after in succession.
33The wise, wise, gifted with certainty of knowledge, do not yield to grief upon seeing this. Only the foolish, erroneously supposing relationships indulge in grief on seeing such changes of habitation.
34This individual soul is no one's relation; there is none again that may be said to belong to him. He is always alone, and he is himself the creator of his own body and his own happiness and misery.
35This individual is never born, nor does he ever die. Freed from the fetters of body, he succeeds sometimes in acquiring the highest end.
36Deprived of body, because freed through the dissipation of acts from bodies that are the outcome of merits and demerits, individual at last attains to Brahma.
37For the dissipation of both merits and demerits, Knowledge has been described as the cause in the Sankhya school. Upon the dissipation of merit and demerit, when individual soul attains to the status of Brahma, the learned behold the attainment of individual soul to the highest end.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — इस विषय में नारद और असित-देवल के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
2एक समय नारद ने बुद्धिमानों में श्रेष्ठ वयोवृद्ध देवल को सुखपूर्वक बैठा देखकर उनसे समस्त प्राणियों की उत्पत्ति और विनाश के विषय में पूछा।
3नारद ने कहा — हे ब्राह्मण, चर और अचर वस्तुओं से बना यह जगत् कहाँ से रचा गया है? और जब सर्वग्रासी प्रलय आता है, तब यह किसमें लीन हो जाता है? आप विद्वान् मुझे यह बताइए।
4जिनसे परमात्मा, समय आने पर, नाना रूपों में विद्यमान होने की इच्छा से प्रेरित होकर समस्त प्राणियों की रचना करता है — उन्हें तत्त्वों के ज्ञाता पुरुष पाँच मूल तत्त्व कहते हैं।
5बुद्धि से प्रेरित काल ने उन्हीं से अन्य वस्तुओं की रचना की। जो कहता है कि इनके अतिरिक्त और कुछ भी है, वह असत्य कहता है।
6हे नारद, जान लो कि ये पाँच नित्य, अविनाशी, तथा आदि और अन्त से रहित हैं। काल को छठा मानकर ये पाँच मूल तत्त्व स्वभाव से ही महान् शक्ति से सम्पन्न हैं।
7जल, आकाश, पृथ्वी, वायु और अग्नि — ये ही वे पाँच प्रधान भूत हैं। निश्चय ही इनसे बढ़कर अथवा श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है।
8श्रुतियों के निष्कर्षों अथवा तर्क से निकाले गए प्रमाणों के अनुसार और किसी वस्तु का अस्तित्व सिद्ध नहीं किया जा सकता। यदि कोई और किसी वस्तु का अस्तित्व मानता भी है, तो उसका कथन सचमुच व्यर्थ ही होगा। जान लो कि ये छह ही शेष सबका निर्माण करते हैं। जिसमें ये सब नहीं हैं, वह असत् कहलाता है।
9ये पाँच, तथा काल (अथवा जीव), पूर्वकर्मों का फल, और अविद्या — ये आठ सनातन तत्त्व प्राणियों की उत्पत्ति और विनाश के कारण हैं।
10जब प्राणियों का नाश होता है, तब वे इन्हीं में लीन हो जाते हैं; और जब वे जन्म लेते हैं, तब भी इन्हीं से जन्म लेते हैं। सचमुच, नाश के पश्चात् प्राणी इन्हीं पाँच भूतों में विलीन हो जाता है।
