धर्माधिकारियों, युद्ध-मन्त्रियों, सेनापतियों और मन्त्रियों की नियुक्ति
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 83
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशाम्पते। परिच्छदास्तथामात्याः कीदृशाः स्युः पितामह॥
2भीष्म उवाच ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः। शक्ताः कथयितुं सम्यक् ते तव स्युः सभासदः॥
3अमात्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च परिश्रुतान्। सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु॥ एतान् सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत।
4कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगृहति॥ प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
5आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम्॥ कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः।
6प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः॥ दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः।
7ते त्वां तात निषेवेयुर्याबदाईकपाणयः॥ कुलीनाशीलसम्पन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्। देशकालविधानज्ञान् भर्तृकार्यहितैषिणः॥ नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः।
8अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान्॥ यानर्थभाजो मनयेथास्ते ते स्युः सुखभागिनः।
9अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः। न त्वां नित्यार्थिनो जझुरक्षुद्राः सत्यवादिनः॥
10अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः। तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः॥
11नैकमिच्छेद् गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः। यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान् कामं तेन गणं त्यजेत्॥
12श्रेयसो लक्षणं चैतद् विक्रमो यस्य दृश्यते। कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात् समये यश्च तिष्ठति॥
13ते समर्थान् पूजयेद् यश्च नास्पर्धेः स्पर्धते च यः। न च कामाद् भयात् क्रोधाल्लोभाद् वा धर्ममुत्सृजेत्।। अमानी सत्यवान् क्षान्तो जितात्मा मानसंयुतः। स मन्त्रसहायः स्यात् सर्वावस्थापरीक्षितः॥
14कुलीनः कुलसम्पन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान्। शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्॥
15तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः। अमित्राः सम्प्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि॥
16अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम्। संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः॥
17सम्बन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः। अहायैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः॥ यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः। कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभृषता॥
18येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना। तेजो धैर्य क्षमा शौचमनुरागः स्थिति तिः॥ परीक्ष्य च गुणान् नित्यं प्रौढभावान् धुरंधरान्। पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद् राजार्थकारिणः॥
19पर्याप्तवचनान् वीरान् प्रतिपत्तिविशारदान्। कुलीनान् सत्त्वसम्पन्नानिङ्गित्तज्ञाननिष्ठुरान्॥ देशकालविधानज्ञान् भर्तृकार्यहितैषिणः। नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन् कुर्वीत मन्त्रिणः॥
20हीनतेजोऽभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति। अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्॥
21एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत। धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम्॥
22तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः। अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यणुषु कर्मसु॥
23यो वाप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः। उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम्॥
24केवलात् पुनरादानात् कर्मणो नोपपद्यते। परामर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः॥
25मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते। तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्॥
26व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः। मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव दुमम्॥
27संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति। वाचाक्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात् प्रसीदति॥
28तानि तान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम्। मन्त्रिणां च भवेत् क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः॥
29यस्तु संसहते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया। समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम्॥
30अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि सम्पन्नश्चेतरैर्गुणैः। राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
31योऽमित्रैः सह सम्बद्धो न पौरान् बहु मन्यते। असुहृत् तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
32अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः। असुहृत् क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
33आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः। सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
34विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत् पुरा। सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
35यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत्। पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
36कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः। सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
37ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः। सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
38सत्यवाक् शीलसम्पन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः। पितृपैतामहो यः स्यात् स मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
39संतुष्टः सम्मतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः। मन्त्रवित् कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
40सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे। तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप।॥
41पौरजानपदा यस्मिन् विश्वासं धर्मतो गताः। योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
42तस्मात् सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः। मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः॥
43स्वासु प्रकृतिषुच्छिद्रं लक्षयेरन् परस्य च। मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते॥
44नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्। गृहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरमात्मनः॥ मन्त्रगूढा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः। मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जनाः॥
45राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते। स्वामिनं त्वनुवर्तन्ते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः॥
46संविनीय मदक्रोधौ मानमर्त्यां च निवृताः। नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः॥
47तेषां त्रयाणां विविधं विमर्श विबुद्ध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र। स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले।॥ धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छेद् युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्। निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्यात् तं मन्त्रमार्ग प्रणयेदसक्तः॥
48एवं सदा मन्त्रयितव्यमाई ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः। तस्मात् तमेवं प्रणयेत् सदैव मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम्॥
49न वामनाः कुब्जकृशा न खजा नान्धो जडः स्त्री च नपुंसकं च। न चात्र तिर्यक् च पुरों न पर्था नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत् कथंचित्।॥
50आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्य स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्। वागणदोषान्परिहत्य सर्वान् सम्मन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम्॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said What should be the gratification, O grandfather, of the law-makers, the ministers of war, the countries, the commanders, and the counsellors of a king!
2Bhishma said Such persons as are endued with modesty, self-control, truth, sincerity, and courage to say the proper thing, should be your law-makers.
3They who are always devoted to you who are gifted with great courage, who are of the twice-bom caste, highly learned, well pleased with you, and persevering in acts, should, O son of Kunti, be sought by you for becoming your ministers of war at all seasons of distress, O Bharata!
4One who is born in a high family, who treated honourably by you, always tries his best of your behalf, and who will never forsake you in happiness or misery, illness or death, should be kept by you as a courtier.
5Those who are of high descent, who. are born in your kingdom, who have wisdom, beauty, great learning, and dignity of conduct, and who are, besides, devoted to you, should be employed as officers of your army.
6Persons of low birth, who are covetous, cruel and shameless, would seek you, O sire, as long as they are paid.
7Those who are of good-birth and good behaviour, who can interpret all sings and gestures, who are shorn of cruelty, who know the requirements of place and time, who always seek the well-being of their master in all works, should be appointed as ministers by the king in all his affairs.
8Those who have been swon over with gifts of wealth, honour, respectful receptions, and means of giving happiness, and who on that account may be known by you as persons inclined to do you good in all your affairs, should always be made sharers of your happiness.
9They who are unchangeable in conduct, endued with learning and good behaviour, observant of excellent vows, large-hearted, and truthful in speech, will always attend to your affairs and will never forsake you.
