राजधर्मानुशासन पर्व — चारों आश्रमों के धर्म का वर्णन
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 60
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम्। प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छयुधिष्ठिरः॥ के धर्माः सर्ववर्णान्नां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्। चातुर्वाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः॥
2केन वै वर्धते राष्ट्र राजा केन विवर्धते। केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ॥
3कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान मन्त्रिणस्तथा। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् कीदृशान् वर्जयेन्नृपः॥
4केषु विश्वसितव्यं स्याद् राज्ञा कस्याञ्चिदापदि। कुतो वाऽऽत्मा दृढं रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥
5भीष्म उवाच नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्॥
6अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा। प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च॥ आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः।
7ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्॥ दममेव महाराज धर्मबाहुः पुरातनम्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव तत्र कर्म समाप्यते॥
8तं चेद् द्विजमुपागच्छेद् वर्तमानं स्वकर्मणि। अकुर्वाणं विक्रर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्॥ कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद् यजेत च। संविभज्य च भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीर्यते॥
9परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः। कुर्यादन्यन्न वा कुर्या-मैत्रो ब्राह्मण उच्यते॥
10क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत। दद्याद् राजन् न याचेत यजेत न च याजयेत्॥
11नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्। नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात् पराक्रमम्॥
12ये तु ऋतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः। य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः॥
13अविक्षतेन देहेन सपराद् यो निवर्तते। क्षत्रियो नास्य तत् कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः॥
14एवं हि क्षत्रबन्धूनां मार्गमाहुः प्रधानतः। नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद् दस्युनिबर्हणात्॥
15एवं हि क्षत्रबन्धूनां मार्गमाहुः प्रधानतः। तस्माद् राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता।।१८
16स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः। धर्मेण सर्वकृत्यानि शमनिष्ठानि कारयेत्॥
17दानमध्ययनं यज्ञो राज्ञां क्षेमो विधीयते। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते॥
18वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम्। दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः॥
19तद् भवेदन्यत् कर्म पितृवत् पालयेद् वैश्यो युक्तः सर्वान् पशूनिह। विकर्म यत् स समाचरेत्॥
20रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखमवाप्नुयात्। प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून्॥
21ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः। तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्॥
22षण्णामेकां पिबेद् धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्। लब्धाच्च सप्तमं भागं तथा शृङ्गे कलां खुरे।।२५। सस्यानां सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः।
23न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति॥ वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन।
24शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत॥ प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्।
25तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते॥ तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत् सुखमवाप्नुयात्।
26शूद्र एतान् परिचरेत् त्रीन् वर्णाननुपूर्वशः॥ संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन। पापीयान् हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद् गरीयसः॥ राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः।
27तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्॥ अवश्यं भरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते।
28छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद् व्यजनानि च॥ यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे।
29अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः॥ शूद्रायैव प्रदेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्।
30यं च कञ्चिद् द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत्॥ कल्प्यां तेन तु ते प्राहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः।
31देयः पिण्डोऽनपत्याय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ॥ शूद्रेण तु न हातव्यो भर्ता कस्याञ्चिदापदि।
32अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये॥ न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्येधनो हि सः।
33उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्तस्य च भारत। स्वाहाकारवषट्कारौ मन्त्रः शूद्रे न विद्यते॥
34तस्माच्छूद्रः पाकयज्ञैर्यजेताव्रतवान् स्वयम्। पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्॥
35शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ। ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामितिः नः श्रुतम्॥
36यतो हि सर्ववर्णानां यज्ञस्तस्यैव भारत। अग्रे सर्वेषु यज्ञेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते॥
37दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत्। दैवतं हि परं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम्॥
38अयजनिह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः समाहिताः। संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः॥
39देवानामपि ये देवा यद् ब्रूयस्ते परं हितम्। तस्माद् वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया॥
40ऋग्जयुः सामवित् पूज्यो नित्यं स्याद् देववद् द्विजः। अनृग्यजुरसामा च प्राजापत्य उपद्रवः।
41यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत॥ नास्य यज्ञकृतो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः। ततः सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते॥
42स्वं दैवतं ब्राह्मणः स्वेन नित्यं परान्वर्णानयजन्नैवमासीत्। अधरो वितान: संसृष्टो वैश्यो ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु यज्ञसृष्टः॥
43तस्माद्वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णाः संसृज्यन्ते तस्य विकार एव। एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्चैको निश्चये तेषु सृष्टः॥
44अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यशुमिच्छताम्॥
45उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। वहिं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्॥
46यत् स्कन्नमस्य तत् पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम्। बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च॥
47तानि यः सम्प्रजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः। द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यशुं पुरुषोऽर्हति॥
48स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः। यशुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्॥
49ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम्। सर्वथा सर्वदा वर्णैर्यष्टव्यमिति निर्णयः॥
50न हि यज्ञसमं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद् यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता। श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति यथेच्छया।॥
51न हि यज्ञसमं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद् यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता। श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति यथेच्छया।॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said After this Yudhishthira, saluted his grand father, the son of Ganga, and with joined hands and rapt attention, once more asked him, saying,-'What are the general duties of the four castes and what the especial duties of each. What mode of life should be adopted by which order and what duties are especially designated as the duties of kings.
2By what means does a kingdom prosper and what are the means by which the king himself prospers? How also, O foremost of Bharata's race, do the citizens and the servants of the king prosper?
3What sorts of wealth, punishments, forts, allies, counsellors, priests and preceptors, should a king avoid?
4Whom should the king trust in what sorts of distress and danger? What evils should the king avoid? Tell me all this, O grandfather.
5Bhishma said I salute Dharma who is great and Krishna who is Brahma. Having saluted also the Brahmanas (assembled here) I shall describe the eternal duties.
6The control of anger, truthfulness of speech, justice, forgiveness, begetting children upon one's own married wives, purity of conduct, avoidance of quarrel, simplicity, and maintenance of dependents,—these are the nine duties which all the four orders should follow.