11उसका शरीर पृथ्वी से बना है; उसका कान आकाश से बना है; उसका नेत्र तेज से उत्पन्न है, उसका प्राण वायु से है, और उसका रक्त जल से।
12दोनों नेत्र, नासिका, दोनों कान, त्वचा और जिह्वा — ये इन्द्रियाँ हैं। विद्वान् मानते हैं कि ये अपने-अपने विषयों के ग्रहण के लिए हैं।
13देखना, सुनना, सूँघना, छूना और चखना — ये इन्द्रियों के व्यापार हैं। पाँच इन्द्रियाँ पाँच विषयों से पाँच प्रकार से जुड़ी हैं। तर्क के अनुमान से उनके गुणों की समानता को जान लो।
14रूप, गन्ध, रस, स्पर्श और शब्द — ये वे पाँच गुण हैं जिन्हें पाँच इन्द्रियाँ पाँच भिन्न-भिन्न प्रकारों से ग्रहण करती हैं।
15ये पाँच गुण — अर्थात् रूप, गन्ध, रस, स्पर्श और शब्द — वास्तव में इन्द्रियों के द्वारा नहीं जाने जाते, अपितु आत्मा ही इन्द्रियों के माध्यम से उन्हें ग्रहण करता है।
16जिसे चित्त कहा जाता है वह समस्त इन्द्रियों से श्रेष्ठ है। मन से श्रेष्ठ बुद्धि है, और बुद्धि से श्रेष्ठ आत्मा है।
17पहले प्राणी इन्द्रियों के द्वारा नाना विषयों को जानता है। मन से वह उन पर विचार करता है, और फिर बुद्धि की सहायता से वह निश्चित ज्ञान तक पहुँचता है। बुद्धि से युक्त होकर मनुष्य इन्द्रियों से जाने गए विषयों के सम्बन्ध में निश्चित निष्कर्षों तक पहुँचता है।
18पाँच इन्द्रियाँ, चित्त, मन और बुद्धि — अध्यात्म-विद्या के ज्ञाता इन्हें ज्ञान के करण मानते हैं।
19हाथ, पैर, गुदा, उपस्थ और मुख — ये पाँच कर्मेन्द्रियाँ हैं।
20मुख को कर्मेन्द्रिय इसलिए कहा जाता है कि उसमें वाणी का तथा भोजन का साधन है। पैर गमन की इन्द्रियाँ हैं और हाथ नाना प्रकार के कर्म करने के लिए।
21गुदा और उपस्थ — ये दो इन्द्रियाँ मल-त्याग के लिए हैं। पहली मल के त्याग के लिए, और दूसरी मूत्र के तथा कामना के प्रभाव में शुक्र के त्याग के लिए।
22इनके अतिरिक्त एक छठी कर्मेन्द्रिय भी है। उसे पेशी कहा जाता है। इस विषय पर लिखे गए ग्रन्थ के अनुसार ये ही छह कर्मेन्द्रियों के नाम हैं। अब मैंने तुम्हें ज्ञानेन्द्रियों और कर्मेन्द्रियों के समस्त नाम तथा पाँच भूतों के समस्त गुण बता दिए।
23जब इन्द्रियों के थक जाने के कारण वे अपने-अपने व्यापार करना बन्द कर देती हैं, तब उन इन्द्रियों का स्वामी, जिसका व्यापार रुक गया है, सोता हुआ कहलाता है।
24यदि इन इन्द्रियों का व्यापार रुक जाने पर भी मन का व्यापार न रुके, अपितु मन कार्य करता ही रहे, तो चेतना की उस अवस्था को स्वप्न कहते हैं।
25जागृत अवस्था में मन की तीन अवस्थाएँ होती हैं — सत्त्व से युक्त, तम से युक्त और अज्ञान से युक्त। स्वप्न में भी मन उन्हीं तीन अवस्थाओं से युक्त रहता है। वे ही अवस्थाएँ, जब स्वप्नों में सुखकर कर्मों के साथ प्रकट होती हैं, तब उनकी बड़ी प्रशंसा की जाती है।
26सुख, सिद्धि, ज्ञान और अनासक्ति — ये सत्त्वगुण के लक्षण हैं। जागृत अवस्था में प्राणी अपने कर्मों में जिन-जिन अवस्थाओं का अनुभव करते हैं, वे निद्रा के समय स्वप्न में स्मृति-रूप में फिर प्रकट होती हैं। जागृत अवस्था के हमारे विचारों का स्वप्न के विचारों में और स्वप्न के विचारों का जागृत अवस्था के विचारों में जो संक्रमण होता है, वह चेतना की उस अवस्था में साक्षात् दिखाई देता है जिसे सुषुप्ति कहते हैं। वही नित्य है, और वही वांछनीय है।
27पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ हैं और पाँच कर्मेन्द्रियाँ; इनमें पेशी-शक्ति, मन, बुद्धि और चित्त जोड़कर, तथा सत्त्व, तम और अज्ञान — इन तीन गुणों को भी जोड़कर संख्या सत्रह तक पहुँचती है, ऐसा कहा गया है। गणना में अठारहवाँ वह है जो इस शरीर का स्वामी है। सचमुच, जो इस शरीर में निवास करता है वह नित्य है।
28ये सत्रह (अविद्या को अठारहवाँ मानकर) शरीर में रहते हुए उसी के आश्रय में रहते हैं जो शरीर का स्वामी है। जब स्वामी शरीर से चला जाता है, तब वे अठारह भी शरीर में साथ रहना छोड़ देते हैं।
29अथवा, पाँच प्रधान भूतों से बना यह शरीर केवल एक संयोग-मात्र है। ये अठारह गुण, उनके साथ शरीर का स्वामी, और बीसवें के रूप में जठराग्नि — इन सबको मिलाकर वही बनता है जो 'पंचक-संयोग' कहलाता है।
30महत् नामक एक तत्त्व है, जो वायु (जिसे प्राण कहते हैं) की सहायता से उन बीस वस्तुओं वाले इस संयोग को धारण किए रहता है; और उस शरीर के विनाश में वायु उसी महत् के हाथ का केवल साधन-मात्र है।
31जो भी प्राणी जन्म लेता है, वह अपने पुण्य और पाप के क्षीण हो जाने पर फिर उन्हीं पाँच प्रधान भूतों में विलीन हो जाता है; और उस जीवन में अर्जित पुण्य-पाप से पुनः प्रेरित होकर वह अपने कर्मों के फलस्वरूप बने दूसरे शरीर में प्रवेश करता है।
32उसका निवास सदा अविद्या, कामना और कर्मों का परिणाम होता है; काल से प्रेरित होकर वह एक के बाद एक शरीर बार-बार छोड़ता हुआ एक शरीर से दूसरे में जाता रहता है — जैसे कोई एक के बाद एक घर छोड़ता जाए।
33ज्ञान की निश्चितता से युक्त बुद्धिमान् पुरुष यह देखकर शोक के वश नहीं होते। केवल मूर्ख ही, भ्रान्ति से सम्बन्ध मान बैठकर, निवास के ऐसे परिवर्तन देखकर शोक में डूबते हैं।
34यह जीवात्मा किसी का सम्बन्धी नहीं है; न ऐसा कोई है जिसे उसका कहा जा सके। वह सदा अकेला है, और वही अपने शरीर तथा अपने सुख-दुःख का रचयिता है।
35यह जीवात्मा न कभी जन्म लेता है, न कभी मरता है। शरीर के बन्धनों से मुक्त होकर वह कभी-कभी परम गति प्राप्त करने में सफल होता है।
36पुण्य और पाप के फलस्वरूप बने शरीरों से कर्मों के क्षय द्वारा मुक्त हो जाने के कारण देहरहित होकर जीवात्मा अन्ततः ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है।
37पुण्य और पाप — दोनों के क्षय का कारण साङ्ख्य-मत में ज्ञान बताया गया है। पुण्य और पाप के क्षय पर जब जीवात्मा ब्रह्म की स्थिति प्राप्त करता है, तब विद्वान् जीवात्मा की परम गति की प्राप्ति देखते हैं।
नेपाली
1भीष्मले भने — यस विषयमा नारद र असित-देवलबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
2एक समय नारदले बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ वयोवृद्ध देवललाई सुखपूर्वक बसेको देखेर तिनीसँग सम्पूर्ण प्राणीको उत्पत्ति र विनाशका विषयमा सोधे।
3नारदले भने — हे ब्राह्मण, चर र अचर वस्तुले बनेको यो जगत् कहाँबाट रचिएको हो? अनि जब सर्वग्रासी प्रलय आउँछ, तब यो केमा लीन हुन्छ? तपाईं विद्वान्ले मलाई यो बताउनुहोस्।
4जसबाट परमात्माले, समय आएपछि, नाना रूपमा विद्यमान हुने इच्छाले प्रेरित भई सम्पूर्ण प्राणीको रचना गर्छ — तिनलाई तत्त्वका ज्ञाता पुरुषले पाँच मूल तत्त्व भन्छन्।
