राजधर्मानुशासन पर्व — वासुदेव युधिष्ठिर से भीष्म का उपदेश ग्रहण करने को कहते हैं
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 47
संस्कृत
1जनमेजय उवाच शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः। कथमुत्सृष्टवान् देहं कं च योगमधारयत्॥
2वैशम्पायन उवाच शृणुष्वावहितो राजशुचिर्भूत्वा समाहितः। भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्ग महात्मनः॥
3निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे। समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः॥
4विकीर्णारिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः। शुशुभे परया लक्ष्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः॥
5व्यासेन वेदविदुषा नारदेन सुरर्षिणा। देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना॥ तथा जैमिनिना चैव पैलेन च महात्मना। शाण्डिल्यदेवलाभ्यां च मैत्रेयेण च धीमता॥ असितेन वसिष्ठेन कौशिकेन महात्मना। हारीतलोमशाभ्यां च तथाऽऽत्रेयेण धीमता॥ बृहस्पतिश्च शुक्रश्च च्यवनश्च महामुनिः। सनत्कुमारः कपिलो वाल्मीकिस्तुम्बुरुः कुरुः॥ मौद्गल्यो भार्गवो रामस्तृणबिन्दुमहामुनिः। पिप्पलादोऽथ वायुश्च संवर्तः पुलहः कचः॥ काश्यपश्च पुलस्त्यश्च ऋतुर्दक्षः पराशरः। मरीचिरङ्गिराः काश्यो गौतमो गालवो मुनिः॥ धौम्यो विभाण्डो माण्डव्यो धौनः कृष्णानुभौतिकः। उलूकः परमो विप्रो मार्कण्डेयो महामुनिः॥ भास्करिः पूरणः कृष्णः सूतः परमधार्मिकः। एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः॥ श्रद्धादमशमोपेतैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः।
6भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा॥ शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः शुचिः।
7स्वरेण हृष्टपुष्टेन तुष्टाव मधुसूदनम्॥ योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्।
8कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुः॥ भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत्।
9भीष्म उवाच आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगदिधामि याम्॥ तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः।
10शुचिं शुचिपदं हंसं तत्पदं परमेष्ठिनम्॥ युक्त्वा सर्वात्मनाऽऽत्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्।
11अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः॥ एको यं वेद भगवान् धाता नारायणो हरिः।
12नारायणादृषिगणास्तथा सिद्धमहोरगाः॥ देवा देवर्षयश्चैव यं विदुः परमव्ययम्।
13देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः॥ यं न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति।
14यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च॥ गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव।
15यस्मिन् नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति॥ सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि।
16हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम्॥ सहस्रबाहुमुकुटं सहस्रवदनोज्ज्वलम्।
17प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम्॥ अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्।
18गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि॥ यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च।
19गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु॥ चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम्।
20यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुरैः परमनामभिः॥ यस्मिन् नित्यं तपस्तप्तं यदङ्गेष्वनुतिष्ठति।
21सर्वात्मा सर्ववित् सर्वः सर्वज्ञः सर्वभावनः॥ यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत्।
22भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः॥ यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम्।
23दृष्ट्यानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मानमात्मनि॥ अतिवाविन्द्रकर्माणमतिसूर्यातितेजसम्।
24अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्॥ पुराणे पुरुषं प्रोक्तं ब्रह्म प्रोक्तं युगादिषु। क्षये संकर्षणं प्रोक्तं तमुपास्यमुपास्महे॥
25यमेकं बहुधाऽऽत्मानं प्रादुर्भूतमधोक्षजम्। नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम्॥
26यमाहुर्जगतः कोशं यस्मिन् संनिहिताः प्रजाः। यस्मिल्लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा॥
27ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत् तत् सदसतोः परम्। अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः॥
28यं सुरासुरगन्धर्वाः सिद्धा ऋषिमहोरगाः। प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम्॥
29अनादिनिधनं देवमात्मयोनि सनातनम्। अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरि नारायणं प्रभुम्॥
30यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम्। वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम्॥
31हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितेर्दैत्यनाशनम्। एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः॥
32शुक्ले देवान् पितृन् कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः॥
33महतस्तमसः पारे पुरुषं ह्यतितेजसम्। यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः॥
34यं वृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे। यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः॥
35ऋग्यजुःसामधामानं दशाहविरात्मकम्। यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः॥
36चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च। हूयते च पुनर्वाभ्यां तस्मै होमात्मने नमः॥