7I shall now describe the duties which the Brahmanas should exclusively follow. Selfcontrol, o king, has been declared to be the first duty of Brahmanas. Study of the Vedas, and patient practice of austerities, (are also their other duties). By practising these two, all their acts are done.
8If while engaged in the observance of his own duties, without doing any unfair act, riches comes to a peaceful Brahmana endued with knowledge, he should then marry and seek to beget children, and should also practise charity and celebrate sacrifices. It has been declared by the wise that wealth thus acquired should be enjoyed by distributing it among worthy persons and relatives.
9By his study of the Vedas all the pious acts are done. Whether he does or does not acquire anything else, if he only studies the Vedas, he becomes known as a Brahmana or the friend of all creatures.
10I shall also tell you, O Bharata, what the duties of a Kshatriya are. A Kshatriya, O king, should give but not beg, should himself celebrate sacrifices but not officiate as a priest in the sacrifices of others.
11He should never teach the Veda but study the same with a Brahmana teacher. He should protect the people. Always trying his best for the destruction of robbers and wicked people, he should display his prowess in battle.
12Those among Kshatriya kings who celebrate great sacrifices, who have a knowledge of the Vedas and who gain victories in battle, become foremost of those who acquire many blessed regions hereafter by their merit.
13Persons well read in the scriptures do not speak highly of a Kshatriya who returns unscathed from battle.
14This is the conduct of a wretched Kshatriya. There is no greater duty for him than the suppression of robbers.
15Gifts, study, and sacrifices, yield prosperity to kings. Therefore, a king who desires to obtain religious merit should engage in battle.
16Compelling all his subjects to follow their respective duties, a king should make all of them do everything according to the dictates of righteousness.
17Whether he does or does not do anything else, if only he protects his subjects, he is considered to accomplish all religious acts and is called a Kshatriya and the foremost of men,
18I shall now tell you, O Yudhishthira, what the eternal duties of the Vaishyas are.-A Vaishya should make gifts, study the Vedas, celebrate sacrifices, and acquire wealth by fair means.
19With proper care he should also take care of and rear up all domestic animals as a father looking after his sons. Anything else that he will do, will be considered as improper for him.
20By looking after the (domestic) animals he would secure great happiness. Having created the (domestic) animals, the Creator, assigned their care to the Vaishyas.
21To the Brahmana and the Kshatriya he assigned (the protection of) all creatures. I shall tell you what the Vaishya's profession is and how he is to earn the means of his maintenance.
22If he keeps (for others) six kine, he may take the milk of one cow as his own remuneration; and if he keeps (for others) a hundred kine, he may take a pair as his remuneration. If he trades with other's money, he may take a seventh part of the profits, as his share. A seventh part of the profits arising from the trade in horns is also his, but he should take a sixteenth if the trade is in hoofs. If he makes cultivation with seeds given by others, he may take a seventh part of the produce. This should be his annual remuneration.
23A Vaishya should never wish that he should not tend cattle. If a Vaishya desires to tend cattle no one else should undertake that task.
24I should tell you, O Bharata, what the duties of a Shudra are. The Creator intended the Shudra as the servant of the other three castes.
25Therefore, the service of the three other classes is the duty of the Shudra. By thus serving the other three, a Shudra may acquire great happiness.
26He should serve the three other classes according to their order of seniority. A Shudra should never amass riches, lest by them, he makes the members of the three superior orders obedient to him. By this he would incur sin. With the king's permission, however, a Shudra, for religious observances, may acquire wealth.
27I shall now describe the profession, he should pursue and the means by which he may earn his subsistence. It is said that the Shudras should be maintained by the three other castes.
28Used umbrellas, hed-gears, beds, seats, shoes and fans, should be given to the Shudra servants.
29Torn clothes, which are no longer fit for wear, should be given by the upper three castes to the Shudra. These are the latter's rightful acquisitions.
30Men, well read in the science of duties, hold that if the Shudra approaches anyone belonging to the three twice-born orders for doing menial service, the latter should give him proper work.
31The master should offer the funeral cake to the sonless Shudra servant. The weak and the old amongst them should be maintained. The Shudra should never leave his master whatever may be the miseries he may suffer from.
32If the master loses his wealth, he should with greatest care be maintained by the Shudra servant. A Shudra cannot enjoy wealth even if it be his own. Whatever he possesses belongs lawfully to his master.
33Sacrifice has been laid down as a duty of the three other castes, it has been laid down for the Shudra also, O Bharata, but he is not competent to utter svaha and svadha or any other Vedic mantra.
34Therefore the Shudra, without observing the vows laid down in the Vedas, should adore the gods in minor sacrifices, called Pakayajnas. The gift called Purnapatra is known as the Dakshina of such sacrifices,
35We have heard that in days of yore a Shudra of the name of Paijavana gave Dakshina (in one of his sacrifices) consisting of a hundred thousand Purnapatras, according to the ordinance called Aindragni, (i.e., a hundred thousand animals).
36Sacrifice, O Bharata, has been as much sanctioned for the Shudra as for the three other orders. Of all sacrifices, devotion has been laid down to be the foremost.
37Devotion is a great god. It purifies all sacrificers. Then again Brahmanas are foremost of gods to their respective Shudra servants.
38They adore the gods in sacrifices, for obtaining the fruits of various wishes. The members of the three other orders have all originated from the Brahmanas.
39The Brahmanas are the gods of the very gods. Whatever they would say would be for your great good. Therefore all kinds of sacrifices naturally belong to all the four orders. The celebration of these sacrifices is obligatory and not optional.
40The Brahmana, who is conversant with Richs, Yajus, and Samans, should always be adored as a god. The Shudra, who is without Richs and Yajus and Samans, has Prajapati for his god.
