मोक्षधर्म पर्व — धर्म का वर्णन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 1
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः। धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव॥
2भीष्म उवाच सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः। बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया॥
3यस्मिन् यस्मिस्तु विषये यो यो याति विनिश्चयम्। स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम॥
4यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत्। तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः॥
5एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर। आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान् नरः॥
6युधिष्ठिर उवाच नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह॥
7भीष्म उवाच नष्ट धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। अहो दुःखमिति ध्यायशोकस्यापचितिं चरेत्॥
8अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत् सुहृत्॥
9पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम्। विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत्॥
10किं नु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि। यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्।।१०
11त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वामुपासन्ति पार्थिव। सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्॥
12सेनजिदुवाच का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधना किं ज्ञानं किं श्रुतं चैव यत् प्राप्य न विषीदसि॥
13ब्राह्मण उवाच पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः। उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु॥
14आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम। यथा मम तथाऽन्येषामिति चिन्त्य न मे व्यथा।।
15एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः॥
16एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा। तेषां स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः॥
17अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः। न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन् किमनुशोचसि॥
18तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्। सुखात् संजायते दुःखं दुःखमेवं पुनः पुनः॥
19सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत् परिवर्ततः॥
20सुखात् त्वं दुःखमापन्न पुनरापत्स्यसे सुखम्। न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्॥
21शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्। यद्यच्छरीरेण करोति कर्म तेनैव देही समुपाश्नुते तत्।।
22जीवितं च शरीरेण जात्यैव सह जायते। उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः॥
23स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः। अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः॥
24स्नेहेन तिलवत् सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते। तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसम्भवैः॥
25संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः। एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः॥
26पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः। शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव॥
27पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसम्बन्धिनामपि। प्राप्यते सुमहद् दुःखंदावाग्निप्रतिमं विभो।
28दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुः :खे भवाभवौ॥ असृहत् ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि। सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम्॥
29नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः। न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम्॥
30न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये। लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः॥
31बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम्। दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्॥
32धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च। पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः॥
33ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः। ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः॥
34अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे। अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्त्ययोः॥
35ये च बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः। तान् नैवार्था न चाना व्यथयन्ति कदाचन॥
36अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम्। तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च॥
37नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव। अवलेपेन महता परिभूत्या विचेतसः॥
38सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम्। भूतिस्त्वेवं श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे॥
39सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्। प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः॥
40शोकस्थानसहस्त्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्॥
41बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम्। दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्॥
42एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद् बुधः। उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्पष्टुमर्हति॥
43यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमेव च। आयासो वा यतो मूलमेकाङ्गमपि तत् त्यजेत्॥
44किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम्। तदेव परितापार्थं सर्वं सम्पद्यते तथा॥
45यद् यत् यजति कामानां तत् सुखस्याभिपूर्यते। कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति॥
46यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशी कलाम्॥
47पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्। प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम्॥
48एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च। जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च॥
49एतां बुद्धिं समास्थाय सुखमास्ते गुणान्वितः। सर्वान् कामान् जुगुप्सेत कामान् कुर्वीत पृष्ठतः॥
50वृत्त एष हृषि प्रौढो मृत्युरेष मनोभवः। क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः॥
51यदा संहरते कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। तदाऽऽत्मज्योतिरात्मायमात्मन्येव प्रपश्यति॥
52न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न दृष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
53उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये। प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति॥
54यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
55या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्।।५५
56अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव। यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम्॥
57संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद् विनाकृता। अथ कृच्छ्रगता शान्ता बुद्धिमास्थापयत् तदा॥
58पिङ्गलोवाच उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम्। अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा॥
59एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम्। का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते॥
60अकामां कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः। न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि॥
61अनर्थो हि भवेदर्थो दैवात् पूर्वकृतेन वा। सम्बुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया॥
62सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम्। आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला॥
63भीष्म उवाच एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः। पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखी॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said You have, O grandfather, described the sacred duties of kings regarding the persons in distress. O king, you should tell me now those foremost of duties of those who lead the (four) modes of life.
2Bhishma said Religion has many doors. The observance of the duties sanctioned by religion can never be useless. Duties have been laid down regarding every mode of life. The fruits of Penance with regard to the development of the Soul, are to be had in this worid.
3The object to which one devotes oneself, whatever it may be, O Bharata, and nothing else, appears to as the highest of acquisitions fraught with the greatest of blessings.
4When one meditates properly, one comes to know that the things of this world are useless one as straw. Forsooth, one is then freed from attachment of those things.
5When the world, O Yudhishthira, which is full of shortcomings, is so framed, every intelligent man, should try to acquire the liberation of his soul.
6Yudhishthira said Tell me, O grandfather, by what condition of mind should one kill his grief when he loses his riches, or his wife, or son, or father.
7Bhishma said, When one's wealth is lost, or one's wife or son or father is dead, he certainly says to oneself,-Alas, it is a great sorrow,-But then one should, by the help of meditation, try to kill that grief.
8Regarding it is mentioned the old story of the speech that a twice-born friend of his, coming to Senajit's court, made to that king.
9Seeing the monarch stricken with grief and burning with sorrow on account of the death of his son, the Brahmana said to that king of very
10Why are you stupefied? You are without any intelligence. You are yourself an object of grief, why do you grieve (for others)? A few days hence others will grieve for you, and in their turn they will be grieved for by others still.
11Yourself, myself, and others who wait upon you, O king, shall all repair whence all of us have come.
12Senajit said What is that intelligence, what that penance, O learned Brahmana, what that concentration of mind, O you having asceticism for wealth, what that knowledge, and what that learning, by gaining which you do not give way to grief?