5बुद्धिले प्रेरित कालले तिनैबाट अन्य वस्तुको रचना गर्यो। जसले भन्छ कि यीबाहेक अरू केही पनि छ, उसले असत्य भन्छ।
6हे नारद, जान कि यी पाँच नित्य, अविनाशी, तथा आदि र अन्त्यरहित छन्। काललाई छैटौँ मानेर यी पाँच मूल तत्त्व स्वभावले नै महान् शक्तिले सम्पन्न छन्।
7जल, आकाश, पृथ्वी, वायु र अग्नि — यिनै ती पाँच प्रधान भूत हुन्। निश्चय नै यीभन्दा माथि वा श्रेष्ठ केही पनि छैन।
8श्रुतिका निष्कर्ष वा तर्कबाट निकालिएका प्रमाणअनुसार अरू कुनै वस्तुको अस्तित्व सिद्ध गर्न सकिँदैन। यदि कसैले अरू कुनै वस्तुको अस्तित्व मान्छ भने पनि उसको कथन साँच्चै व्यर्थ नै हुनेछ। जान कि यी छैटैले बाँकी सबैको निर्माण गर्छन्। जसमा यी सबै छैनन्, त्यो असत् कहलिन्छ।
9यी पाँच, तथा काल (वा जीव), पूर्वकर्मको फल, र अविद्या — यी आठ सनातन तत्त्व प्राणीको उत्पत्ति र विनाशका कारण हुन्।
10जब प्राणीको नाश हुन्छ, तब तिनीहरू यिनैमा लीन हुन्छन्; अनि जब तिनीहरू जन्म लिन्छन्, तब पनि यिनैबाट जन्म लिन्छन्। साँच्चै, नाशपछि प्राणी यिनै पाँच भूतमा विलीन हुन्छ।
11उसको शरीर पृथ्वीबाट बनेको छ; उसको कान आकाशबाट बनेको छ; उसको नेत्र तेजबाट उत्पन्न छ, उसको प्राण वायुबाट छ, र उसको रगत जलबाट।
12दुवै नेत्र, नाक, दुवै कान, छाला र जिब्रो — यी इन्द्रिय हुन्। विद्वान्हरू मान्छन् कि यी आ-आफ्ना विषयको ग्रहणका लागि हुन्।
13हेर्नु, सुन्नु, सुँघ्नु, छुनु र चाख्नु — यी इन्द्रियका व्यापार हुन्। पाँच इन्द्रिय पाँच विषयसँग पाँच प्रकारले जोडिएका छन्। तर्कको अनुमानबाट तिनका गुणको समानता जान।
14रूप, गन्ध, रस, स्पर्श र शब्द — यी ती पाँच गुण हुन् जसलाई पाँच इन्द्रियले पाँच भिन्नभिन्न प्रकारले ग्रहण गर्छन्।
15यी पाँच गुण — अर्थात् रूप, गन्ध, रस, स्पर्श र शब्द — वास्तवमा इन्द्रियद्वारा जानिँदैनन्, अपितु आत्माले नै इन्द्रियको माध्यमबाट तिनलाई ग्रहण गर्छ।
16जसलाई चित्त भनिन्छ त्यो सम्पूर्ण इन्द्रियभन्दा श्रेष्ठ छ। मनभन्दा श्रेष्ठ बुद्धि हो, र बुद्धिभन्दा श्रेष्ठ आत्मा हो।
17पहिले प्राणीले इन्द्रियद्वारा नाना विषय जान्दछ। मनले ऊ तिनमाथि विचार गर्छ, र फेरि बुद्धिको सहायताले ऊ निश्चित ज्ञानसम्म पुग्छ। बुद्धिले युक्त भई मानिस इन्द्रियबाट जानिएका विषयका सम्बन्धमा निश्चित निष्कर्षसम्म पुग्छ।
18पाँच इन्द्रिय, चित्त, मन र बुद्धि — अध्यात्मविद्याका ज्ञाताले यिनलाई ज्ञानका करण मान्छन्।
19हात, खुट्टा, गुदा, उपस्थ र मुख — यी पाँच कर्मेन्द्रिय हुन्।
20मुखलाई कर्मेन्द्रिय यसकारण भनिन्छ कि त्यसमा वाणीको तथा भोजनको साधन छ। खुट्टा गमनका इन्द्रिय हुन् र हात नाना प्रकारका कर्म गर्नका लागि।
21गुदा र उपस्थ — यी दुई इन्द्रिय मलत्यागका लागि हुन्। पहिलो मलको त्यागका लागि, र दोस्रो मूत्रको तथा कामनाको प्रभावमा शुक्रको त्यागका लागि।
22यीबाहेक एउटा छैटौँ कर्मेन्द्रिय पनि छ। त्यसलाई पेशी भनिन्छ। यस विषयमा लेखिएको ग्रन्थअनुसार यिनै छ कर्मेन्द्रियका नाम हुन्। अब मैले तिमीलाई ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियका सम्पूर्ण नाम तथा पाँच भूतका सम्पूर्ण गुण बताएँ।
23जब इन्द्रिय थाकेका कारण तिनले आ-आफ्ना व्यापार गर्न छोड्छन्, तब ती इन्द्रियको स्वामी, जसको व्यापार रोकिएको छ, सुतिरहेको भनिन्छ।