41Mental sacrifice, O sire, is sanctioned for all the orders, O Bharata. It is not true that the gods and other persons do not express a desire to share the offerings in such sacrifices ofs even the Shudra. For this reason, the sacrifice of devotion is laid down for all the castes.
42The Brahmana is the foremost of gods. It is not true that they that belong to that order do not celebrate the sacrifices of the other orders. The fire called Vitana, though procured from Vaishyas and inspired with mantras, is stili inferior. The Brahmana can celebrate the sacrifices of the three other castes.
43Therefore, all the four castes are holy. All the castes are allied to one another by blood through the intermediate classes. They have all originated from Brahmanas. In ascertaining (the priority of origin) it will be seen that amongst all the cases the Brahmana was created first. Originally Saman was one; Yajus was one, and Rich was one.
44Regarding it, persons, conversant with ancient histories, cite a verse, O king, sung in praise of sacrifice by the Vaikhanasa Munis on the occasion of performing a sacrifice of theirs.
45Before or after sun rise, a person of controlled senses, with heart filled with devotion poured libations on the (sacrificial) fire according to the Vedic prescription. Devotion is a powerful agent.
46Respecting homas again, that variety which is called skanna is the first one, while that which is called askanna is the last though the most important. Sacrifices are many, their rites and fruits again are many.
47That Brahmana, possessed of devotion who, gifted with scriptural learning, knows all the rites, is competent to celebrate sacrifices.
48That person who desires to celebrate a sacrifice is regarded as righteous even if he happens to be a thief, a sinner or the worst of sinners.
49The Rishis speak highly of such a man. Forsooth they are right. This then is the conclusion that all the castes should always and by every means in their power celebrate sacrifices.
50There is nothing in the three worlds equal to sacrifice. Therefore, it has been said that every one,-with heart shorn of malice, should celebrate sacrifices, helped by devotion which is sacred to the best of his ability and as he pleases.
51There is nothing in the three worlds equal to sacrifice. Therefore, it has been said that every one,-with heart shorn of malice, should celebrate sacrifices, helped by devotion which is sacred to the best of his ability and as he pleases.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इसके पश्चात् युधिष्ठिर ने अपने पितामह गंगापुत्र को प्रणाम किया और हाथ जोड़कर तथा एकाग्र चित्त से पुनः उनसे पूछा — चारों वर्णों के सामान्य कर्तव्य क्या हैं और प्रत्येक के विशेष कर्तव्य क्या हैं? किस वर्ण को कौन सा आश्रम ग्रहण करना चाहिए और कौन से कर्तव्य विशेष रूप से राजाओं के कर्तव्य कहे गए हैं?
2किन उपायों से राज्य समृद्ध होता है और वे कौन से उपाय हैं जिनसे राजा स्वयं समृद्ध होता है? हे भरतश्रेष्ठ, नागरिक और राजा के सेवक भी किस प्रकार समृद्ध होते हैं?
3राजा को किस प्रकार के धन, दण्ड, दुर्ग, मित्र, मन्त्री, पुरोहित और गुरु का परित्याग करना चाहिए?
4किस प्रकार की विपत्ति और संकट में राजा को किस पर विश्वास करना चाहिए? राजा को किन अनिष्टों से बचना चाहिए? हे पितामह, यह सब मुझे बताइए।
5भीष्म ने कहा — मैं महान् धर्म को और ब्रह्मस्वरूप कृष्ण को प्रणाम करता हूँ। (यहाँ एकत्र) ब्राह्मणों को भी प्रणाम करके मैं सनातन धर्मों का वर्णन करूँगा।
6क्रोध का संयम, वाणी की सत्यता, न्याय, क्षमा, अपनी ही विवाहिता पत्नियों से सन्तानोत्पत्ति, आचरण की पवित्रता, कलह से बचाव, सरलता और आश्रितों का भरण-पोषण — ये नौ कर्तव्य हैं जिनका पालन चारों वर्णों को करना चाहिए।
7अब मैं उन कर्तव्यों का वर्णन करूँगा जिनका पालन केवल ब्राह्मणों को करना चाहिए। हे राजन्, आत्मसंयम को ब्राह्मणों का प्रथम कर्तव्य घोषित किया गया है। वेदों का अध्ययन और धैर्यपूर्वक तपस्या का अभ्यास (भी उनके अन्य कर्तव्य हैं)। इन दोनों का पालन करने से उनके समस्त कर्म सिद्ध हो जाते हैं।
8यदि अपने कर्तव्यों के पालन में लगे हुए, बिना कोई अनुचित कर्म किए, ज्ञान से सम्पन्न किसी शान्त ब्राह्मण के पास धन आ जाए, तो उसे विवाह करके सन्तान उत्पन्न करनी चाहिए तथा दान और यज्ञ भी करने चाहिए। बुद्धिमानों ने घोषित किया है कि इस प्रकार अर्जित धन का उपभोग सुपात्रों और सम्बन्धियों में बाँटकर करना चाहिए।