13The Brahmana said See, all creatures-the superior, the middling, and the inferiorm-on account of their respective acts, and entangled in sorrow.
14I do not consider even my own self to be mine. On the other hand, I consider the whole world to be mine. I again consider all this as much mine as it belongs to others. Grief cannot attack me for this thought.
15Having gained such an understanding, I do not give way to joy or to grief. As two pieces of wood floating on the sea meet together at one time and are again separated, so is the union of (living) creatures in this world.
16Sons, grandsons, kinsmen relatives, are all of this nature. One should One should never feel attachment for them, for separation with them is inevitable.
17Your son came from an invisible quarter. He has gone away and become invisible. He did not know you. You did not know him. Who are you and for whom do you grieve.
18Grief is the child of the disease created by desire. Happiness again comes when the disease of desire is cured. From joy originates sorrow, and sorrow comes again and again.
19Sorrow comes after joy, and joy after sorrow. The joys and sorrows of human beings are revolving on a wheel.
20After happiness sorrow has come to you. You will again enjoy happiness for good and no one enjoys happiness for good.
21The body is the abode of both sorrow and happiness. An embodied creature suffers the consequences of whatever acts he performs with the help of his body.
22Life comes with the creation of the body. The two exist together, and the two die together.
23Men of impure souls, attached to worldly objects by various fetters, disappear like embankments of sand in water.
24Miseries of various sorts begotten by ignorance, act like pressers of oil-seeds, for attacking all creatures for their attachments; these press them like oil-seeds in the oilmaking machine subjecting them to the round of re-births.
25Man, for the sake of his wife, commits numberless evil deeds, but suffers alone various kinds of misery both in this and the next world.
26All men, attached to children, wives kinsmen and relatives sink in the miry sea of sorrow like wild elephants, when shom of strength, sinking in a miry slough.
27Indeed, O king, upon loss of wealth or son or kinsmen or relatives, man suffers great misery burning him like a forest fire.
28All this, viz., joy and grief, existence and non-existence depend upon destiny. One having friends as well as one having none, one having enemies as well as one having none, one having wisdom as well as one shorn of it, each and every one amongst these, enjoys happiness through destiny.
29Friends are not the root of one's happiness. Enemies are not the root of one's misery. Wisdom cannot bring on wealth; wealth cannot give happiness.
30Intelligence cannot give wealth, nor is stupidity the cause of poverty. Only a wise man, and none else, understands the order of the world.
31Of the intelligent, the heroic, the foolish, the cowardly, the idiotic, the earned, the weak, or the strong, happiness comes to him only for whom it is ordained.
32The cow belongs to the calf, to the cowherd who is her master, and to the thief. Indeed, she is his who drinks her milk.
33They whose understandings are dormant, and they who have that state of the mind which lies beyond the range of the intellect, succeed in enjoying happiness. Only they who are between these two classes, suffer misery.
34The wise find pleasure in the two extremes but not in the intermediate states. The sages have said that the attainment of any of these two extremes form happiness. Misery lies in the intermediate states between the two.
35Those who have succeeded in acquiring real happiness, and who have become freed from the pleasures and pains of this world, and who are shorn of envy, are never moved by either the accession of wealth or its loss.
36Those who have not gained that intelligence which brings on real happiness, but who have got over folly and ignorance yield to excessive joy and excessive misery.
37Men who have no ideas of right or wrong, who are beside themselves with pride and with success over others, give way to transports of delight like the celestials.
38Happiness must terminate in misery. Idleness is misery; while cleverness (in action) is the root of felicity. Affluence and prosperity live in a clever man, but not in an idle wight.
39Be it happiness or be it misery, be it pleasant or be it otherwise, what comes to one should be enjoyed or put up with an unconquered heart.
40Every day a thousand occasions for sorrow, and a hundred occasions for fear attack an ignorant and foolish man but a wise man is never so affected.
41Sorrow can never touch an intelligent man, one who has acquired wisdom, one who obeys the instructions of his elders, one who has no envy, and one who has controlled his self.
42Depending upon such an understanding, and guarding his heart (against the influences of desire and the passions), the wise man should work on in this world. Indeed, sorrow cannot affect him who knows that Supreme Self from which everything emanate and to which everything disappears.
43The very root of grief, or heart-burning, or sorrow or of action, should, even if it be a part of one's body, the cast off.
44That object, whatever it may be, which one considers as his own, is a source of grief and heart-burning.
45If objects, of desire, are renounced they become sources of happiness. The man who follows objects of desire is ruined in that pursuit.
46Neither the happiness which is derived from a gratification of the senses nor that great happiness which one may enjoy in heaven, even comes up to a sixteenth part of the happiness which originates from the destruction of all desire.
47The consequences of pristine decds, right or wrong, affect the wise and the foolish, the brave and the mind.
48Thus joy and sorrow, the agreeable and the disagreeable, continually revolve among living creatures.
49Thus knowing an intelligent and wise man lives at ease. A person should renounce all his desires, and never give way to anger.
50This anger originates in the heart and becomes powerful there. This anger which lives in the bodies of men and is born in their minds, is described by the wise as Death.
51When a person withdraws all his desires like a tortoise withdrawing all its limbs, then its soul, which is self-luminous, can see itself.
52When a person himself feels no fear and is feared by no one, when he has no desire and no hatred, he is then said to attain to the state of Brahima.
53Renouncing both truth and falsehood, grief and joy, fear and courage, the agreeable and the disagreeable, you may acquire equanimity of soul.
54When a person does no wrong to any creature, in thought, word, or deed, he is then said to attain to a state of Brahma.
55He alone enjoys true happiness who can renounce that thirst which cannot be cast off by the misguided, which does not decay with decrepitude, and which is considered as a fatal disease.
56About it, O king, are heard the verses sung by Pingala regarding the way in which she had acquired eternal inerit even at a very unfavourable time.