37यः सुपर्णा यजुर्नाम च्छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः। रथन्तरं वृहत् साम तस्मै स्तोत्रात्मने नमः॥
38यः सहस्रसमे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः। हिरण्यपक्षः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः॥
39पादाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनभूषणम्। यमाहुरक्षरं दिव्यं तस्मै वागात्मने नमः॥
40यज्ञाङ्गो यो वराहो वै भूत्वा गामुज्जहार हा लोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नमः॥
41यः शेते योगमास्थाय पर्यङ्के नागभूषिते। फणासहस्ररचिते तस्मै निद्रात्मने नमः॥
42यस्तनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना। धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः॥
43यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः। पृथग्धः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः॥
44यतः सर्वं प्रसूयन्ते ह्यनङ्गात्माङ्गदेहिनः। उन्मादः सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नमः॥
45यं च व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः। क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः॥
46यं त्रिधाऽऽत्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः। प्राहुः सप्तदशं सांख्या स्तस्मै सांख्यात्मने नमः॥
47यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः॥
48अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः। शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः॥
49योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिविभावसुः। सम्भक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः॥
50सम्भक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत्। बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः॥
51तद् यस्य नाभ्यां सम्भूतं यस्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम्। पुष्करे पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः॥
52सहस्रशिरसे चैव पुरुषायामितात्मने। चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः॥
53यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु। कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः॥
54यस्मात् सर्वाः प्रसूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः। यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ते तस्मै हेत्वात्मने नमः॥
55निषण्णो भवेद् रात्रौ दिवा भवति विष्ठितः। इष्टानिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः॥
56अकुण्ठं सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतम्। वैकुण्ठस्य च तद् रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः॥
57त्रि:सप्तकृत्वो यः क्षत्रं धर्मव्युत्क्रान्तगौरवम्। क्रुद्धो निजघ्ने समरे तस्मै क्रौर्यात्मने नमः॥
58विभज्य पञ्चधाऽऽत्मानं वायुर्भूत्वा शरीरगः। यश्चेष्टयति भूतानि तस्मै वाय्वात्मने नमः॥
59युगेष्वावर्तते योगैर्मासर्वयनहायनैः। सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः॥
60ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः। पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः॥
61यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः। सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः॥
62परः कालात् परो यज्ञात् परात् परतरश्च यः। अनादिरादिविश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः॥
63विषये वर्तमानानां यं ते वैशेषिकैर्गुणैः। प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्वात्मने नमः॥
64अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः। यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः॥
65प्राणानां धारणार्थाय योऽनं भुक्के चतुर्विधम्। अन्तर्भूतः पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नमः॥
66पिङ्गेक्षणसटं यस्य रूपं दंष्ट्रनखायुधम्। दानवेन्द्रान्तकरणं तस्मै दृप्तात्मने नमः॥
67यं न देवा न गन्धर्वा न दैत्या न च दानवाः। तत्त्वतो हि विजानन्ति तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः॥
68रसातलगतः श्रीमाननन्तो भगवान् विभुः। जगद् धारयते कृत्स्नं तस्मै वीर्यात्मने नमः।७६॥
69यो मोहयति भूतानि स्नेहपाशानुबन्धनैः। सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः॥
70आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम्। यं ज्ञानेनाभिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः॥
71अप्रमेयशरीराय सर्वतोबुद्धिचक्षुषे। अनन्तपरिमेयाय तस्मै दिव्यात्मने नमः॥
72जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे। कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः॥
73शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने। भस्मदिग्धाङ्गलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः॥
74चन्द्रार्धकृतशीर्षाय व्यालयज्ञोपवीतिने। पिनाकशूलहस्ताय तस्मा उग्रात्मने नमः॥
75सर्वभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च। अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः॥
76यस्मिन् सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः। यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः॥
77विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसम्भव। अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः॥
78नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु। नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वमयो निधिः॥
79नमस्ते भगवन् विष्णो लोकानां प्रभवाप्यया त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः॥