10They, on the other hand, who disrespectable, who do not follow healthy control, who are wicked, and who have fallen away from good practices, should always be compelled by you to observe all healthy restraints.
11When the question arises as to which of two sides should be adopted, you should not abandon the many for adopting the side of one. When, however, that one person excels the many by virtue of his possessing many accomplishments, then you should for that one, forsake the many.
12The marks of superiority, are prowess, devotion to works that bring fame, and observance of healthy restraints. are
13He, again, who honours all able persons that never cherishes feelings of rivalry with meritorious persons, who never forsakes righteousness from lust or fear or anger or covetousness, who is humble, who is truthful and forgiving, who has his mind under control, who has a sense of dignity, and who has been tried in every situation, should be appointed by you as your counsellor.
14High birth, purity of blood, forgiveness, cleverness, and purify of mind, bravery gratefulness, and truthfulness are, O son of Pritha, characteristic of superiority and goodness.
15A wiseman who conduct himself thus, succeeds in freeing his very enemies of their hostility and converting them into friends.
16A king who has his mind under control, who is endued with wisdom, and who seeks prosperity, should carefully examine the merits and demerits of his ministers.
17A king who seeks prosperity and wishes to outdo his contemporaries, should have for ministers trustworthy persons, of high descent, born in his own kingdom, incapable of being corrupted, unstained by adultery and similar vices, well proved, belonging to good families, possessed of learning, sprung from ancestors who held similar offices, and adorned with humility.
18The king should appoint five such persons to superintend his affairs, who are intelligent, shorn of pride, possessed of a good disposition, energy, patience, forgiveness, purity, loyalty, firmness, and courage, whose merits and faults have been well proved, who are aged, who are capable of bearing burden and who are free from deceit.
19Men who are wise in speech, who are endued which heroism, who are full of resources under difficulties, who are of high descent, who are truthful, who can read signs, who are shorn of cruelty, who know the requirements of place and time, and who seek the well-being of their masters, should be appointed by the king as his ministers in all affairs of the kingdom.
20One who is shorn of energy and who has been forsaken by friends can never work with perseverance. Such a man if, appointed, fails in almost every work.
21A minister possessing little learning, even if he be highly born and attentive to virtue, profit, and pleasure, cannot choose proper courses of action.
22Likewise, a person of low birth, even if endued with great learning, always makes mistakes, like a blind man without a guide, in all acts requiring cleverness and foresight.
23A person, again, who is of unsettled purposes, even if endued with intelligence and learning, and even if conversant with means, cannot long act with success.
24A wicked man possessed of no learning may begin a work but he fails to determine what the results will be of his work.
25A king should never trust a minister who is not devoted to him. He should, therefore, never give out his counsels to a minister who is not devoted to him.
26Such a wicked minister, in conjunction with the other minister of the king, may ruin his lord, like fire consuming a tree by entering into it through the holes in its body with the help of the wind.
27Being angry, a master may, deprive a servant of his office or reprove him, from rage, in harsh words, and restore him to power again.
28None save a servant devoted to the master stand and overlook such treatment. Ministers also become sometimes highly offended with their masters. can
29That one, amongst them, who subdues his anger from desire of doing good to his master,-that person who partakes in the king's happiness and misfortune, should be consulted by the king in all his affairs.
30An wily person, even if he be devoted to his master and possessed of wisdom and adorned with numerous accomplishments, should never be consulted by the king.
31One who is allied with enemies and who does not care for the interests of the king's subjects, should be regarded as an enemy. The king should never consult him.
32One who is not learned, who is not pure, who is proud, who seeks the king's enemies, who is given to brag, who is unfriendly, wrathful, and covetous, should should not be consulted by the king.
33One who is a stranger, even if he be devoted to the king and possessed of great learning, may be honoured by the king and pleased with maintenance, but the king should never consult him in his affairs.
34A person whose father was unjustly exiled by royal order should not be consulted by the king, even if the king may have afterwards conferred honours upon him and given him the means of sustenance.
35A well-wisher whose property was once confiscated for a slight offences, even if he be endued with all accomplishments, should not still be consulted by the king.
36A person endued with wisdom, intelligence, and learning, who is born within the kingdom, who is pure and righteous in all his works, should be consulted by the king.
37One who is possessed of knowledge and wisdom, who knows the nature of friends and foes, who is a friend of the king like his second self, should be consulted.
38One who is truthful in speech and modest and mild, and who is a hereditary servant of the king, should be consulted.
39One who is contented and honoured, who is truthful and dignified, who hates wickedness and wicked men, who is conversant with policy and the requirements of time, and who is courageous, should be consulted by the king.
40One who is capable to win over all men by conciliation should be consulted, O monarch, by the king, who wishes to rule according to the dictates of the science of punishment.
41One whom the inhabitants of both the capital and the provinces truth for his righteous ! conduct, who is competent to right and conversant with the rules of policy, should be consulted by the king.
42Therefore, men endued with such accomplishments, men conversant with the nature of all and desirous of achieving high acts, should be honoured by the king and made his ministers. Their number also should not be less than three.
43Ministers should be employed in noticing the shortcomings of their masters, of themselves, of the subject, and of the foes of their masters. The kingdom depends upon the counsels of policy which the ministers give, and its growth originates from the same source.
44Ministers should act in such a way that the enemies of their master may not be able to detect his loopholes. On the other hand, when their shortcomings are seen, they should then be assailed. Like the tortoise protecting its limbs by withdrawing them within its shell, ministers should keep close their own counsels. They should, even thus, conceal their own short-comings. Those ministers of a kingdom, who succeed in keeping their counsels close, are said to be wise. Counsels are the armour of a king, and the limbs are his subjects and officers.
45A kingdom depends upon spies and secret agents, and its strength lies in counsels of policy. If masters and ministers follow each other for getting support from each other, controlling pride and anger, and vanity and envy, they may then both become happy.
46A king should also consult such minister as are free from the five kinds of deceit.