57Having gone to the appointed place, a fallen woman of the name of Pingala could not enjoy the company of her lover through an accident. At that time of great misery, she acquired equanimity of soul.
58Pingala said Alas, I have for many years lived ignorantly, by the side of tha dear Self in whom there is nothing but tranquility. Death has been at my door. Ere this, I did not, however, approach that Essence of Purity.
59I shall cover this house of one column and nine doors, i.e., body, (by means of true knowledge). What woman is there who considers that dear. Supreme Soul, even when He is so near, as really dear.
60I am now awake. I have been roused from the sleep of ignorance. I am no longer under the influence of desire. Human lovers, who are, in fact, so many embodiments of hell, shall no longer impose upon me by approaching me lustfully.
61Evil yields good through destiny or through pristine deeds. Roused from the sleep of ignorance, I have renounced all desire for worldly objects. I have gained a complete mastery over my senses.
62One freed from desire and hope sleeps happily. Freedom from hope and desire is happiness. Having renounced desire and hope, Pingala sleeps happily.
63Bhishma said Consoled with these and other words of the learned Brahmana, king Senajit enjoyed delight and became very happy.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आपने आपत्तिग्रस्त पुरुषों के विषय में राजाओं के पवित्र कर्तव्यों का वर्णन किया है। हे राजन्, अब आपको मुझे (चारों) आश्रमों में रहने वालों के श्रेष्ठ धर्म बताने चाहिए।
2भीष्म ने कहा — धर्म के अनेक द्वार हैं। धर्म से अनुमोदित कर्तव्यों का पालन कभी व्यर्थ नहीं जाता। प्रत्येक आश्रम के विषय में कर्तव्य निर्धारित किए गए हैं। आत्मा के विकास के सम्बन्ध में तप के फल इसी लोक में प्राप्त होते हैं।
3हे भारत, जिस वस्तु में मनुष्य अपने को समर्पित करता है, वह जो भी हो, वही — और कुछ नहीं — उसे परम कल्याणकारी सर्वोच्च प्राप्ति प्रतीत होती है।
4जब मनुष्य ठीक-ठीक ध्यान करता है, तब वह जान लेता है कि इस संसार की वस्तुएँ तिनके के समान निरर्थक हैं। निश्चय ही तब वह उन वस्तुओं की आसक्ति से मुक्त हो जाता है।
5हे युधिष्ठिर, जब यह संसार, जो दोषों से भरा है, ऐसा ही रचा गया है, तब प्रत्येक बुद्धिमान् मनुष्य को अपनी आत्मा की मुक्ति के लिए प्रयत्न करना चाहिए।
6युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि धन, पत्नी, पुत्र अथवा पिता के खो जाने पर मनुष्य को किस मनोवृत्ति से अपना शोक मारना चाहिए।
7भीष्म ने कहा — जब मनुष्य का धन नष्ट हो जाता है, अथवा उसकी पत्नी, पुत्र या पिता मर जाते हैं, तब वह निश्चय ही मन में कहता है — हाय, यह महान् शोक है! — किन्तु तब उसे ध्यान की सहायता से उस शोक को मारने का प्रयत्न करना चाहिए।
8इस विषय में उस भाषण की प्राचीन कथा कही जाती है जो सेनजित् की सभा में आए उसके एक द्विज मित्र ने उस राजा से की थी।
9अपने पुत्र की मृत्यु के कारण शोक से आहत और सन्ताप से जलते हुए उस नरेश को देखकर उस ब्राह्मण ने उस राजा से कहा —
10तुम क्यों मूढ़ हो रहे हो? तुममें कोई बुद्धि नहीं है। तुम स्वयं शोक के पात्र हो, फिर (दूसरों के लिए) शोक क्यों करते हो? कुछ दिनों बाद दूसरे तुम्हारे लिए शोक करेंगे, और अपनी बारी में उनके लिए और भी दूसरे शोक करेंगे।
11हे राजन्, तुम स्वयं, मैं और अन्य जो तुम्हारी सेवा में लगे हैं — हम सब वहीं जाएँगे जहाँ से हम सब आए हैं।
12सेनजित् ने कहा — हे विद्वान् ब्राह्मण, वह कौन-सी बुद्धि है, कौन-सा तप है, हे तपोधन, कौन-सी चित्त की एकाग्रता है, कौन-सा ज्ञान है और कौन-सी विद्या है, जिसे पाकर आप शोक के वशीभूत नहीं होते?
13ब्राह्मण ने कहा — देखो, समस्त प्राणी — उत्तम, मध्यम और अधम — अपने-अपने कर्मों के कारण शोक में उलझे हुए हैं।
14मैं अपने आपको भी अपना नहीं मानता। दूसरी ओर मैं समस्त संसार को अपना मानता हूँ। फिर मैं इस सबको जितना अपना मानता हूँ उतना ही दूसरों का भी। इस विचार के कारण शोक मुझ पर आक्रमण नहीं कर सकता।
15ऐसी समझ पाकर मैं न हर्ष के वश होता हूँ न शोक के। जैसे समुद्र में तैरते हुए काष्ठ के दो टुकड़े किसी समय मिल जाते हैं और फिर अलग हो जाते हैं, वैसा ही इस संसार में (जीवित) प्राणियों का मिलन है।
16पुत्र, पौत्र, बन्धु, सम्बन्धी — सब इसी प्रकार के हैं। मनुष्य को कभी उनके प्रति आसक्ति नहीं रखनी चाहिए, क्योंकि उनसे वियोग अवश्यम्भावी है।
17तुम्हारा पुत्र एक अदृश्य दिशा से आया था। वह चला गया और अदृश्य हो गया। न वह तुम्हें जानता था, न तुम उसे जानते थे। तुम कौन हो और किसके लिए शोक करते हो?