80न हि पश्यामि ते भावं दिव्यं हि त्रिषु वर्त्मसु। त्वां तु पश्यामि तत्त्वेन यत् ते रूपं सनातनम्॥
81दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुन्धरा। विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः॥
82दिशो भुजा रविश्चक्षुर्वीर्ये शुक्रः प्रतिष्ठितः। सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः॥
83अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम्। ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम्॥
84एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः। कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय॥
85कृष्णव्रताः कृष्णमनुस्मरन्तो रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये। माज्यं यथा मन्त्रहुतं हुताशे॥
86नमो नरकसंत्रासरक्षामण्डलकारिणे। संसारनिम्नगावर्ततरिकाष्ठाय विष्णवे॥
87नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च। जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः॥
88प्राणकान्तारपाथेयं संसारोच्छेदभेषजम्। दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरद्वयम्॥
89यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं जगत्। यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा॥
90त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिशं जिगीषवे। यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद् ध्यायस्व सुरोत्तम॥
91इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः। वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः॥
92नारायणः परं ब्रह्म नारायणपरं तपः। नारायणः परो देवः सर्वं नारायणः सदा।।१००।
93वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसः। नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत् तदा॥
94अभिगम्य तु योगेन भक्ति भीष्मस्य माधवः। त्रैलोक्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दत्त्वा ययौ हरिः॥
95तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः। भीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानचुमहामतिम्॥
96ते स्तुवन्तश्च विप्रागया: केशवं पुरुषोत्तमम्। भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः॥
97विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्त्मः। सहसोत्थाय संहृष्टो यानमेवान्वपद्यत॥ केशवः सात्यकिश्चापि रथेनैकेन जग्मतुः। अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधंजयौ॥
98भीमसेन यमौ चोभौ रथमेकं समाश्रिताः। कृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्च परंतपः॥ ते स्थैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः। नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुन्धराम्॥
99ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता द्विजेरिता: पथि सुमनाः स शुश्रुवे। कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत॥
अंग्रेज़ी
1How did the grandfather of Bharatas, who lay on a bed of arrows, cast off his body and what sort of Yoga did he adopt?
2Listen, O king, with pure heart and rapt attention, as to how, O foremost of the Kurus, the great Bhishma renounced his body.
3As soon as the Sun, passing the solstitial point entered in his northerly course, Bhishma with rapt attention, caused his soul (as connected with and independent of the body) to enter into the Universal Soul.
4Surrounded by many foremost of Brahmanas, that hero, his body cut with innumerable arrows, shone like the sun with his innumerable rays.
5Surrounded by Vyasa conversant with the Vedas, by the celestial Rishi Narada, by Devasthana, by Ashmakasumantu, by Jaimini, by the great Paila, by Shandilya, by Devarata, by the highly intelligent Maitreya, by Asita and Vasishtha and the great Kaushika, by Harita and Lomasa and the highly intelligent Atri's son, by Brihaspati and Shukra and the great sage Chyavana, by Sanatkumara and Kapila and Valmiki and Tumvuru and Kuru, By Maudgalya and Rama of Bhrigu's race, and the great sage Trinavindu, by Pippalada and Vayu and Samvarta and Pulaha and Kacha, by Kashyapa and Pulastya and Kratu and Daksha and Parashara, by Marichi and Angiras and Kashyapa and Gautama and the sage Galava, by Dhaumya and Vibhanda and Mandavya and Dhaumra and Krishnanubhautika, by Uluka, that foremost of Brahmanas and the great sage Markandeya, by Bhaskari and Purana and Krishna and Suta, —that foremost of pious men, surrounded by these and many other saintly sages of great souls and endued with faith and self-control and equanimity of mind, the Kuru hero looked like the Moon surrounded by the planets and the stars.
6Lying on his bed of arrows, that foremost of men, Bhishma, with pure hearts and joined hands, thought of Krishna in mind, word, and deed.
7With a cheerful and strong voice he sang the encomium of the destroyer of Madhu, that lord of Yoga, the lotus-navelled deity, that lord of the universe, called Vishnu and Jishnu.
8With joined hands, that foremost of orators, that powerful Bhishma of highly virtuous soul, thus praised Vasudeva.
9Bhishma said "O Krishna, O foremost of Beings, be pleased with words with I utter, in brief and in full, from desire of singing your praises.