47Ascertaining well, first of all, the different opinions of the three whom he has consulted, the king should, for subsequent settlement, go to his preceptor for informing him of those opinions and his own. His preceptor should be a Brahmana well read in all matters of virtue, profit and pleasure. Going, for such subsequent deliberation, to him, the king should, with a calm mind, ask his opinion. When a decision is got at after due deliberation with him, the king should then, without attachment, carry it out into practice.
48Those who know the science of consultation hold that kings should always hold consultation in this way. Having settled plans in this way, they should then carry them into execution, for then they will be able to win over all the subjects.
49There should be no dwarfs, no humpbacked persons, no lean man, no lame or blind man, no idiot, no woman, and no eunuch, at the spot where the king holds his consultations. Nothing should move there, before or behind, above or below, or in opposite directions.
50Getting up on a boat, or going to an open space shorn of grass and grassy bushes and whence the surrounding land may be distinctly seen, the king should hold consultations at the proper time, avoiding shortcomings of speech and gestures.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, राजा के विधिनिर्माताओं, युद्धमन्त्रियों, प्रदेशों के अधिकारियों, सेनापतियों तथा मन्त्रियों का चयन किस प्रकार होना चाहिए?
2भीष्म ने कहा — जो पुरुष विनय, आत्मसंयम, सत्य, सत्यनिष्ठा तथा उचित बात कहने के साहस से सम्पन्न हों, वे ही तुम्हारे विधिनिर्माता होने चाहिए।
3हे कुन्तीपुत्र, हे भरत, जो तुम्हारे प्रति सदा अनुरक्त हों, जो महान् साहस से युक्त हों, जो द्विज वर्ण के हों, अत्यन्त विद्वान् हों, तुमसे भली-भाँति प्रसन्न हों तथा कर्मों में अध्यवसायी हों — उन्हें ही तुम्हें समस्त आपत्काल के लिए अपना युद्धमन्त्री बनाना चाहिए!
4जो उच्च कुल में जन्मा हो, जिसे तुम आदरपूर्वक रखते हो, जो सदा तुम्हारी ओर से अपना सर्वोत्तम प्रयत्न करता हो, और जो सुख या दुःख, रोग या मृत्यु — किसी में तुम्हारा साथ न छोड़े, उसे तुम्हें अपना सभासद् बनाकर रखना चाहिए।
5जो उच्च वंश के हों, जो तुम्हारे ही राज्य में जन्मे हों, जिनमें बुद्धि, सौन्दर्य, महान् विद्या तथा आचरण की गरिमा हो, और जो इसके अतिरिक्त तुम्हारे प्रति अनुरक्त हों — उन्हें अपनी सेना के अधिकारी नियुक्त करना चाहिए।
6हे आर्य, नीच कुल के, लोभी, क्रूर तथा निर्लज्ज पुरुष तब तक ही तुम्हारे पास रहेंगे जब तक उन्हें वेतन मिलता रहे।
7जो उत्तम कुल तथा उत्तम आचरण वाले हों, जो समस्त संकेतों तथा चेष्टाओं का अर्थ समझ सकें, जो क्रूरता से रहित हों, जो देश-काल की आवश्यकताएँ जानते हों, जो समस्त कार्यों में सदा अपने स्वामी का कल्याण चाहते हों — उन्हें राजा को अपने समस्त कार्यों में मन्त्री नियुक्त करना चाहिए।
8जिन्हें धन के दान, सम्मान, आदरपूर्ण स्वागत तथा सुख देने वाले साधनों से अपने पक्ष में कर लिया गया हो, और इसी कारण जिन्हें तुम अपने समस्त कार्यों में अपना हित करने को उद्यत जानते हो — उन्हें सदा अपने सुख का भागी बनाना चाहिए।
9जो आचरण में अटल हों, विद्या तथा सदाचार से सम्पन्न हों, उत्तम व्रतों के पालक हों, उदारहृदय हों, तथा वाणी में सत्यनिष्ठ हों — वे सदा तुम्हारे कार्यों में लगे रहेंगे और तुम्हारा साथ कभी नहीं छोड़ेंगे।
10इसके विपरीत जो अनादरणीय हों, जो हितकर संयम का पालन न करते हों, जो दुष्ट हों, और जो सदाचार से भ्रष्ट हो चुके हों — उन्हें तुम्हें सदा समस्त हितकर मर्यादाओं का पालन करने के लिए बाध्य करना चाहिए।
11जब यह प्रश्न उठे कि दो पक्षों में से कौन-सा अपनाया जाए, तब तुम्हें एक के पक्ष के लिए अनेकों का त्याग नहीं करना चाहिए। किन्तु जब वह एक पुरुष अनेक गुणों से सम्पन्न होने के कारण उन अनेकों से बढ़कर हो, तब तुम्हें उस एक के लिए अनेकों का त्याग कर देना चाहिए।
12श्रेष्ठता के लक्षण हैं — पराक्रम, यश देने वाले कर्मों के प्रति निष्ठा, तथा हितकर मर्यादाओं का पालन।
13और फिर, जो समस्त योग्य पुरुषों का सम्मान करता हो, जो गुणी पुरुषों से कभी स्पर्धा का भाव न रखता हो, जो काम, भय, क्रोध अथवा लोभ से धर्म का त्याग कभी न करता हो, जो विनम्र हो, जो सत्यवादी तथा क्षमाशील हो, जिसने अपना मन वश में किया हो, जिसमें गरिमा का बोध हो, और जो प्रत्येक परिस्थिति में परखा जा चुका हो — उसे तुम्हें अपना मन्त्री नियुक्त करना चाहिए।