9वेदों के अध्ययन से उसके समस्त पुण्यकर्म सम्पन्न हो जाते हैं। वह अन्य कुछ अर्जित करे या न करे, यदि वह केवल वेदों का अध्ययन करता है तो वह ब्राह्मण अथवा समस्त प्राणियों का मित्र कहलाता है।
10हे भरत, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि क्षत्रिय के कर्तव्य क्या हैं। हे राजन्, क्षत्रिय को दान देना चाहिए किन्तु याचना नहीं करनी चाहिए; उसे स्वयं यज्ञ करने चाहिए किन्तु दूसरों के यज्ञों में पुरोहित नहीं बनना चाहिए।
11उसे कभी वेद का अध्यापन नहीं करना चाहिए, किन्तु ब्राह्मण गुरु से उसका अध्ययन करना चाहिए। उसे प्रजा की रक्षा करनी चाहिए। डाकुओं और दुष्ट पुरुषों के विनाश के लिए सदा अपना सर्वस्व प्रयत्न करते हुए उसे युद्ध में अपना पराक्रम दिखाना चाहिए।
12क्षत्रिय राजाओं में जो महान् यज्ञ करते हैं, जिन्हें वेदों का ज्ञान है और जो युद्ध में विजय प्राप्त करते हैं, वे अपने पुण्य से परलोक में अनेक कल्याणमय लोक प्राप्त करने वालों में श्रेष्ठ होते हैं।
13शास्त्रों में सुशिक्षित पुरुष उस क्षत्रिय की प्रशंसा नहीं करते जो युद्ध से बिना घाव खाए लौट आता है।
14यह अधम क्षत्रिय का आचरण है। उसके लिए डाकुओं के दमन से बढ़कर कोई कर्तव्य नहीं।
15दान, अध्ययन और यज्ञ राजाओं को समृद्धि प्रदान करते हैं। अतः जो राजा धर्म का पुण्य प्राप्त करना चाहता है उसे युद्ध में प्रवृत्त होना चाहिए।
16अपनी समस्त प्रजा को उनके अपने-अपने कर्तव्यों का पालन करने के लिए बाध्य करते हुए राजा को उन सबसे धर्म के आदेशों के अनुसार ही सब कुछ कराना चाहिए।
17वह अन्य कुछ करे या न करे, यदि वह केवल अपनी प्रजा की रक्षा करता है, तो वह समस्त धर्मकार्य सम्पन्न करने वाला माना जाता है और क्षत्रिय तथा नरश्रेष्ठ कहलाता है।
18हे युधिष्ठिर, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि वैश्यों के सनातन कर्तव्य क्या हैं। वैश्य को दान देना चाहिए, वेदों का अध्ययन करना चाहिए, यज्ञ करने चाहिए और उचित उपायों से धन अर्जित करना चाहिए।
19उसे समुचित सावधानी से समस्त घरेलू पशुओं की देखभाल और पालन-पोषण भी उसी प्रकार करना चाहिए जैसे पिता अपने पुत्रों की करता है। इसके अतिरिक्त वह जो कुछ भी करेगा वह उसके लिए अनुचित माना जाएगा।
20(घरेलू) पशुओं की देखभाल करके वह महान् सुख प्राप्त करेगा। (घरेलू) पशुओं की सृष्टि करके स्रष्टा ने उनकी देखभाल का भार वैश्यों को सौंपा।
21ब्राह्मण और क्षत्रिय को उन्होंने समस्त प्राणियों की (रक्षा) सौंपी। अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि वैश्य की वृत्ति क्या है और वह अपने भरण-पोषण के साधन किस प्रकार अर्जित करे।
22यदि वह (दूसरों के लिए) छह गौएँ रखता है तो वह अपने पारिश्रमिक के रूप में एक गाय का दूध ले सकता है; और यदि वह (दूसरों के लिए) सौ गौएँ रखता है तो पारिश्रमिक के रूप में एक जोड़ा ले सकता है। यदि वह दूसरों के धन से व्यापार करता है तो लाभ का सातवाँ भाग अपने अंश के रूप में ले सकता है। सींगों के व्यापार से होने वाले लाभ का सातवाँ भाग भी उसी का है, किन्तु यदि व्यापार खुरों का हो तो उसे सोलहवाँ भाग लेना चाहिए। यदि वह दूसरों के दिए बीजों से खेती करता है तो उपज का सातवाँ भाग ले सकता है। यही उसका वार्षिक पारिश्रमिक होना चाहिए।
23वैश्य को कभी यह इच्छा नहीं करनी चाहिए कि वह पशुपालन न करे। यदि वैश्य पशुपालन करना चाहे तो अन्य किसी को वह कार्य नहीं करना चाहिए।
24हे भरत, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि शूद्र के कर्तव्य क्या हैं। स्रष्टा ने शूद्र को अन्य तीनों वर्णों का सेवक बनाया।
25अतः अन्य तीनों वर्णों की सेवा ही शूद्र का कर्तव्य है। इस प्रकार अन्य तीनों की सेवा करके शूद्र महान् सुख प्राप्त कर सकता है।
26उसे अन्य तीनों वर्णों की उनकी ज्येष्ठता के क्रम से सेवा करनी चाहिए। शूद्र को कभी धन संचित नहीं करना चाहिए, कहीं ऐसा न हो कि उसके बल पर वह तीनों उच्च वर्णों को अपने वश में कर ले। इससे उसे पाप लगेगा। किन्तु राजा की अनुमति से शूद्र धार्मिक अनुष्ठानों के लिए धन अर्जित कर सकता है।
27अब मैं वह वृत्ति बताऊँगा जिसका उसे अनुसरण करना चाहिए और वे साधन जिनसे वह अपनी जीविका चला सके। कहा गया है कि शूद्रों का भरण-पोषण अन्य तीनों वर्णों द्वारा होना चाहिए।
28प्रयोग किए हुए छत्र, शिरोवस्त्र, शय्या, आसन, पादुकाएँ और पंखे शूद्र सेवकों को दे देने चाहिए।
29फटे हुए वस्त्र, जो अब पहनने योग्य न रहे हों, ऊपर के तीनों वर्णों द्वारा शूद्र को दे देने चाहिए। ये उसकी न्यायसंगत प्राप्तियाँ हैं।
30धर्मशास्त्र में सुशिक्षित पुरुषों का मत है कि यदि शूद्र सेवा-कार्य के लिए तीनों द्विज वर्णों में से किसी के पास जाए, तो उसे उसे उचित कार्य देना चाहिए।