10You are pure and purity. You transcend all. You are what people say to be THAT. You are the Supreme Lord. With my entire heart I seek your refuge, O universal Soul and Lord of all creatures!
11You are without beginning and without end. You are the greatest of the great and Brahma. Neither the celestials nor the Rishis know you. The divine Creator, Narayana or Hari, alone knows you.
12Through Narayana, the Rishis, the Siddhas, the great Nagas, the gods, and the celestial Rishis, know a little of you. You are the greatest of the great and undecaying.
13The celestials, the Danavas, the Gandharvas, the Yakshas, the Pannagas, do not know who you are and whence you have sprung.
14All the worlds and all created things live in you and enter you at the time of dissolution. Like gems strung together in a thread, all things possessing attributes exist in you, the Supreme Lord.
15Having the universe for your work and the universe for your limbs, this universe consisting of mind and matter exists in your eternal and all-pervading soul like flowers strung together in a strong thread.
16You are called Hari, have a thousand heads, thousand feet, thousand eyes, thousand arms, thousand crowns, and thousand effulgent faces. You are called Narayana, the deity, and the refuge of the universe.
17You are the subtilest of the subtile, grossest of the gross, the heaviest of the heavy, and the highest of the high.
18In the Vaks, the Anuvaks, the Nishads, and the Upanishads, you are regarded as the Supreme Being of irresistible power. In the Samans also, which are always true, you are known as Truth's self.
19You are of quadruple soul, Supreme soul, individual soul, mind and consciousness. You manifest yourself only in the understanding of all creatures. You are the Lord of your votaries. O god, you are worshipped under four good, high, and secret names, Vasudeva, Sankarshana, Pradyumna, and Aniruddha.
20Penances are always present in you, penances, live in your form. You are the Universal Soul. You are omniscient. You are the universe. You are the creator of everything in the universe.
21Like two sticks creating a blazing fire, you have been born of the divine Devaki and Vasudeva for the protection of Brahma on Earth.
22For his eternal liberation, the devout worshipper, withdrawing his mind from everything else and renouncing all desires, beholds you, O Govinda, who are the pure Soul, in his own soul.
23You excel the sun in glory. You are beyond the perception of the senses and the understanding. O lord of all creatures, I place myself in your hands.
24In the Puranas, you have been described as Purusha. In the beginning of cycles, you are said to be Brahma, and at the time of universal dissolution you are spoken of as Sankarshana. You are worshipful therefore I worship you. are
25Though one, you have yet many forms. You have your passions under complete control. Faithfully performing the rites laid down in the scriptures, your votaries sacrifice to you, O giver of every wish.
26You are designated the sac within which the universe lies. All created things reside in you. Like swans and ducks swimming on the water, all the worlds are seen floating in you.
27You are Truth. Truth. You One and Undecaying. You are Brahma. You are beyond mind and matter. You are without beginning, middle, and end. Neither the gods nor the Rishis know you.
28The gods, the Asuras, the Gandharvas, the Siddhas, the Rishis, and the great Uragas, with concentrated minds, always worship you. You are the great panacea for all sorrow.
29You are without birth and death. You are Divine. You are self-born. You are eternal. You are invisible and beyond perception. You are called Hari and Narayana, O powerful one.
30The Vedas describe you as the Creator of the universe and the Lord of everything existing in the universe. You are the Supreme Protector of the universe. You are Undecaying and that which is called the Highest.
31You are gold-hued. You are the killer of Asuras. Though One, Aditi gave birth to you in twelve forms. Salutations to you who are the Soul of the Sun.
32Salutations to you in your form of Soma who is the highest of Rishis and who gratified with nectar the gods in the light fortnight and the Pitris in the dark fortnight.
33You are the One Being of transcendent effulgence dwelling beyond darkness Knowing you one has no fear of death. Salutations of you in that form which is an object of knowledge.
34In the grand Ukthya sacrifice, the Brahmanas worship you as the great Rich. In the great fire-sacrifice, they describe you as the chief (priest). You are the soul of the Vedas. Salutations to you.
35The Rishis, the Yajus, and the Samans are your habitation. You are the five sorts of pure libations. You are the five sorts of pure libations. You are the seven words used in the Vedas. Salutations to you in your form of Sacrifice.