24यदि यी इन्द्रियको व्यापार रोकिँदा पनि मनको व्यापार रोकिएन, अपितु मनले काम गरिरह्यो भने चेतनाको त्यस अवस्थालाई स्वप्न भनिन्छ।
25जागृत अवस्थामा मनका तीन अवस्था हुन्छन् — सत्त्वले युक्त, तमले युक्त र अज्ञानले युक्त। स्वप्नमा पनि मन तिनै तीन अवस्थाले युक्त रहन्छ। तिनै अवस्था, जब स्वप्नमा सुखकर कर्मसँग प्रकट हुन्छन्, तब तिनको ठूलो प्रशंसा गरिन्छ।
26सुख, सिद्धि, ज्ञान र अनासक्ति — यी सत्त्वगुणका लक्षण हुन्। जागृत अवस्थामा प्राणीले आफ्ना कर्ममा जुन-जुन अवस्थाको अनुभव गर्छन्, ती निद्राको बेला स्वप्नमा स्मृतिका रूपमा फेरि प्रकट हुन्छन्। जागृत अवस्थाका हाम्रा विचार स्वप्नका विचारमा र स्वप्नका विचार जागृत अवस्थाका विचारमा जुन सङ्क्रमण हुन्छ, त्यो चेतनाको त्यस अवस्थामा साक्षात् देखिन्छ जसलाई सुषुप्ति भनिन्छ। त्यही नित्य हो, र त्यही वाञ्छनीय छ।
27पाँच ज्ञानेन्द्रिय छन् र पाँच कर्मेन्द्रिय; यीमा पेशीशक्ति, मन, बुद्धि र चित्त जोडेर, तथा सत्त्व, तम र अज्ञान — यी तीन गुण पनि जोडेर सङ्ख्या सत्रसम्म पुग्छ, यस्तो भनिएको छ। गणनामा अठारौँ त्यो हो जो यस शरीरको स्वामी छ। साँच्चै, जो यस शरीरमा निवास गर्छ त्यो नित्य छ।
28यी सत्र (अविद्यालाई अठारौँ मानेर) शरीरमा रहँदै त्यसैको आश्रयमा रहन्छन् जो शरीरको स्वामी छ। जब स्वामी शरीरबाट जान्छ, तब ती अठार पनि शरीरमा सँगै बस्न छोड्छन्।
29अथवा, पाँच प्रधान भूतबाट बनेको यो शरीर केवल एउटा संयोगमात्र हो। यी अठार गुण, तिनीसँगै शरीरको स्वामी, र बीसौँका रूपमा जठराग्नि — यी सबै मिलेर त्यही बन्छ जो 'पञ्चकसंयोग' कहलिन्छ।
30महत् नाम गरेको एउटा तत्त्व छ, जसले वायु (जसलाई प्राण भनिन्छ)को सहायताले ती बीस वस्तु भएको यस संयोगलाई धारण गरिरहन्छ; र त्यस शरीरको विनाशमा वायु त्यसै महत्को हातको केवल साधनमात्र हो।
31जुनसुकै प्राणीले जन्म लिन्छ, ऊ आफ्ना पुण्य र पाप क्षीण भएपछि फेरि तिनै पाँच प्रधान भूतमा विलीन हुन्छ; र त्यस जीवनमा आर्जन गरेको पुण्यपापले पुनः प्रेरित भई ऊ आफ्ना कर्मको फलस्वरूप बनेको अर्को शरीरमा प्रवेश गर्छ।
32उसको निवास सधैँ अविद्या, कामना र कर्मको परिणाम हुन्छ; कालले प्रेरित भई ऊ एकपछि अर्को शरीर पटकपटक छोड्दै एउटा शरीरबाट अर्कोमा जान्छ — जसरी कसैले एकपछि अर्को घर छोड्दै जान्छ।
33ज्ञानको निश्चितताले युक्त बुद्धिमान् पुरुष यो देखेर शोकको वशमा पर्दैनन्। केवल मूर्खले नै, भ्रान्तिले सम्बन्ध ठानेर, निवासका त्यस्ता परिवर्तन देखेर शोकमा डुब्छन्।
34यो जीवात्मा कसैको आफन्त होइन; न त्यस्तो कोही छ जसलाई उसको भन्न सकियोस्। ऊ सधैँ एक्लो छ, र उसै आफ्नो शरीर तथा आफ्नो सुखदुःखको रचयिता हो।
35यो जीवात्मा न कहिल्यै जन्म लिन्छ, न कहिल्यै मर्छ। शरीरका बन्धनबाट मुक्त भई ऊ कहिलेकाहीँ परम गति प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
36पुण्य र पापको फलस्वरूप बनेका शरीरबाट कर्मको क्षयद्वारा मुक्त भएकाले देहरहित भई जीवात्मा अन्ततः ब्रह्म प्राप्त गर्छ।
37पुण्य र पाप — दुवैको क्षयको कारण साङ्ख्यमतमा ज्ञान बताइएको छ। पुण्य र पापको क्षय भएपछि जब जीवात्माले ब्रह्मको स्थिति प्राप्त गर्छ, तब विद्वान्हरूले जीवात्माको परम गतिको प्राप्ति देख्छन्।