31निःसन्तान शूद्र सेवक को स्वामी ही पिण्डदान करे। उनमें जो दुर्बल और वृद्ध हों उनका भरण-पोषण किया जाना चाहिए। शूद्र को अपने स्वामी को कभी नहीं छोड़ना चाहिए, चाहे उसे कैसे भी कष्ट क्यों न भोगने पड़ें।
32यदि स्वामी अपना धन खो बैठे, तो शूद्र सेवक को अत्यन्त सावधानी से उसका भरण-पोषण करना चाहिए। शूद्र धन का उपभोग नहीं कर सकता, चाहे वह उसका अपना ही क्यों न हो। उसके पास जो कुछ है वह विधिपूर्वक उसके स्वामी का ही है।
33हे भरत, यज्ञ अन्य तीनों वर्णों का कर्तव्य निर्धारित किया गया है, वह शूद्र के लिए भी निर्धारित है, किन्तु वह "स्वाहा" और "स्वधा" अथवा किसी अन्य वैदिक मन्त्र का उच्चारण करने का अधिकारी नहीं है।
34अतः शूद्र को वेदों में विहित व्रतों का पालन किए बिना पाकयज्ञ नामक छोटे यज्ञों में देवताओं की आराधना करनी चाहिए। पूर्णपात्र नामक दान ही ऐसे यज्ञों की दक्षिणा कही जाती है।
35हमने सुना है कि प्राचीन काल में पैजवन नामक एक शूद्र ने (अपने एक यज्ञ में) ऐन्द्राग्नि नामक विधान के अनुसार एक लाख पूर्णपात्रों (अर्थात् एक लाख पशुओं) की दक्षिणा दी थी।
36हे भरत, यज्ञ शूद्र के लिए उतना ही विहित है जितना अन्य तीनों वर्णों के लिए। समस्त यज्ञों में भक्ति को ही सर्वश्रेष्ठ घोषित किया गया है।
37भक्ति महान् देवता है। वह समस्त यजमानों को पवित्र करती है। और फिर ब्राह्मण अपने-अपने शूद्र सेवकों के लिए देवताओं में श्रेष्ठ हैं।
38वे विविध कामनाओं के फल प्राप्त करने के लिए यज्ञों में देवताओं की आराधना करते हैं। अन्य तीनों वर्णों के सदस्य ब्राह्मणों से ही उत्पन्न हुए हैं।
39ब्राह्मण साक्षात् देवताओं के भी देवता हैं। वे जो कुछ कहेंगे वह तुम्हारे महान् हित के लिए ही होगा। अतः सब प्रकार के यज्ञ स्वभावतः चारों वर्णों के हैं। इन यज्ञों का अनुष्ठान अनिवार्य है, वैकल्पिक नहीं।
40जो ब्राह्मण ऋक्, यजुः और साम का ज्ञाता है, उसकी सदा देवता के समान आराधना करनी चाहिए। जो शूद्र ऋक्, यजुः और साम से रहित है, उसके देवता प्रजापति हैं।
41हे तात, हे भरत, मानस यज्ञ समस्त वर्णों के लिए विहित है। यह सत्य नहीं कि देवता और अन्य लोग शूद्र के भी ऐसे यज्ञों की आहुतियों में भाग लेने की इच्छा नहीं करते। इसी कारण भक्तिरूपी यज्ञ समस्त वर्णों के लिए विहित है।
42ब्राह्मण देवताओं में श्रेष्ठ है। यह सत्य नहीं कि उस वर्ण के लोग अन्य वर्णों के यज्ञ सम्पन्न नहीं कराते। वितान नामक अग्नि, यद्यपि वैश्यों से प्राप्त की जाती है और मन्त्रों से अभिमन्त्रित होती है, फिर भी निम्न ही है। ब्राह्मण अन्य तीनों वर्णों के यज्ञ सम्पन्न करा सकता है।
43अतः चारों वर्ण पवित्र हैं। समस्त वर्ण मध्यवर्ती जातियों के माध्यम से एक-दूसरे से रक्तसम्बन्ध रखते हैं। वे सब ब्राह्मणों से ही उत्पन्न हुए हैं। (उत्पत्ति की पूर्वता) का निर्धारण करने पर देखा जाएगा कि समस्त वर्णों में ब्राह्मण की सृष्टि सर्वप्रथम हुई। मूल में साम एक ही था; यजुः एक ही था और ऋक् एक ही था।
44हे राजन्, इस विषय में प्राचीन इतिहासों के ज्ञाता पुरुष एक ऐसा श्लोक उद्धृत करते हैं जो वैखानस मुनियों ने अपने एक यज्ञ के अवसर पर यज्ञ की स्तुति में गाया था।
45सूर्योदय से पहले अथवा उसके पश्चात्, जितेन्द्रिय पुरुष ने भक्ति से भरे हृदय के साथ वैदिक विधान के अनुसार (यज्ञ की) अग्नि में आहुतियाँ दीं। भक्ति ही प्रबल साधन है।
46होम के विषय में फिर, वह प्रकार जो स्कन्न कहलाता है वह प्रथम है, जबकि वह जो अस्कन्न कहलाता है वह अन्तिम होते हुए भी सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण है। यज्ञ अनेक हैं, उनके विधान और फल भी अनेक हैं।
47वही भक्तिसम्पन्न ब्राह्मण, जो शास्त्रज्ञान से युक्त होकर समस्त विधानों को जानता है, यज्ञ सम्पन्न कराने का अधिकारी है।
48जो पुरुष यज्ञ करने की इच्छा रखता है वह धर्मात्मा माना जाता है, चाहे वह चोर, पापी अथवा पापियों में अधम ही क्यों न हो।
49ऋषि ऐसे पुरुष की उच्च प्रशंसा करते हैं। निस्सन्देह वे ठीक ही कहते हैं। तो निष्कर्ष यह है कि समस्त वर्णों को सदा और अपनी शक्ति भर हर उपाय से यज्ञ करने चाहिए।
50तीनों लोकों में यज्ञ के समान कुछ भी नहीं है। इसीलिए कहा गया है कि प्रत्येक व्यक्ति को — द्वेषरहित हृदय से — पवित्र भक्ति की सहायता से, अपनी सामर्थ्य भर और अपनी इच्छा के अनुसार यज्ञ करने चाहिए।
51तीनों लोकों में यज्ञ के समान कुछ भी नहीं है। इसीलिए कहा गया है कि प्रत्येक व्यक्ति को — द्वेषरहित हृदय से — पवित्र भक्ति की सहायता से, अपनी सामर्थ्य भर और अपनी इच्छा के अनुसार यज्ञ करने चाहिए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यसपछि युधिष्ठिरले आफ्ना पितामह गङ्गापुत्रलाई प्रणाम गरे र हात जोडेर तथा एकाग्र चित्तले पुनः उनीसँग सोधे — चारै वर्णका सामान्य कर्तव्य के हुन् र प्रत्येकका विशेष कर्तव्य के हुन्? कुन वर्णले कुन आश्रम ग्रहण गर्नुपर्दछ र कुन कर्तव्य विशेष रूपमा राजाहरूका कर्तव्य भनिएका छन्?