36Libations are poured on the Homa fire accompanied with seventeen Mantras. You are the soul of the Homa. Salutations to you.
37You are the Purusha described in the Vedas. Your name is Yajus. The Vedic metres are your limbs. The sacrifices laid down in the three Vedas forın your three heads. The great sacrifices called Rathantara is your voice expressing your gratification. Salutations to you in your form of sacred hymns.
38You are the Rishi who had appeared in the great sacrifice extending for a thousand years celebrated by the Patriarchs. You are the great swan with wings of gold. Salutations to you in your form of a swan.
39Roots with all kinds of affixes and suffixes form your limbs. The Sandhis are your joints. The consonants and vowels are your ornaments. The Vedas have described you as the divine word. Salutations to you in your form as the Word.
40Assuming the form of a boar whose limbs were Sacrifice, you had raised the submerged Earth for the behoof of the three worlds. Salutations to you in your form of infinite power.
41You sleep in Yoga on your snake sofa formed by the thousand hoods (of the Naga). Salutations to you in your forms of sleep.
42You make the bridge for crossing the sea of life with Truth, with the means of emancipation, and with the means by which the senses may be controlled. Salutations to thee in your form of Truth.
43Men following various religions moved by desire of various fruits, worship you with various rites. Salutations to you in your form of religion.
44From you have originated all things. You move all creatures having physical frames and cherishing desires to action. Salutations to thee in your form of Excitement.
45The great Rishis seek your unmanifest self within the manifest. Called Kshetrajna, you sit in Kshetra. Salutations to you in your form of Kshetra.
46Though always conscious and present in self, the Sankhyas still describe you as existing in the three states of wakefulness, dream and sleep. They further describe you as possessed of sixteen attributes and representing the number seventeen. Salutations to your form as described by the Sankhyas.
47Casting off sleep, restraining vital airs, Yogins of controlled senses see you as eternal light. Salutations to you in your Yoga form.
48Peaceful Sannyasins, freed from fear of rebirth on account of the extinction of all their sins and merits, obtain you. Salutations to you in your form of emancipation.
49At the end of a thousand cycles, you assume the form of a fire with blazing flames and consume all creatures. Salutations to you in your form of fierceness.
50Having consumed all creatures and converted the universe into one sheet of water, you sleep on the waters in the form of a child. Salutations to you in your form as Maya (illusion).
51From the navel of the Self-born having eyes like lotus leaves, sprung a lotus. On that lotus is situate this universe. Salutations to you in your form as lotus.
52You have a thousand heads. You permeate everything. You are of immeasurable soul. You have conquered the four kinds of desire that are as vast as the four seas. Salutations to you in your form of Yoga sleep.
53The clouds are in the hair of your head. The rivers are in the several joints of your limbs. The four oceans are in your stomach. Salutations to you in your form as water.
54Birth and death originate from you. All things, again, at the universal dissolution, are dissolved in you. Salutations to your form as cause.
55You sleep not in the night. You are engaged in day time also. You witness the good and the bad actions (of all), Salutations to you in your form of (universal) observer.
56There is no act which you cannot do. You are again, always ready to do righteous acts. Salutations to you in your form of Work, the form, viz., which is called Vaikuntha.
57In anger you had in battle, rooted out twenty-one times the Kshatriyas who had trodden virtue and authority under their feet, Salutations to you in your form of Cruelty.
58Dividing yourself into five parts you have become the five vital airs which work within every body and cause every living creature to inove. Salutations to you in your form of air.
59You appear in very cycle in the forms called month and season and half-year and year, and are the cause of both creation and dissolution. Salutations to you in your form of Time.
60Brahmanas are your mouth, Kshatriyas are your two arms., Vaishyas are your stomach and thighs, and Shudras are your feet. Salutations to you in your form of caste.
61Fire is your mouth. The heavens are the crown of your head. The sky in your navel. The Earth is your feet. The Sun is your eye. The points of horizon are your ears. Salutations to you in your form as the three worlds.
62You are superior to Time. You are superior to Sacrifice. You are higher than the highest. Having yourself no origin, you are the origin of the Universe. Salutations to you in your form as Universe.
63People according to the attributes assigned to you by the Vaisheshika theory, consider you as the Protector of the world. Salutations to you in your form of Protector.
64Assuming the forms of food, drink, and fuel, you multiply the humours and the vital airs of creatures and keep up their existence. Salutations to you in your form of life.