18शोक कामना से उत्पन्न रोग की सन्तान है। कामना का रोग दूर होने पर फिर सुख आता है। हर्ष से शोक उत्पन्न होता है, और शोक बार-बार आता है।
19सुख के पश्चात् दुःख आता है, और दुःख के पश्चात् सुख। मनुष्यों के सुख और दुःख एक चक्र पर घूमते रहते हैं।
20सुख के पश्चात् तुम पर दुःख आया है। तुम फिर सुख भोगोगे, क्योंकि कोई भी सदा के लिए सुख नहीं भोगता।
21शरीर सुख और दुःख दोनों का निवास है। देहधारी प्राणी अपने शरीर से जो-जो कर्म करता है, उन्हीं के फल भोगता है।
22शरीर की उत्पत्ति के साथ ही जीवन आता है। दोनों साथ रहते हैं, और दोनों साथ ही नष्ट होते हैं।
23नाना बन्धनों से सांसारिक वस्तुओं में आसक्त अशुद्ध अन्तःकरण वाले पुरुष जल में बालू के बाँध की भाँति विलीन हो जाते हैं।
24अज्ञान से उत्पन्न नाना प्रकार के दुःख कोल्हू चलाने वालों की भाँति समस्त प्राणियों पर उनकी आसक्तियों के कारण आक्रमण करते हैं; वे उन्हें तेल के कोल्हू में तिलों की भाँति पेरते हैं और पुनर्जन्म के चक्र के अधीन कर देते हैं।
25मनुष्य अपनी पत्नी के लिए असंख्य दुष्कर्म करता है, किन्तु इस लोक और परलोक दोनों में नाना प्रकार के दुःख अकेला ही भोगता है।
26सन्तान, पत्नी, बन्धु और सम्बन्धियों में आसक्त समस्त मनुष्य शोक के दलदली समुद्र में उसी प्रकार डूबते हैं जैसे बल क्षीण होने पर जंगली हाथी दलदल में डूबते हैं।
27वास्तव में, हे राजन्, धन, पुत्र, बन्धु अथवा सम्बन्धियों के खो जाने पर मनुष्य महान् दुःख भोगता है जो उसे दावानल की भाँति जलाता है।
28यह सब — अर्थात् हर्ष और शोक, भाव और अभाव — भाग्य पर निर्भर है। मित्रों वाला हो या मित्रहीन, शत्रुओं वाला हो या शत्रुहीन, बुद्धिमान् हो या बुद्धिहीन — इनमें से प्रत्येक भाग्य से ही सुख भोगता है।
29मित्र मनुष्य के सुख का मूल नहीं हैं। शत्रु उसके दुःख का मूल नहीं हैं। बुद्धि धन नहीं ला सकती; धन सुख नहीं दे सकता।
30बुद्धि धन नहीं दे सकती, न मूर्खता दरिद्रता का कारण है। केवल बुद्धिमान् पुरुष ही, और कोई नहीं, संसार की व्यवस्था को समझता है।
31बुद्धिमान्, वीर, मूर्ख, कायर, जड़, विद्वान्, दुर्बल अथवा बलवान् — इनमें से केवल उसी को सुख मिलता है जिसके लिए वह विधान किया गया है।
32गाय बछड़े की है, उस गोपाल की है जो उसका स्वामी है, और चोर की भी है। वास्तव में वह उसी की है जो उसका दूध पीता है।
33जिनकी बुद्धि सुप्त है, तथा जिनकी चित्तवृत्ति बुद्धि की सीमा से परे है — वे ही सुख भोगने में सफल होते हैं। केवल वे ही दुःख भोगते हैं जो इन दो श्रेणियों के बीच में हैं।
34बुद्धिमान् जन इन दोनों अन्तों में सुख पाते हैं, बीच की अवस्थाओं में नहीं। ऋषियों ने कहा है कि इन दो अन्तों में से किसी की प्राप्ति ही सुख है। दुःख इन दोनों के बीच की अवस्थाओं में है।
35जो वास्तविक सुख प्राप्त करने में सफल हो चुके हैं, जो इस संसार के सुख-दुःख से मुक्त हो गए हैं, और जो ईर्ष्या से रहित हैं — वे न धन की प्राप्ति से विचलित होते हैं, न उसके नाश से।
36जिन्होंने वह बुद्धि नहीं पाई जो वास्तविक सुख देती है, किन्तु जो मूढ़ता और अज्ञान से ऊपर उठ आए हैं — वे अत्यधिक हर्ष और अत्यधिक शोक के वश हो जाते हैं।
37जिन मनुष्यों को उचित-अनुचित का कोई भान नहीं है, जो अभिमान और दूसरों पर विजय से आपे से बाहर हैं — वे देवताओं की भाँति हर्षोन्माद में डूब जाते हैं।
38सुख का अन्त दुःख में ही होना है। आलस्य दुःख है; जबकि (कर्म में) दक्षता सुख का मूल है। समृद्धि और ऐश्वर्य दक्ष पुरुष में वास करते हैं, आलसी में नहीं।
39सुख हो या दुःख, प्रिय हो या अप्रिय — जो कुछ मनुष्य पर आ पड़े, उसे अपराजित हृदय से भोगना या सहना चाहिए।