2कुन उपायले राज्य समृद्ध हुन्छ र ती कुन उपाय हुन् जसले राजा स्वयं समृद्ध हुन्छ? हे भरतश्रेष्ठ, नागरिक र राजाका सेवकहरू पनि कसरी समृद्ध हुन्छन्?
3राजाले कस्ता प्रकारका धन, दण्ड, दुर्ग, मित्र, मन्त्री, पुरोहित र गुरुको परित्याग गर्नुपर्दछ?
4कस्तो प्रकारको विपत्ति र सङ्कटमा राजाले कसमाथि विश्वास गर्नुपर्दछ? राजाले कुन अनिष्टबाट जोगिनुपर्दछ? हे पितामह, यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
5भीष्मले भने — म महान् धर्मलाई र ब्रह्मस्वरूप कृष्णलाई प्रणाम गर्दछु। (यहाँ भेला भएका) ब्राह्मणहरूलाई पनि प्रणाम गरेर म सनातन धर्मको वर्णन गर्नेछु।
6क्रोधको संयम, वाणीको सत्यता, न्याय, क्षमा, आफ्नै विवाहिता पत्नीबाट सन्तानोत्पत्ति, आचरणको पवित्रता, कलहबाट बचाव, सरलता र आश्रितहरूको भरणपोषण — यी नौ कर्तव्य हुन् जसको पालन चारै वर्णले गर्नुपर्दछ।
7अब म ती कर्तव्यको वर्णन गर्नेछु जसको पालन केवल ब्राह्मणहरूले गर्नुपर्दछ। हे राजन्, आत्मसंयमलाई ब्राह्मणहरूको प्रथम कर्तव्य घोषित गरिएको छ। वेदको अध्ययन र धैर्यपूर्वक तपस्याको अभ्यास (पनि तिनका अन्य कर्तव्य हुन्)। यी दुवैको पालन गर्नाले तिनका सम्पूर्ण कर्म सिद्ध हुन्छन्।
8यदि आफ्ना कर्तव्यको पालनमा लागेका, कुनै अनुचित कर्म नगरी, ज्ञानले सम्पन्न कुनै शान्त ब्राह्मणकहाँ धन आइपुग्यो भने, उसले विवाह गरेर सन्तान उत्पन्न गर्नुपर्दछ तथा दान र यज्ञ पनि गर्नुपर्दछ। बुद्धिमान्हरूले घोषित गरेका छन् कि यसरी अर्जित धनको उपभोग सुपात्र र आफन्तहरूमा बाँडेर गर्नुपर्दछ।
9वेदको अध्ययनले उसका सम्पूर्ण पुण्यकर्म सम्पन्न हुन्छन्। उसले अरू केही अर्जित गरोस् वा नगरोस्, यदि उसले केवल वेदको अध्ययन गर्दछ भने ऊ ब्राह्मण अथवा सम्पूर्ण प्राणीको मित्र कहलाउँछ।
10हे भरत, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि क्षत्रियका कर्तव्य के हुन्। हे राजन्, क्षत्रियले दान दिनुपर्दछ तर याचना गर्नुहुँदैन; उसले स्वयं यज्ञ गर्नुपर्दछ तर अरूका यज्ञमा पुरोहित बन्नुहुँदैन।
11उसले कहिल्यै वेदको अध्यापन गर्नुहुँदैन, तर ब्राह्मण गुरुबाट त्यसको अध्ययन गर्नुपर्दछ। उसले प्रजाको रक्षा गर्नुपर्दछ। डाँकु र दुष्ट पुरुषहरूको विनाशका लागि सधैँ आफ्नो सर्वस्व प्रयत्न गर्दै उसले युद्धमा आफ्नो पराक्रम देखाउनुपर्दछ।
12क्षत्रिय राजाहरूमध्ये जसले महान् यज्ञ गर्दछन्, जसलाई वेदको ज्ञान छ र जसले युद्धमा विजय प्राप्त गर्दछन्, तिनीहरू आफ्नो पुण्यले परलोकमा अनेक कल्याणमय लोक प्राप्त गर्नेहरूमा श्रेष्ठ हुन्छन्।
13शास्त्रमा सुशिक्षित पुरुषहरूले त्यस क्षत्रियको प्रशंसा गर्दैनन् जो युद्धबाट घाउविनै फर्कन्छ।
14यो अधम क्षत्रियको आचरण हो। उसका लागि डाँकुहरूको दमनभन्दा ठूलो कर्तव्य अरू छैन।
15दान, अध्ययन र यज्ञले राजाहरूलाई समृद्धि प्रदान गर्दछन्। त्यसैले जुन राजाले धर्मको पुण्य प्राप्त गर्न चाहन्छ उसले युद्धमा प्रवृत्त हुनुपर्दछ।
16आफ्नो सम्पूर्ण प्रजालाई तिनका आ-आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्न बाध्य पार्दै राजाले ती सबैलाई धर्मका आदेशअनुसार नै सबै कुरा गराउनुपर्दछ।
17उसले अरू केही गरोस् वा नगरोस्, यदि उसले केवल आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्दछ भने, ऊ सम्पूर्ण धर्मकार्य सम्पन्न गर्ने मानिन्छ र क्षत्रिय तथा नरश्रेष्ठ कहलाउँछ।
18हे युधिष्ठिर, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि वैश्यहरूका सनातन कर्तव्य के हुन्। वैश्यले दान दिनुपर्दछ, वेदको अध्ययन गर्नुपर्दछ, यज्ञ गर्नुपर्दछ र उचित उपायले धन अर्जित गर्नुपर्दछ।