14हे पृथानन्दन, उच्च कुल, रक्त की शुद्धता, क्षमा, चातुर्य, मन की पवित्रता, वीरता, कृतज्ञता तथा सत्यवादिता — ये श्रेष्ठता तथा सज्जनता के लक्षण हैं।
15जो बुद्धिमान् पुरुष ऐसा आचरण करता है, वह अपने शत्रुओं को भी शत्रुता से मुक्त करके मित्र बनाने में सफल होता है।
16जिस राजा ने अपना मन वश में किया हो, जो बुद्धि से सम्पन्न हो और जो समृद्धि चाहता हो, उसे अपने मन्त्रियों के गुण-दोषों की सावधानीपूर्वक परीक्षा करनी चाहिए।
17जो राजा समृद्धि चाहता है और अपने समकालीनों से आगे बढ़ना चाहता है, उसे ऐसे व्यक्तियों को मन्त्री बनाना चाहिए जो विश्वसनीय हों, उच्च वंश के हों, उसी के राज्य में जन्मे हों, भ्रष्ट न किए जा सकने वाले हों, व्यभिचार तथा वैसे ही दोषों से निष्कलंक हों, भली-भाँति परखे हुए हों, उत्तम कुलों के हों, विद्या से सम्पन्न हों, ऐसे पूर्वजों से उत्पन्न हों जो इसी प्रकार के पद पर रहे हों, तथा विनय से विभूषित हों।
18राजा को अपने कार्यों की देखरेख के लिए ऐसे पाँच व्यक्ति नियुक्त करने चाहिए जो बुद्धिमान् हों, अभिमान से रहित हों, उत्तम स्वभाव, तेज, धैर्य, क्षमा, पवित्रता, स्वामिभक्ति, दृढ़ता तथा साहस से सम्पन्न हों, जिनके गुण-दोष भली-भाँति परखे जा चुके हों, जो वयोवृद्ध हों, जो भार वहन करने में समर्थ हों और जो छल से रहित हों।
19जो वाणी में बुद्धिमान् हों, जो वीरता से सम्पन्न हों, जो कठिनाइयों में साधनों से भरे हों, जो उच्च वंश के हों, जो सत्यवादी हों, जो संकेतों को पढ़ सकें, जो क्रूरता से रहित हों, जो देश-काल की आवश्यकताएँ जानते हों, और जो अपने स्वामियों का कल्याण चाहते हों — उन्हें राजा को राज्य के समस्त कार्यों में अपना मन्त्री नियुक्त करना चाहिए।
20जो तेज से रहित है और जिसे मित्रों ने त्याग दिया है, वह कभी अध्यवसाय से कार्य नहीं कर सकता। ऐसा पुरुष यदि नियुक्त किया जाए तो लगभग प्रत्येक कार्य में असफल रहता है।
21जिस मन्त्री की विद्या अल्प हो, वह चाहे उच्च कुल में जन्मा हो और धर्म, अर्थ तथा काम के प्रति सजग हो, तो भी उचित मार्ग नहीं चुन सकता।
22इसी प्रकार नीच कुल का पुरुष, चाहे वह महान् विद्या से सम्पन्न ही क्यों न हो, चातुर्य तथा दूरदर्शिता माँगने वाले समस्त कार्यों में मार्गदर्शक से रहित अन्धे के समान सदा भूल करता है।
23और फिर, जिसके संकल्प अस्थिर हैं, वह चाहे बुद्धि तथा विद्या से सम्पन्न हो और उपायों का ज्ञाता भी हो, तो भी दीर्घकाल तक सफलतापूर्वक कार्य नहीं कर सकता।
24विद्याहीन दुष्ट पुरुष कोई कार्य आरम्भ तो कर सकता है, किन्तु वह यह निश्चित नहीं कर पाता कि उसके कार्य के परिणाम क्या होंगे।
25राजा को कभी ऐसे मन्त्री पर विश्वास नहीं करना चाहिए जो उसके प्रति अनुरक्त न हो। इसलिए उसे अपने परामर्श कभी ऐसे मन्त्री को नहीं बताने चाहिए जो उसके प्रति अनुरक्त न हो।
26ऐसा दुष्ट मन्त्री राजा के अन्य मन्त्रियों के साथ मिलकर अपने स्वामी का विनाश कर सकता है — जैसे अग्नि वायु की सहायता से वृक्ष के छिद्रों में प्रवेश करके उसे भस्म कर देती है।
27स्वामी क्रुद्ध होकर किसी सेवक को उसके पद से हटा सकता है अथवा क्रोध में उसे कठोर वचनों से फटकार सकता है, और फिर उसे पुनः पद पर बिठा सकता है।
28स्वामी के प्रति अनुरक्त सेवक के अतिरिक्त कोई भी ऐसे व्यवहार को सहकर उसकी उपेक्षा नहीं कर सकता। मन्त्री भी कभी-कभी अपने स्वामियों से अत्यन्त रुष्ट हो जाते हैं।
29उनमें से जो अपने स्वामी का हित करने की इच्छा से अपना क्रोध दबा लेता है — जो राजा के सुख तथा दुर्भाग्य में भाग लेता है — राजा को अपने समस्त कार्यों में उसी से परामर्श करना चाहिए।
30कपटी पुरुष चाहे अपने स्वामी के प्रति अनुरक्त हो, बुद्धि से सम्पन्न हो तथा अनेक गुणों से विभूषित हो, तो भी राजा को उससे कभी परामर्श नहीं करना चाहिए।
31जो शत्रुओं से मिला हुआ हो और जो राजा की प्रजा के हितों की चिन्ता न करता हो, उसे शत्रु ही मानना चाहिए। राजा को उससे कभी परामर्श नहीं करना चाहिए।
32जो विद्वान् न हो, जो पवित्र न हो, जो अभिमानी हो, जो राजा के शत्रुओं की खोज में रहता हो, जो डींग हाँकता हो, जो अमैत्रीपूर्ण, क्रोधी तथा लोभी हो — राजा को उससे परामर्श नहीं करना चाहिए।
33जो परदेशी हो, चाहे वह राजा के प्रति अनुरक्त हो और महान् विद्या से सम्पन्न हो, राजा उसका सम्मान कर सकता है और भरण-पोषण देकर उसे प्रसन्न रख सकता है, किन्तु राजा को अपने कार्यों में उससे कभी परामर्श नहीं करना चाहिए।