40अज्ञानी और मूर्ख मनुष्य पर प्रतिदिन शोक के सहस्र अवसर और भय के सौ अवसर आक्रमण करते हैं, किन्तु बुद्धिमान् पुरुष कभी इस प्रकार प्रभावित नहीं होता।
41शोक उस बुद्धिमान् पुरुष को कभी छू नहीं सकता जिसने विवेक प्राप्त कर लिया है, जो अपने गुरुजनों के उपदेशों का पालन करता है, जिसमें ईर्ष्या नहीं है, और जिसने अपने को वश में कर लिया है।
42ऐसी समझ का आश्रय लेकर, और (कामना तथा वासनाओं के प्रभाव से) अपने हृदय की रक्षा करते हुए, बुद्धिमान् पुरुष को इस संसार में कर्म करते रहना चाहिए। वास्तव में, शोक उसे प्रभावित नहीं कर सकता जो उस परम आत्मा को जानता है जिससे सब कुछ उत्पन्न होता है और जिसमें सब कुछ विलीन हो जाता है।
43शोक, हृदय के सन्ताप, दुःख अथवा कर्म का जो मूल है, उसे — चाहे वह अपने ही शरीर का अंग क्यों न हो — त्याग देना चाहिए।
44जिस वस्तु को भी मनुष्य अपनी मानता है, वह शोक और हृदय के सन्ताप का स्रोत है।
45यदि कामना की वस्तुओं का त्याग कर दिया जाए तो वे सुख के स्रोत बन जाती हैं। जो मनुष्य कामना की वस्तुओं के पीछे भागता है वह उसी दौड़ में नष्ट हो जाता है।
46न इन्द्रियों की तृप्ति से प्राप्त सुख, न वह महान् सुख जो कोई स्वर्ग में भोग सकता है — समस्त कामनाओं के नाश से उत्पन्न सुख के सोलहवें भाग तक भी नहीं पहुँचता।
47पूर्वकृत कर्मों के फल, चाहे वे उचित हों या अनुचित, बुद्धिमान् और मूर्ख, वीर और भीरु — सबको प्रभावित करते हैं।
48इस प्रकार हर्ष और शोक, प्रिय और अप्रिय, जीवित प्राणियों के बीच निरन्तर घूमते रहते हैं।
49यह जानकर बुद्धिमान् और विवेकी पुरुष सुखपूर्वक जीता है। मनुष्य को अपनी समस्त कामनाओं का त्याग करना चाहिए और कभी क्रोध के वश नहीं होना चाहिए।
50यह क्रोध हृदय में उत्पन्न होता है और वहीं बलवान् होता है। जो क्रोध मनुष्यों के शरीरों में वास करता है और उनके मनों में जन्म लेता है, उसे बुद्धिमानों ने मृत्यु कहा है।
51जब मनुष्य अपनी समस्त कामनाओं को उसी प्रकार समेट लेता है जैसे कछुआ अपने समस्त अङ्गों को, तब उसकी स्वयंप्रकाश आत्मा अपने आपको देख सकती है।
52जब मनुष्य स्वयं किसी से भय नहीं करता और किसी को उससे भय नहीं होता, जब उसमें न कामना है न द्वेष — तब वह ब्रह्म की अवस्था को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
53सत्य और असत्य, शोक और हर्ष, भय और साहस, प्रिय और अप्रिय — इन दोनों का त्याग करके तुम आत्मा की समता प्राप्त कर सकते हो।
54जब मनुष्य मन, वचन अथवा कर्म से किसी प्राणी का अहित नहीं करता, तब वह ब्रह्म की अवस्था को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
55वही सच्चा सुख भोगता है जो उस तृष्णा का त्याग कर सकता है जिसे भ्रान्त पुरुष कभी नहीं त्याग पाते, जो वृद्धावस्था में भी क्षीण नहीं होती, और जिसे प्राणघातक रोग माना गया है।
56हे राजन्, इस विषय में पिङ्गला द्वारा गाए गए वे श्लोक सुने जाते हैं जिनमें उसने बताया है कि किस प्रकार अत्यन्त प्रतिकूल समय में भी उसने शाश्वत पुण्य अर्जित किया।
57नियत स्थान पर जाकर भी पिङ्गला नामक एक पतिता स्त्री एक संयोगवश अपने प्रेमी का सङ्ग नहीं पा सकी। महान् दुःख के उसी समय में उसने आत्मा की समता प्राप्त की।
58पिङ्गला ने कहा — हाय, अनेक वर्षों तक मैं उस प्रिय आत्मा के समीप ही अज्ञानपूर्वक जीती रही, जिसमें शान्ति के अतिरिक्त और कुछ नहीं है। मृत्यु मेरे द्वार पर आ खड़ी हुई है। किन्तु इससे पहले मैं उस पवित्रता के सार के समीप नहीं गई।
59मैं एक स्तम्भ और नौ द्वारों वाले इस घर को — अर्थात् इस शरीर को — (सच्चे ज्ञान से) ढँक दूँगी। ऐसी कौन स्त्री है जो उस प्रिय परमात्मा को, जब वे इतने समीप हैं, वास्तव में प्रिय मानती है?