19उसले समुचित सावधानीले सम्पूर्ण घरपालुवा पशुको हेरचाह र पालनपोषण पनि त्यसै गरी गर्नुपर्दछ जसरी पिताले आफ्ना पुत्रहरूको गर्दछन्। यसबाहेक उसले जे-जति गर्नेछ त्यो उसका लागि अनुचित मानिनेछ।
20(घरपालुवा) पशुहरूको हेरचाह गरेर उसले महान् सुख प्राप्त गर्नेछ। (घरपालुवा) पशुहरूको सृष्टि गरेर स्रष्टाले तिनको हेरचाहको भार वैश्यहरूलाई सुम्पे।
21ब्राह्मण र क्षत्रियलाई उनले सम्पूर्ण प्राणीको (रक्षा) सुम्पे। अब म तिमीलाई बताउनेछु कि वैश्यको वृत्ति के हो र उसले आफ्नो भरणपोषणका साधन कसरी अर्जित गरोस्।
22यदि उसले (अरूका लागि) छ वटा गाई राख्दछ भने उसले आफ्नो पारिश्रमिकका रूपमा एउटा गाईको दूध लिन सक्दछ; र यदि उसले (अरूका लागि) सय गाई राख्दछ भने पारिश्रमिकका रूपमा एक जोर लिन सक्दछ। यदि उसले अरूको धनले व्यापार गर्दछ भने लाभको सातौँ भाग आफ्नो अंशका रूपमा लिन सक्दछ। सिङको व्यापारबाट हुने लाभको सातौँ भाग पनि उसैको हो, तर यदि व्यापार खुरको हो भने उसले सोह्रौँ भाग लिनुपर्दछ। यदि उसले अरूले दिएका बीउले खेती गर्दछ भने उब्जनीको सातौँ भाग लिन सक्दछ। यही उसको वार्षिक पारिश्रमिक हुनुपर्दछ।
23वैश्यले कहिल्यै यो इच्छा गर्नुहुँदैन कि उसले पशुपालन नगरोस्। यदि वैश्यले पशुपालन गर्न चाह्यो भने अरू कसैले त्यो काम गर्नुहुँदैन।
24हे भरत, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि शूद्रका कर्तव्य के हुन्। स्रष्टाले शूद्रलाई अन्य तीनै वर्णको सेवक बनाए।
25त्यसैले अन्य तीनै वर्णको सेवा नै शूद्रको कर्तव्य हो। यसरी अन्य तीनैको सेवा गरेर शूद्रले महान् सुख प्राप्त गर्न सक्दछ।
26उसले अन्य तीनै वर्णको तिनको ज्येष्ठताको क्रमले सेवा गर्नुपर्दछ। शूद्रले कहिल्यै धन सञ्चय गर्नुहुँदैन, कतै यस्तो नहोस् कि त्यसकै बलमा उसले तीनै उच्च वर्णलाई आफ्नो वशमा पारोस्। यसले उसलाई पाप लाग्नेछ। तर राजाको अनुमतिले शूद्रले धार्मिक अनुष्ठानका लागि धन अर्जित गर्न सक्दछ।
27अब म त्यो वृत्ति बताउनेछु जसको उसले अनुसरण गर्नुपर्दछ र ती साधन जसले ऊ आफ्नो जीविका चलाउन सकोस्। भनिएको छ कि शूद्रहरूको भरणपोषण अन्य तीनै वर्णद्वारा हुनुपर्दछ।
28प्रयोग गरिएका छाता, शिरवस्त्र, शय्या, आसन, जुत्ता र पङ्खा शूद्र सेवकहरूलाई दिनुपर्दछ।
29च्यातिएका वस्त्र, जो अब लगाउन योग्य नरहेका होऊन्, माथिका तीनै वर्णले शूद्रलाई दिनुपर्दछ। यी उसका न्यायसङ्गत प्राप्ति हुन्।
30धर्मशास्त्रमा सुशिक्षित पुरुषहरूको मत छ कि यदि शूद्र सेवाकार्यका लागि तीनै द्विज वर्णमध्ये कसैकहाँ गयो भने, उसले त्यसलाई उचित काम दिनुपर्दछ।
31निःसन्तान शूद्र सेवकलाई स्वामीले नै पिण्डदान गरून्। तिनीहरूमध्ये जो दुर्बल र वृद्ध छन् तिनको भरणपोषण गरिनुपर्दछ। शूद्रले आफ्नो स्वामीलाई कहिल्यै छाड्नुहुँदैन, उसले जस्तोसुकै कष्ट किन नभोग्नुपरोस्।
32यदि स्वामीले आफ्नो धन गुमायो भने, शूद्र सेवकले अत्यन्त सावधानीले उसको भरणपोषण गर्नुपर्दछ। शूद्रले धनको उपभोग गर्न सक्दैन, त्यो उसकै आफ्नो किन नहोस्। उसँग जे-जति छ त्यो विधिपूर्वक उसको स्वामीकै हो।
33हे भरत, यज्ञ अन्य तीनै वर्णको कर्तव्य निर्धारित गरिएको छ, त्यो शूद्रका लागि पनि निर्धारित छ, तर ऊ "स्वाहा" र "स्वधा" अथवा अरू कुनै वैदिक मन्त्रको उच्चारण गर्ने अधिकारी छैन।
34त्यसैले शूद्रले वेदमा विहित व्रतको पालन नगरी पाकयज्ञ नामक साना यज्ञमा देवताहरूको आराधना गर्नुपर्दछ। पूर्णपात्र नामक दान नै त्यस्ता यज्ञको दक्षिणा भनिन्छ।