34जिसके पिता को राजाज्ञा से अन्यायपूर्वक निर्वासित किया गया हो, राजा को उससे परामर्श नहीं करना चाहिए — भले ही राजा ने बाद में उसे सम्मान दिया हो और जीविका के साधन भी दिए हों।
35जिस हितैषी की सम्पत्ति कभी किसी छोटे अपराध के लिए जब्त कर ली गई हो, वह चाहे समस्त गुणों से सम्पन्न हो, तो भी राजा को उससे परामर्श नहीं करना चाहिए।
36जो पुरुष बुद्धि, प्रज्ञा तथा विद्या से सम्पन्न हो, जो राज्य के भीतर जन्मा हो, जो पवित्र हो तथा अपने समस्त कर्मों में धर्मात्मा हो — राजा को उससे परामर्श करना चाहिए।
37जो ज्ञान तथा प्रज्ञा से सम्पन्न हो, जो मित्रों तथा शत्रुओं का स्वभाव जानता हो, जो राजा का दूसरा आत्मा-सा मित्र हो — उससे परामर्श करना चाहिए।
38जो वाणी में सत्यनिष्ठ, विनम्र तथा मृदु हो, और जो राजा का वंशानुगत सेवक हो — उससे परामर्श करना चाहिए।
39जो सन्तुष्ट तथा सम्मानित हो, जो सत्यवादी तथा गरिमामय हो, जो दुष्टता तथा दुष्ट पुरुषों से घृणा करता हो, जो नीति तथा काल की आवश्यकताओं का ज्ञाता हो, और जो साहसी हो — राजा को उससे परामर्श करना चाहिए।
40हे राजन्, जो समस्त मनुष्यों को साम से अपने पक्ष में करने में समर्थ हो, दण्डशास्त्र के आदेशों के अनुसार शासन करने की इच्छा रखने वाले राजा को उसी से परामर्श करना चाहिए।
41जिस पर राजधानी तथा प्रान्तों — दोनों के निवासी उसके धर्ममय आचरण के कारण विश्वास करते हों, जो योग्य हो तथा नीति के नियमों का ज्ञाता हो — राजा को उससे परामर्श करना चाहिए।
42इसलिए ऐसे गुणों से सम्पन्न पुरुषों को, जो सबका स्वभाव जानते हों और महान् कर्म करने की इच्छा रखते हों, राजा को सम्मानित करके अपना मन्त्री बनाना चाहिए। उनकी संख्या भी तीन से कम नहीं होनी चाहिए।
43मन्त्रियों को इस कार्य में लगाना चाहिए कि वे अपने स्वामी के, अपने, प्रजा के तथा अपने स्वामी के शत्रुओं के दोष लक्षित करें। राज्य मन्त्रियों द्वारा दिए गए नीति-परामर्शों पर ही टिका है, और उसकी वृद्धि भी उसी स्रोत से होती है।
44मन्त्रियों को ऐसा कार्य करना चाहिए कि उनके स्वामी के शत्रु उसकी दुर्बलताएँ न ढूँढ़ पाएँ। इसके विपरीत, जब उन शत्रुओं की दुर्बलताएँ दिखाई दें, तब उन पर प्रहार करना चाहिए। जैसे कछुआ अपने अंगों को खोल के भीतर समेटकर उनकी रक्षा करता है, वैसे ही मन्त्रियों को अपने परामर्श गुप्त रखने चाहिए। इसी प्रकार उन्हें अपनी दुर्बलताएँ भी छिपानी चाहिए। जो मन्त्री अपने परामर्श गुप्त रखने में सफल होते हैं, वे ज्ञानी कहलाते हैं। परामर्श राजा के कवच हैं, और उसकी प्रजा तथा अधिकारी उसके अंग हैं।
45राज्य गुप्तचरों तथा गूढ़ दूतों पर निर्भर है, और उसका बल नीति-परामर्शों में निहित है। यदि स्वामी तथा मन्त्री अभिमान, क्रोध, दर्प तथा ईर्ष्या को वश में रखकर एक-दूसरे से सहारा पाने के लिए एक-दूसरे का अनुसरण करें, तो वे दोनों सुखी हो सकते हैं।
46राजा को ऐसे ही मन्त्रियों से परामर्श करना चाहिए जो पाँच प्रकार के छल से रहित हों।
47जिन तीनों से उसने परामर्श किया है, उनके भिन्न-भिन्न मत सर्वप्रथम भली-भाँति जान लेने के पश्चात्, राजा को अन्तिम निर्णय के लिए अपने गुरु के पास जाकर उन्हें वे मत तथा अपना मत बताना चाहिए। उसका गुरु ऐसा ब्राह्मण होना चाहिए जो धर्म, अर्थ तथा काम के समस्त विषयों में सुशिक्षित हो। ऐसे अन्तिम विचार-विमर्श के लिए उनके पास जाकर राजा को शान्त चित्त से उनका मत पूछना चाहिए। उनके साथ यथोचित विचार-विमर्श के पश्चात् जब निर्णय हो जाए, तब राजा को आसक्ति से रहित होकर उसे कार्यरूप में लाना चाहिए।
48मन्त्रणा-शास्त्र के ज्ञाता मानते हैं कि राजाओं को सदा इसी प्रकार मन्त्रणा करनी चाहिए। इस प्रकार योजनाएँ निश्चित करके फिर उन्हें कार्यान्वित करना चाहिए, क्योंकि तभी वे समस्त प्रजा को अपने पक्ष में कर सकेंगे।
49जहाँ राजा मन्त्रणा करता हो, वहाँ न कोई बौना हो, न कुबड़ा, न कोई कृश पुरुष, न लँगड़ा या अन्धा, न कोई जड़बुद्धि, न कोई स्त्री, और न कोई नपुंसक। वहाँ आगे या पीछे, ऊपर या नीचे, अथवा विपरीत दिशाओं में कुछ भी हिलना-डुलना नहीं चाहिए।
50नौका पर चढ़कर, अथवा ऐसे खुले स्थान में जाकर जो घास तथा घासदार झाड़ियों से रहित हो और जहाँ से चारों ओर की भूमि स्पष्ट दिखाई देती हो, राजा को उचित समय पर मन्त्रणा करनी चाहिए — वाणी तथा चेष्टाओं के दोषों से बचते हुए।'
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, राजाका विधिनिर्माता, युद्धमन्त्री, प्रदेशका अधिकारी, सेनापति तथा मन्त्रीहरूको छनोट कसरी हुनुपर्छ?