60अब मैं जाग गई हूँ। मैं अज्ञान की निद्रा से उठ गई हूँ। मैं अब कामना के वश में नहीं हूँ। मनुष्यरूपी प्रेमी, जो वास्तव में नरक के इतने रूप हैं, अब कामवश मेरे समीप आकर मुझे ठग नहीं सकेंगे।
61भाग्य अथवा पूर्वकृत कर्मों से अनिष्ट भी इष्ट फल देता है। अज्ञान की निद्रा से जागकर मैंने सांसारिक वस्तुओं की समस्त कामना त्याग दी है। मैंने अपनी इन्द्रियों पर पूर्ण अधिकार पा लिया है।
62कामना और आशा से मुक्त पुरुष सुखपूर्वक सोता है। आशा और कामना से मुक्ति ही सुख है। कामना और आशा त्यागकर पिङ्गला सुखपूर्वक सोती है।
63भीष्म ने कहा — उस विद्वान् ब्राह्मण के इन तथा अन्य वचनों से सान्त्वना पाकर राजा सेनजित् को हर्ष हुआ और वह अत्यन्त सुखी हो गया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईंले आपत्तिमा परेका पुरुषका विषयमा राजाहरूका पवित्र कर्तव्यको वर्णन गर्नुभयो। हे राजन्, अब तपाईंले मलाई (चारै) आश्रममा रहनेहरूका श्रेष्ठ धर्म बताउनुपर्दछ।
2भीष्मले भने — धर्मका अनेक ढोका छन्। धर्मले अनुमोदन गरेका कर्तव्यको पालन कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन। प्रत्येक आश्रमका विषयमा कर्तव्य निर्धारित गरिएका छन्। आत्माको विकाससम्बन्धी तपका फल यसै लोकमा प्राप्त हुन्छन्।
3हे भारत, जुन वस्तुमा मनुष्यले आफूलाई समर्पित गर्दछ, त्यो जे भए पनि, त्यही — अरू केही होइन — उसलाई परम कल्याणकारी सर्वोच्च प्राप्ति देखिन्छ।
4जब मनुष्यले ठीक-ठीक ध्यान गर्दछ, तब उसले जान्दछ कि यस संसारका वस्तु सिन्कासरह निरर्थक छन्। निश्चय नै तब ऊ ती वस्तुको आसक्तिबाट मुक्त हुन्छ।
5हे युधिष्ठिर, जब यो संसार, जो दोषले भरिएको छ, यस्तै रचिएको छ, तब प्रत्येक बुद्धिमान् मनुष्यले आफ्नो आत्माको मुक्तिका लागि प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
6युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि धन, पत्नी, पुत्र अथवा पिता गुमेपछि मनुष्यले कुन मनोवृत्तिले आफ्नो शोक मार्नुपर्दछ।
7भीष्मले भने — जब मनुष्यको धन नष्ट हुन्छ, अथवा उसकी पत्नी, पुत्र वा पिता मर्दछन्, तब उसले निश्चय नै मनमा भन्दछ — हाय, यो महान् शोक हो! — तर तब उसले ध्यानको सहायताले त्यस शोकलाई मार्ने प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
8यस विषयमा त्यस भाषणको प्राचीन कथा भनिन्छ जो सेनजित्को सभामा आएका उसका एक द्विज मित्रले त्यस राजासँग गरेका थिए।
9आफ्नो पुत्रको मृत्युका कारण शोकले आहत र सन्तापले जलिरहेका ती नरेशलाई देखेर त्यस ब्राह्मणले ती राजालाई भने —
10तिमी किन मूढ भइरहेका छौ? तिमीमा कुनै बुद्धि छैन। तिमी स्वयं शोकका पात्र छौ, फेरि (अरूका लागि) शोक किन गर्दछौ? केही दिनपछि अरूले तिम्रा लागि शोक गर्नेछन्, र आफ्नो पालोमा तिनीहरूका लागि अरूहरूले शोक गर्नेछन्।
11हे राजन्, तिमी स्वयं, म र अरू जो तिम्रो सेवामा लागेका छन् — हामी सबै त्यहीँ जानेछौँ जहाँबाट हामी सबै आएका हौँ।
12सेनजित्ले भने — हे विद्वान् ब्राह्मण, त्यो कुन बुद्धि हो, कुन तप हो, हे तपोधन, कुन चित्तको एकाग्रता हो, कुन ज्ञान हो र कुन विद्या हो, जुन पाएर तपाईं शोकको वशमा पर्नुहुन्न?
13ब्राह्मणले भने — हेर, सम्पूर्ण प्राणी — उत्तम, मध्यम र अधम — आ-आफ्ना कर्मका कारण शोकमा अल्झिएका छन्।
14म आफूलाई पनि आफ्नो मान्दिनँ। अर्कोतर्फ म सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो मान्दछु। फेरि म यो सबैलाई जति आफ्नो मान्दछु त्यति नै अरूको पनि। यस विचारका कारण शोकले ममाथि आक्रमण गर्न सक्दैन।
15यस्तो समझ पाएर म न हर्षको वशमा हुन्छु न शोकको। जसरी समुद्रमा पौडिरहेका काठका दुई टुक्रा कुनै बेला जुध्छन् र फेरि छुट्टिन्छन्, त्यस्तै यस संसारमा (जीवित) प्राणीहरूको मिलन हो।
16पुत्र, नाति, बन्धु, सम्बन्धी — सबै यस्तै प्रकारका हुन्। मनुष्यले कहिल्यै तिनीहरूप्रति आसक्ति राख्नुहुँदैन, किनभने तिनीहरूबाट वियोग अवश्यम्भावी छ।
17तिम्रो पुत्र एउटा अदृश्य दिशाबाट आएको थियो। ऊ गयो र अदृश्य भयो। न उसले तिमीलाई चिन्दथ्यो, न तिमीले उसलाई चिन्दथ्यौ। तिमी को हौ र कसका लागि शोक गर्दछौ?