35हामीले सुनेका छौँ कि प्राचीन कालमा पैजवन नामक एक शूद्रले (आफ्नो एउटा यज्ञमा) ऐन्द्राग्नि नामक विधानअनुसार एक लाख पूर्णपात्र (अर्थात् एक लाख पशु)को दक्षिणा दिएका थिए।
36हे भरत, यज्ञ शूद्रका लागि त्यति नै विहित छ जति अन्य तीनै वर्णका लागि। सम्पूर्ण यज्ञमा भक्तिलाई नै सर्वश्रेष्ठ घोषित गरिएको छ।
37भक्ति महान् देवता हो। त्यसले सम्पूर्ण यजमानलाई पवित्र पार्दछ। र फेरि ब्राह्मणहरू आ-आफ्ना शूद्र सेवकहरूका लागि देवताहरूमा श्रेष्ठ हुन्।
38तिनीहरूले विविध कामनाका फल प्राप्त गर्नका लागि यज्ञमा देवताहरूको आराधना गर्दछन्। अन्य तीनै वर्णका सदस्यहरू ब्राह्मणबाटै उत्पन्न भएका हुन्।
39ब्राह्मणहरू साक्षात् देवताहरूका पनि देवता हुन्। तिनीहरूले जे भन्नेछन् त्यो तिम्रो महान् हितका लागि नै हुनेछ। त्यसैले सबै प्रकारका यज्ञ स्वभावतः चारै वर्णका हुन्। यी यज्ञको अनुष्ठान अनिवार्य छ, वैकल्पिक होइन।
40जुन ब्राह्मण ऋक्, यजुः र सामको ज्ञाता छ, उसको सधैँ देवताजस्तै आराधना गर्नुपर्दछ। जुन शूद्र ऋक्, यजुः र सामबाट रहित छ, उसका देवता प्रजापति हुन्।
41हे तात, हे भरत, मानस यज्ञ सम्पूर्ण वर्णका लागि विहित छ। यो सत्य होइन कि देवता र अन्य व्यक्तिहरूले शूद्रका पनि त्यस्ता यज्ञका आहुतिमा भाग लिने इच्छा गर्दैनन्। यसै कारण भक्तिरूपी यज्ञ सम्पूर्ण वर्णका लागि विहित छ।
42ब्राह्मण देवताहरूमा श्रेष्ठ हो। यो सत्य होइन कि त्यस वर्णका मानिसहरूले अन्य वर्णका यज्ञ सम्पन्न गराउँदैनन्। वितान नामक अग्नि, यद्यपि वैश्यहरूबाट प्राप्त गरिन्छ र मन्त्रले अभिमन्त्रित हुन्छ, तैपनि निम्न नै छ। ब्राह्मणले अन्य तीनै वर्णका यज्ञ सम्पन्न गराउन सक्दछ।
43त्यसैले चारै वर्ण पवित्र छन्। सम्पूर्ण वर्ण मध्यवर्ती जातिहरूमार्फत एकअर्कासँग रक्तसम्बन्ध राख्दछन्। तिनीहरू सबै ब्राह्मणबाटै उत्पन्न भएका हुन्। (उत्पत्तिको पूर्वता) निर्धारण गर्दा देखिनेछ कि सम्पूर्ण वर्णमा ब्राह्मणको सृष्टि सर्वप्रथम भयो। मूलमा साम एउटै थियो; यजुः एउटै थियो र ऋक् एउटै थियो।
44हे राजन्, यस विषयमा प्राचीन इतिहासका ज्ञाता पुरुषहरूले एउटा यस्तो श्लोक उद्धृत गर्दछन् जो वैखानस मुनिहरूले आफ्नो एउटा यज्ञको अवसरमा यज्ञको स्तुतिमा गाएका थिए।
45सूर्योदयभन्दा पहिले अथवा त्यसपछि, जितेन्द्रिय पुरुषले भक्तिले भरिएको हृदयसहित वैदिक विधानअनुसार (यज्ञको) अग्निमा आहुति दिए। भक्ति नै प्रबल साधन हो।
46होमका विषयमा फेरि, त्यो प्रकार जो स्कन्न कहलाउँछ त्यो प्रथम हो, जबकि त्यो जो अस्कन्न कहलाउँछ त्यो अन्तिम भए पनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। यज्ञ अनेक छन्, तिनका विधान र फल पनि अनेक छन्।
47उही भक्तिसम्पन्न ब्राह्मण, जो शास्त्रज्ञानले युक्त भई सम्पूर्ण विधान जान्दछ, यज्ञ सम्पन्न गराउने अधिकारी छ।
48जुन पुरुषले यज्ञ गर्ने इच्छा राख्दछ ऊ धर्मात्मा मानिन्छ, ऊ चोर, पापी अथवा पापीहरूमा अधम नै किन नहोस्।
49ऋषिहरूले त्यस्तो पुरुषको उच्च प्रशंसा गर्दछन्। निस्सन्देह तिनीहरूले ठीकै भन्दछन्। त्यसो भए निष्कर्ष यो हो कि सम्पूर्ण वर्णले सधैँ र आफ्नो शक्तिअनुसार हरेक उपायले यज्ञ गर्नुपर्दछ।
50तीनै लोकमा यज्ञजस्तो अरू केही छैन। त्यसैले भनिएको छ कि प्रत्येक व्यक्तिले — द्वेषरहित हृदयले — पवित्र भक्तिको सहायताले, आफ्नो सामर्थ्यअनुसार र आफ्नो इच्छाअनुसार यज्ञ गर्नुपर्दछ।
51तीनै लोकमा यज्ञजस्तो अरू केही छैन। त्यसैले भनिएको छ कि प्रत्येक व्यक्तिले — द्वेषरहित हृदयले — पवित्र भक्तिको सहायताले, आफ्नो सामर्थ्यअनुसार र आफ्नो इच्छाअनुसार यज्ञ गर्नुपर्दछ।