2भीष्मले भने — जुन पुरुषहरू विनय, आत्मसंयम, सत्य, सत्यनिष्ठा तथा उचित कुरा भन्ने साहसले सम्पन्न होऊन्, तिनै तिम्रा विधिनिर्माता हुनुपर्छ।
3हे कुन्तीपुत्र, हे भरत, जो तिमीप्रति सधैँ अनुरक्त होऊन्, जो महान् साहसले युक्त होऊन्, जो द्विज वर्णका होऊन्, अत्यन्त विद्वान् होऊन्, तिमीसँग राम्ररी प्रसन्न होऊन् तथा कर्ममा अध्यवसायी होऊन् — तिनैलाई तिमीले सम्पूर्ण आपत्कालका लागि आफ्नो युद्धमन्त्री बनाउनुपर्छ!
4जो उच्च कुलमा जन्मेको होस्, जसलाई तिमी आदरपूर्वक राख्छौ, जसले सधैँ तिम्रो तर्फबाट आफ्नो सर्वोत्तम प्रयत्न गरोस्, र जसले सुख वा दुःख, रोग वा मृत्यु — कुनैमा तिम्रो साथ नछोडोस्, उसलाई तिमीले आफ्नो सभासद् बनाएर राख्नुपर्छ।
5जो उच्च वंशका होऊन्, जो तिम्रै राज्यमा जन्मेका होऊन्, जसमा बुद्धि, सौन्दर्य, महान् विद्या तथा आचरणको गरिमा होस्, र जो यसबाहेक तिमीप्रति अनुरक्त होऊन् — तिनलाई आफ्नो सेनाका अधिकारी नियुक्त गर्नुपर्छ।
6हे आर्य, नीच कुलका, लोभी, क्रूर तथा निर्लज्ज पुरुषहरू तबसम्म मात्र तिमीसँग रहनेछन् जबसम्म तिनले तलब पाइरहन्छन्।
7जो उत्तम कुल तथा उत्तम आचरणका होऊन्, जसले सम्पूर्ण संकेत तथा चेष्टाको अर्थ बुझ्न सकून्, जो क्रूरतारहित होऊन्, जसले देश-कालका आवश्यकता जानून्, जसले सम्पूर्ण कार्यमा सधैँ आफ्ना स्वामीको कल्याण चाहून् — तिनलाई राजाले आफ्ना सम्पूर्ण कार्यमा मन्त्री नियुक्त गर्नुपर्छ।
8जसलाई धनको दान, सम्मान, आदरपूर्ण स्वागत तथा सुख दिने साधनले आफ्नो पक्षमा पारिएको होस्, र यसै कारण जसलाई तिमीले आफ्ना सम्पूर्ण कार्यमा आफ्नो हित गर्न उद्यत जान्दछौ — तिनलाई सधैँ आफ्नो सुखको भागी बनाउनुपर्छ।
9जो आचरणमा अटल होऊन्, विद्या तथा सदाचारले सम्पन्न होऊन्, उत्तम व्रतका पालक होऊन्, उदारहृदय होऊन्, तथा वाणीमा सत्यनिष्ठ होऊन् — तिनीहरू सधैँ तिम्रा कार्यमा लागिरहनेछन् र तिम्रो साथ कहिल्यै छोड्नेछैनन्।
10यसको विपरीत जो अनादरणीय होऊन्, जसले हितकर संयमको पालन नगरून्, जो दुष्ट होऊन्, र जो सदाचारबाट भ्रष्ट भइसकेका होऊन् — तिनलाई तिमीले सधैँ सम्पूर्ण हितकर मर्यादाको पालन गर्न बाध्य पार्नुपर्छ।
11जब यो प्रश्न उठोस् कि दुई पक्षमध्ये कुन अपनाइयोस्, तब तिमीले एकको पक्षका लागि अनेकको त्याग गर्नु हुँदैन। तर जब त्यो एक पुरुष अनेक गुणले सम्पन्न भएकाले ती अनेकभन्दा बढी होस्, तब तिमीले त्यस एकका लागि अनेकको त्याग गर्नुपर्छ।
12श्रेष्ठताका लक्षण हुन् — पराक्रम, यश दिने कर्मप्रतिको निष्ठा, तथा हितकर मर्यादाको पालन।
13अनि फेरि, जसले सम्पूर्ण योग्य पुरुषको सम्मान गरोस्, जसले गुणी पुरुषहरूसँग कहिल्यै स्पर्धाको भाव नराखोस्, जसले काम, भय, क्रोध अथवा लोभले धर्मको त्याग कहिल्यै नगरोस्, जो विनम्र होस्, जो सत्यवादी तथा क्षमाशील होस्, जसले आफ्नो मन वशमा पारेको होस्, जसमा गरिमाको बोध होस्, र जो प्रत्येक परिस्थितिमा परखिसकेको होस् — उसलाई तिमीले आफ्नो मन्त्री नियुक्त गर्नुपर्छ।
14हे पृथानन्दन, उच्च कुल, रगतको शुद्धता, क्षमा, चातुर्य, मनको पवित्रता, वीरता, कृतज्ञता तथा सत्यवादिता — यी श्रेष्ठता तथा सज्जनताका लक्षण हुन्।
15जुन बुद्धिमान् पुरुषले यस्तो आचरण गर्छ, उसले आफ्ना शत्रुलाई पनि शत्रुताबाट मुक्त पारेर मित्र बनाउन सफल हुन्छ।
16जुन राजाले आफ्नो मन वशमा पारेको होस्, जो बुद्धिले सम्पन्न होस् र जो समृद्धि चाहन्छ, उसले आफ्ना मन्त्रीहरूका गुणदोषको सावधानीपूर्वक परीक्षा गर्नुपर्छ।
17जुन राजाले समृद्धि चाहन्छ र आफ्ना समकालीनभन्दा अगाडि बढ्न चाहन्छ, उसले त्यस्ता व्यक्तिलाई मन्त्री बनाउनुपर्छ जो विश्वसनीय होऊन्, उच्च वंशका होऊन्, उसकै राज्यमा जन्मेका होऊन्, भ्रष्ट पार्न नसकिने होऊन्, व्यभिचार तथा त्यस्तै दोषबाट निष्कलंक होऊन्, राम्ररी परखिएका होऊन्, उत्तम कुलका होऊन्, विद्याले सम्पन्न होऊन्, त्यस्ता पूर्वजबाट उत्पन्न होऊन् जो यस्तै पदमा रहेका थिए, तथा विनयले विभूषित होऊन्।