18शोक कामनाबाट उत्पन्न रोगको सन्तान हो। कामनाको रोग हटेपछि फेरि सुख आउँछ। हर्षबाट शोक उत्पन्न हुन्छ, र शोक बारम्बार आउँछ।
19सुखपछि दुःख आउँछ, र दुःखपछि सुख। मनुष्यहरूका सुख र दुःख एउटा चक्रमा घुमिरहन्छन्।
20सुखपछि तिमीमाथि दुःख आयो। तिमी फेरि सुख भोग्नेछौ, किनभने कसैले पनि सधैँका लागि सुख भोग्दैन।
21शरीर सुख र दुःख दुवैको निवास हो। देहधारी प्राणीले आफ्नो शरीरले जे-जे कर्म गर्दछ, तिनकै फल भोग्दछ।
22शरीरको उत्पत्तिसँगै जीवन आउँछ। दुवै सँगै रहन्छन्, र दुवै सँगै नष्ट हुन्छन्।
23नाना बन्धनले सांसारिक वस्तुमा आसक्त अशुद्ध अन्तःकरण भएका पुरुष जलमा बालुवाको बाँधझैँ विलीन हुन्छन्।
24अज्ञानबाट उत्पन्न नाना प्रकारका दुःखले कोल चलाउनेझैँ सम्पूर्ण प्राणीमाथि तिनका आसक्तिका कारण आक्रमण गर्दछन्; तिनले उनीहरूलाई तेलको कोलमा तिलझैँ पेल्दछन् र पुनर्जन्मको चक्रको अधीन बनाइदिन्छन्।
25मनुष्यले आफ्नी पत्नीका लागि असङ्ख्य दुष्कर्म गर्दछ, तर यस लोक र परलोक दुवैमा नाना प्रकारका दुःख एक्लै भोग्दछ।
26सन्तान, पत्नी, बन्धु र सम्बन्धीमा आसक्त सम्पूर्ण मनुष्य शोकको दलदले समुद्रमा त्यसैगरी डुब्दछन् जसरी बल क्षीण भएपछि जङ्गली हात्तीहरू दलदलमा डुब्दछन्।
27वास्तवमा, हे राजन्, धन, पुत्र, बन्धु अथवा सम्बन्धी गुमेपछि मनुष्यले महान् दुःख भोग्दछ जसले उसलाई दावानलझैँ जलाउँछ।
28यो सबै — अर्थात् हर्ष र शोक, भाव र अभाव — भाग्यमा निर्भर छ। मित्र भएको होस् वा मित्रहीन, शत्रु भएको होस् वा शत्रुहीन, बुद्धिमान् होस् वा बुद्धिहीन — यीमध्ये प्रत्येकले भाग्यबाटै सुख भोग्दछ।
29मित्रहरू मनुष्यको सुखको मूल होइनन्। शत्रुहरू उसको दुःखको मूल होइनन्। बुद्धिले धन ल्याउन सक्दैन; धनले सुख दिन सक्दैन।
30बुद्धिले धन दिन सक्दैन, न मूर्खता दरिद्रताको कारण हो। केवल बुद्धिमान् पुरुषले मात्र, अरू कसैले होइन, संसारको व्यवस्था बुझ्दछ।
31बुद्धिमान्, वीर, मूर्ख, कायर, जड, विद्वान्, दुर्बल अथवा बलवान् — यीमध्ये केवल उसैलाई सुख मिल्दछ जसका लागि त्यो विधान गरिएको छ।
32गाई बाच्छाको हो, त्यस गोपालको हो जो उसको स्वामी हो, र चोरको पनि हो। वास्तवमा त्यो उसैको हो जसले त्यसको दूध पिउँछ।
33जसको बुद्धि सुप्त छ, तथा जसको चित्तवृत्ति बुद्धिको सीमाभन्दा पर छ — तिनीहरूले नै सुख भोग्न सफल हुन्छन्। केवल तिनीहरूले मात्र दुःख भोग्दछन् जो यी दुई श्रेणीका बीचमा छन्।
34बुद्धिमान् जनहरू यी दुवै छेउमा सुख पाउँछन्, बीचका अवस्थामा होइन। ऋषिहरूले भनेका छन् कि यी दुई छेउमध्ये कुनैको प्राप्तिनै सुख हो। दुःख यी दुवैका बीचका अवस्थामा छ।
35जो वास्तविक सुख प्राप्त गर्न सफल भइसकेका छन्, जो यस संसारका सुख-दुःखबाट मुक्त भइसकेका छन्, र जो ईर्ष्यारहित छन् — तिनीहरू न धनको प्राप्तिले विचलित हुन्छन्, न त्यसको नाशले।
36जसले त्यो बुद्धि पाएका छैनन् जसले वास्तविक सुख दिन्छ, तर जो मूढता र अज्ञानभन्दा माथि उठिसकेका छन् — तिनीहरू अत्यधिक हर्ष र अत्यधिक शोकको वशमा पर्दछन्।
37जुन मनुष्यहरूलाई उचित-अनुचितको कुनै भान छैन, जो अभिमान र अरूमाथिको विजयले आपैँबाट बाहिर छन् — तिनीहरू देवताहरूझैँ हर्षोन्मादमा डुब्दछन्।
38सुखको अन्त दुःखमै हुनुपर्दछ। अल्छीपन दुःख हो; जबकि (कर्ममा) दक्षता सुखको मूल हो। समृद्धि र ऐश्वर्य दक्ष पुरुषमा वास गर्दछन्, अल्छीमा होइन।
39सुख होस् वा दुःख, प्रिय होस् वा अप्रिय — जे मनुष्यमाथि आइपर्दछ, त्यसलाई अपराजित हृदयले भोग्नु वा सहनुपर्दछ।
40अज्ञानी र मूर्ख मनुष्यमाथि प्रतिदिन शोकका हजार अवसर र भयका सय अवसरले आक्रमण गर्दछन्, तर बुद्धिमान् पुरुष कहिल्यै यसरी प्रभावित हुँदैन।
41शोकले त्यस बुद्धिमान् पुरुषलाई कहिल्यै छुन सक्दैन जसले विवेक प्राप्त गरेको छ, जसले आफ्ना गुरुजनका उपदेशको पालन गर्दछ, जसमा ईर्ष्या छैन, र जसले आफूलाई वशमा पारेको छ।