18राजाले आफ्ना कार्यको हेरचाहका लागि त्यस्ता पाँच व्यक्ति नियुक्त गर्नुपर्छ जो बुद्धिमान् होऊन्, अभिमानरहित होऊन्, उत्तम स्वभाव, तेज, धैर्य, क्षमा, पवित्रता, स्वामिभक्ति, दृढता तथा साहसले सम्पन्न होऊन्, जसका गुणदोष राम्ररी परखिसकिएका होऊन्, जो वयोवृद्ध होऊन्, जो भार वहन गर्न समर्थ होऊन् र जो छलरहित होऊन्।
19जो वाणीमा बुद्धिमान् होऊन्, जो वीरताले सम्पन्न होऊन्, जो कठिनाइमा साधनले भरिएका होऊन्, जो उच्च वंशका होऊन्, जो सत्यवादी होऊन्, जसले संकेत पढ्न सकून्, जो क्रूरतारहित होऊन्, जसले देश-कालका आवश्यकता जानून्, र जसले आफ्ना स्वामीको कल्याण चाहून् — तिनलाई राजाले राज्यका सम्पूर्ण कार्यमा आफ्नो मन्त्री नियुक्त गर्नुपर्छ।
20जो तेजरहित छ र जसलाई मित्रहरूले त्यागेका छन्, उसले कहिल्यै अध्यवसायपूर्वक कार्य गर्न सक्दैन। त्यस्तो पुरुष नियुक्त गरिए झन्डै प्रत्येक कार्यमा असफल हुन्छ।
21जुन मन्त्रीको विद्या अल्प होस्, ऊ चाहे उच्च कुलमा जन्मेको होस् र धर्म, अर्थ तथा कामप्रति सजग होस्, तैपनि उसले उचित मार्ग रोज्न सक्दैन।
22त्यसै गरी नीच कुलको पुरुष, चाहे ऊ महान् विद्याले सम्पन्न नै किन नहोस्, चातुर्य तथा दूरदर्शिता माग्ने सम्पूर्ण कार्यमा मार्गदर्शकबिनाको अन्धोजस्तै सधैँ भूल गर्छ।
23अनि फेरि, जसका संकल्प अस्थिर छन्, ऊ चाहे बुद्धि तथा विद्याले सम्पन्न होस् र उपायको ज्ञाता पनि होस्, तैपनि दीर्घकालसम्म सफलतापूर्वक कार्य गर्न सक्दैन।
24विद्याहीन दुष्ट पुरुषले कुनै कार्य सुरु त गर्न सक्छ, तर उसले यो निश्चित गर्न सक्दैन कि उसको कार्यको परिणाम के हुनेछ।
25राजाले कहिल्यै त्यस्तो मन्त्रीमाथि विश्वास गर्नु हुँदैन जो उसप्रति अनुरक्त नहोस्। त्यसैले उसले आफ्ना परामर्श कहिल्यै त्यस्तो मन्त्रीलाई बताउनु हुँदैन जो उसप्रति अनुरक्त नहोस्।
26त्यस्तो दुष्ट मन्त्रीले राजाका अन्य मन्त्रीहरूसँग मिलेर आफ्नो स्वामीको विनाश गर्न सक्छ — जसरी अग्निले वायुको सहायताले रूखका प्वालमा पसेर त्यसलाई भस्म पार्छ।
27स्वामीले क्रुद्ध भएर कुनै सेवकलाई उसको पदबाट हटाउन सक्छ अथवा क्रोधमा उसलाई कठोर वचनले हप्काउन सक्छ, र फेरि उसलाई पुनः पदमा राख्न सक्छ।
28स्वामीप्रति अनुरक्त सेवकबाहेक कसैले पनि त्यस्तो व्यवहार सहेर त्यसको बेवास्ता गर्न सक्दैन। मन्त्रीहरू पनि कहिलेकाहीँ आफ्ना स्वामीसँग अत्यन्त रुष्ट हुन्छन्।
29तिनीहरूमध्ये जसले आफ्नो स्वामीको हित गर्ने इच्छाले आफ्नो क्रोध दबाउँछ — जो राजाको सुख तथा दुर्भाग्यमा भाग लिन्छ — राजाले आफ्ना सम्पूर्ण कार्यमा उसैसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
30कपटी पुरुष चाहे आफ्नो स्वामीप्रति अनुरक्त होस्, बुद्धिले सम्पन्न होस् तथा अनेक गुणले विभूषित होस्, तैपनि राजाले उससँग कहिल्यै परामर्श गर्नु हुँदैन।
31जो शत्रुहरूसँग मिलेको होस् र जसले राजाको प्रजाका हितको चिन्ता नगरोस्, उसलाई शत्रु नै मान्नुपर्छ। राजाले उससँग कहिल्यै परामर्श गर्नु हुँदैन।
32जो विद्वान् नहोस्, जो पवित्र नहोस्, जो अभिमानी होस्, जो राजाका शत्रुहरूको खोजीमा रहोस्, जो गफ हाँक्छ, जो अमैत्रीपूर्ण, क्रोधी तथा लोभी होस् — राजाले उससँग परामर्श गर्नु हुँदैन।
33जो परदेशी होस्, चाहे ऊ राजाप्रति अनुरक्त होस् र महान् विद्याले सम्पन्न होस्, राजाले उसको सम्मान गर्न सक्छ र भरणपोषण दिएर उसलाई प्रसन्न राख्न सक्छ, तर राजाले आफ्ना कार्यमा उससँग कहिल्यै परामर्श गर्नु हुँदैन।
34जसका पितालाई राजाज्ञाबाट अन्यायपूर्वक निर्वासित गरिएको होस्, राजाले उससँग परामर्श गर्नु हुँदैन — चाहे राजाले पछि उसलाई सम्मान दिएको होस् र जीविकाका साधन पनि दिएको होस्।
35जुन हितैषीको सम्पत्ति कहिल्यै कुनै सानो अपराधका लागि जफत गरिएको होस्, ऊ चाहे सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न होस्, तैपनि राजाले उससँग परामर्श गर्नु हुँदैन।
36जुन पुरुष बुद्धि, प्रज्ञा तथा विद्याले सम्पन्न होस्, जो राज्यभित्रै जन्मेको होस्, जो पवित्र होस् तथा आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा धर्मात्मा होस् — राजाले उससँग परामर्श गर्नुपर्छ।
37जो ज्ञान तथा प्रज्ञाले सम्पन्न होस्, जसले मित्र तथा शत्रुको स्वभाव जानोस्, जो राजाको दोस्रो आत्माजस्तो मित्र होस् — उससँग परामर्श गर्नुपर्छ।
38जो वाणीमा सत्यनिष्ठ, विनम्र तथा मृदु होस्, र जो राजाको वंशानुगत सेवक होस् — उससँग परामर्श गर्नुपर्छ।
39जो सन्तुष्ट तथा सम्मानित होस्, जो सत्यवादी तथा गरिमामय होस्, जसले दुष्टता तथा दुष्ट पुरुषहरूलाई घृणा गरोस्, जो नीति तथा कालका आवश्यकताको ज्ञाता होस्, र जो साहसी होस् — राजाले उससँग परामर्श गर्नुपर्छ।
40हे राजन्, जो सम्पूर्ण मानिसलाई सामले आफ्नो पक्षमा पार्न समर्थ होस्, दण्डशास्त्रका आदेशअनुसार शासन गर्ने इच्छा राख्ने राजाले उसैसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
41जसमाथि राजधानी तथा प्रान्त — दुवैका बासिन्दाले उसको धर्ममय आचरणका कारण विश्वास गरून्, जो योग्य होस् तथा नीतिका नियमको ज्ञाता होस् — राजाले उससँग परामर्श गर्नुपर्छ।
42त्यसैले त्यस्ता गुणले सम्पन्न पुरुषहरूलाई, जसले सबैको स्वभाव जानून् र महान् कर्म गर्ने इच्छा राखून्, राजाले सम्मानित गरेर आफ्नो मन्त्री बनाउनुपर्छ। तिनको संख्या पनि तीनभन्दा कम हुनु हुँदैन।
43मन्त्रीहरूलाई यस कार्यमा लगाउनुपर्छ कि तिनीहरूले आफ्ना स्वामीका, आफ्ना, प्रजाका तथा आफ्ना स्वामीका शत्रुका दोष लक्षित गरून्। राज्य मन्त्रीहरूले दिएका नीति-परामर्शमै टिकेको हुन्छ, र त्यसको वृद्धि पनि त्यही स्रोतबाट हुन्छ।
44मन्त्रीहरूले यस्तो कार्य गर्नुपर्छ कि तिनका स्वामीका शत्रुले उसका दुर्बलता नभेट्टाऊन्। यसको विपरीत, जब ती शत्रुका दुर्बलता देखिऊन्, तब तिनमाथि प्रहार गर्नुपर्छ। जसरी कछुवाले आफ्ना अंगलाई खोलभित्र समेटेर तिनको रक्षा गर्छ, त्यसै गरी मन्त्रीहरूले आफ्ना परामर्श गुप्त राख्नुपर्छ। त्यसै गरी तिनीहरूले आफ्ना दुर्बलता पनि लुकाउनुपर्छ। जुन मन्त्रीहरू आफ्ना परामर्श गुप्त राख्न सफल हुन्छन्, तिनीहरू ज्ञानी भनिन्छन्। परामर्श राजाका कवच हुन्, र उसको प्रजा तथा अधिकारीहरू उसका अंग हुन्।
45राज्य गुप्तचर तथा गूढ दूतमा निर्भर छ, र त्यसको बल नीति-परामर्शमा निहित छ। यदि स्वामी तथा मन्त्रीले अभिमान, क्रोध, दर्प तथा ईर्ष्यालाई वशमा राखेर एक-अर्काबाट सहारा पाउन एक-अर्काको अनुसरण गरून् भने, तिनीहरू दुवै सुखी हुन सक्छन्।
46राजाले त्यस्तै मन्त्रीहरूसँग परामर्श गर्नुपर्छ जो पाँच प्रकारका छलबाट रहित होऊन्।
47जुन तीनसँग उसले परामर्श गरेको छ, तिनका भिन्न-भिन्न मत सर्वप्रथम राम्ररी जानिसकेपछि, राजाले अन्तिम निर्णयका लागि आफ्ना गुरुकहाँ गएर उहाँलाई ती मत तथा आफ्नो मत बताउनुपर्छ। उसको गुरु त्यस्तो ब्राह्मण हुनुपर्छ जो धर्म, अर्थ तथा कामका सम्पूर्ण विषयमा सुशिक्षित होस्। त्यस्तो अन्तिम विचार-विमर्शका लागि उहाँकहाँ गएर राजाले शान्त चित्तले उहाँको मत सोध्नुपर्छ। उहाँसँग यथोचित विचार-विमर्शपछि जब निर्णय होस्, तब राजाले आसक्तिरहित भएर त्यसलाई कार्यरूपमा उतार्नुपर्छ।
48मन्त्रणा-शास्त्रका ज्ञाताहरू मान्छन् कि राजाहरूले सधैँ यसै गरी मन्त्रणा गर्नुपर्छ। यसरी योजना निश्चित गरेर मात्र तिनलाई कार्यान्वयन गर्नुपर्छ, किनभने तब मात्र तिनीहरूले सम्पूर्ण प्रजालाई आफ्नो पक्षमा पार्न सक्नेछन्।
49जहाँ राजाले मन्त्रणा गरोस्, त्यहाँ न कुनै पुड्को होस्, न कुप्रो, न कुनै दुब्लो पुरुष, न लङ्गडो वा अन्धो, न कुनै जडबुद्धि, न कुनै स्त्री, न कुनै नपुंसक। त्यहाँ अगाडि वा पछाडि, माथि वा तल, अथवा विपरीत दिशामा केही पनि हल्लिनु-डुल्लिनु हुँदैन।
50डुङ्गामा चढेर, अथवा त्यस्तो खुला ठाउँमा गएर जो घाँस तथा घाँसे झाडीबाट रहित होस् र जहाँबाट चारैतिरको भूमि स्पष्ट देखियोस्, राजाले उचित समयमा मन्त्रणा गर्नुपर्छ — वाणी तथा चेष्टाका दोषबाट बच्दै।'