42यस्तो समझको आश्रय लिएर, र (कामना तथा वासनाहरूको प्रभावबाट) आफ्नो हृदयको रक्षा गर्दै, बुद्धिमान् पुरुषले यस संसारमा कर्म गरिरहनुपर्दछ। वास्तवमा, शोकले उसलाई प्रभावित गर्न सक्दैन जसले त्यस परम आत्मालाई जान्दछ जसबाट सबथोक उत्पन्न हुन्छ र जसमा सबथोक विलीन हुन्छ।
43शोक, हृदयको सन्ताप, दुःख अथवा कर्मको जुन मूल छ, त्यसलाई — चाहे त्यो आफ्नै शरीरको अङ्ग किन नहोस् — त्याग्नुपर्दछ।
44जुन वस्तुलाई पनि मनुष्यले आफ्नो मान्दछ, त्यो शोक र हृदयको सन्तापको स्रोत हो।
45यदि कामनाका वस्तुको त्याग गरियो भने ती सुखका स्रोत बन्दछन्। जुन मनुष्य कामनाका वस्तुको पछि दौडिन्छ ऊ त्यसै दौडमा नष्ट हुन्छ।
46न इन्द्रियको तृप्तिबाट प्राप्त सुख, न त्यो महान् सुख जो कसैले स्वर्गमा भोग्न सक्दछ — सम्पूर्ण कामनाको नाशबाट उत्पन्न सुखको सोह्रौँ भागसम्म पनि पुग्दैन।
47पूर्वकृत कर्मका फल, चाहे ती उचित होऊन् वा अनुचित, बुद्धिमान् र मूर्ख, वीर र भीरु — सबैलाई प्रभावित गर्दछन्।
48यसरी हर्ष र शोक, प्रिय र अप्रिय, जीवित प्राणीहरूका बीच निरन्तर घुमिरहन्छन्।
49यो जानेर बुद्धिमान् र विवेकी पुरुष सुखपूर्वक बाँच्दछ। मनुष्यले आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको त्याग गर्नुपर्दछ र कहिल्यै क्रोधको वशमा पर्नुहुँदैन।
50यो क्रोध हृदयमा उत्पन्न हुन्छ र त्यहीँ बलवान् हुन्छ। जुन क्रोध मनुष्यहरूका शरीरमा वास गर्दछ र तिनका मनमा जन्म लिन्छ, त्यसलाई बुद्धिमान्हरूले मृत्यु भनेका छन्।
51जब मनुष्यले आफ्ना सम्पूर्ण कामना त्यसरी नै समेट्दछ जसरी कछुवाले आफ्ना सम्पूर्ण अङ्ग, तब उसको स्वयंप्रकाश आत्माले आफूलाई देख्न सक्दछ।
52जब मनुष्य स्वयं कसैसँग भय मान्दैन र कसैलाई उसबाट भय हुँदैन, जब उसमा न कामना छ न द्वेष — तब ऊ ब्रह्मको अवस्थामा पुगेको भनिन्छ।
53सत्य र असत्य, शोक र हर्ष, भय र साहस, प्रिय र अप्रिय — यी दुवैको त्याग गरेर तिमीले आत्माको समता प्राप्त गर्न सक्दछौ।
54जब मनुष्यले मन, वचन अथवा कर्मले कुनै प्राणीको अहित गर्दैन, तब ऊ ब्रह्मको अवस्थामा पुगेको भनिन्छ।
55उसैले साँचो सुख भोग्दछ जसले त्यस तृष्णाको त्याग गर्न सक्दछ जुन भ्रान्त पुरुषले कहिल्यै त्याग्न सक्दैनन्, जुन वृद्धावस्थामा पनि क्षीण हुँदैन, र जसलाई प्राणघातक रोग मानिएको छ।
56हे राजन्, यस विषयमा पिङ्गलाले गाएका ती श्लोक सुनिन्छन् जसमा उनले बताएकी छन् कि कसरी अत्यन्त प्रतिकूल समयमा पनि उनले शाश्वत पुण्य आर्जन गरिन्।
57नियत स्थानमा गएर पनि पिङ्गला नामकी एक पतिता स्त्रीले एक संयोगवश आफ्नो प्रेमीको सङ्ग पाइनन्। महान् दुःखकै त्यस समयमा उनले आत्माको समता प्राप्त गरिन्।
58पिङ्गलाले भनिन् — हाय, अनेक वर्षसम्म म त्यस प्रिय आत्माकै छेउमा अज्ञानपूर्वक बाँचिरहेँ, जसमा शान्तिबाहेक अरू केही छैन। मृत्यु मेरो ढोकामा आइपुगेको छ। तर यसभन्दा पहिले म त्यस पवित्रताको सारको छेउमा गइनँ।
59म एक स्तम्भ र नौ ढोका भएको यस घरलाई — अर्थात् यस शरीरलाई — (साँचो ज्ञानले) ढाक्नेछु। कस्ती स्त्री छे जसले त्यस प्रिय परमात्मालाई, जब उहाँ यति नजिक हुनुहुन्छ, वास्तवमा प्रिय मान्दछे?
60अब म जागेकी छु। म अज्ञानको निद्राबाट उठेकी छु। म अब कामनाको वशमा छैनँ। मनुष्यरूपी प्रेमीहरू, जो वास्तवमा नरकका यति रूप हुन्, अब कामवश मेरो छेउमा आएर मलाई ठग्न सक्नेछैनन्।
61भाग्य अथवा पूर्वकृत कर्मबाट अनिष्टले पनि इष्ट फल दिन्छ। अज्ञानको निद्राबाट जागेर मैले सांसारिक वस्तुको सम्पूर्ण कामना त्यागिसकेकी छु। मैले आफ्ना इन्द्रियमाथि पूर्ण अधिकार पाइसकेकी छु।
62कामना र आशाबाट मुक्त पुरुष सुखपूर्वक सुत्दछ। आशा र कामनाबाट मुक्तिनै सुख हो। कामना र आशा त्यागेर पिङ्गला सुखपूर्वक सुत्दछिन्।
63भीष्मले भने — त्यस विद्वान् ब्राह्मणका यी तथा अन्य वचनले सान्त्वना पाएर राजा सेनजित्लाई हर्ष भयो र ऊ अत्यन्त सुखी भयो।