65For supporting the life you eat the four kinds of food. Assuming also the form of Agni within the Stomach, you digest that food. Salutations to you in you form of digesting fire.
66Assuming the form of man-lion with twany eyes and twany manes with teeth and claws for your weapons, you had killed the king of the Asuras. Salutations to your form of great subtility.
67The gods, the Gandharvas, Daityas and Danavas are not able understand that form corectly, I salute that form of subtile.
68Assuming the form of the beautiful, illustrious, and powerful Ananta in the neither region, you uphold the universe. Salutations to your form of power.
69You stupefy all creatures by the letters of affection and love for the continuance of the creation. Salutations to you in your form of stupefaction.
70Knowing that knowledge which knows the five elements to be the true Self-knowledge people approach you by knowledge. Salutations to you in your form of Knowledge.
71Your body cannot be measured. Your understanding and eyes see every thing. You are infinite and immeasurable. Salutations to you in your form of vastness.
72You had assumed the form of a hermit with matted locks on head, staff in hand, a long stomach, and having alms bowl for your quiver. Salutations to your form of Brahma.
73You carry the trident, you are the lord of the celestials, you have three eyes, and you are great. Your body is always besmeared with ashes. Salutations to you in your form of Rudra.
74The crescent forms the ornament of your forehead. You have snakes for the holy thread round your neck. You are armed with Pinaka and trident. Salutations to your form of dreadfulness.
75You are the soul of all creatures. You are the Creator and the Destroyer of all creatures. You are without anger, without enmity, without affection. Salutations to you in your form of Peace.
76Everything is in you. Everything originates from you. You are Everything. Everywhere are you. You are always the All. Salutations to you in your form as Everything.
77Salutations to you whose work is the universe, to you who are the soul of the universe, to you from whom has originated the universe, to you who are the dissolution of all things, to you who are beyond the five elements.
78Salutations to you who are the three worlds to you who are above the three worlds! Salutations to you who are all the directions. You are all you are the one refuge of All.
79Salutations to you. O divine Lord, O Vishnu, and, O eternal origin of all the worlds. You, O Hrishikesha, are the Creator, you are the Destroyer, and you are invincible.
80I cannot see that divine form in which you are manifest in the Past, Present, and Future. I can, however, see truly your eternal form.
81You have filled heaven with your head, and Earth with your, and feet the three worlds with your energy. You are Eternal. and permeate everything in the universe.
82The directions are your arms, the Sun is your eye, and prowess is your arms, the Sun is your eye, and prowess is your vital fluid. You are the lord of all creatures. You stand closing the seven paths of the Wind whose power is immeasurable.
83Those who worship you, are freed from all fears, O Govinda of undecaying prowess, you are clad in yellow robes of the colour of the Atasi flower.
84The lowering of head to you for once. O Krishna, is equal to the completion of ten Horse-sacrifices. The man who has celebrated ten Horse-sacrifices is not freed from the obligation of re-birth.
85The man, however, that salutes Krishna is freed from re-birth. They who have Krishna for their vow, they who think of Krishna in the night, and upon getting up from sleep, may be said to have Krishna for their body. Those people (after death) enter Krishna's self even as libations of clarified butter sanctified with mantras enter the burning fire.
86Salutations to you who remove the fear of hell, to you. O Vishnu, that are a boat to them who are sunk in the eddies of the ocean of worldly life.
87Salutations to you, O God, that are the Brahmana's self, to you who are the benefactor of Brahmanas and kine, to you that are the benefactor of the universe, to you that are Krishna and Govinda.
88The two syllables Hari are the purse of those who sojourn through the wilderness of life and the panacea that effectually cures all worldly attachments, and the Manas which remove sorrow and grief.
89As Truth is full of Vishnu, as the universe is full of Vishnu, as everything full of Vishnu, so let my soul be full of Vishnu, and my sins be dissipated.
90I seek your refuge and am devoted to you, desirous of obtaining a happy end. O you having eyes like lotus petals, O best of gods, do you think of what will be for my well-being.
91Having yourself no origin, O Vishnu, you are the origin of Knowledge and Penances. You are thus lauded, O Janardana, thus adored by me in the Sacrifice of words only, be O god, gratified with me.
92The Vedas are devoted to Narayana. Penances are devoted to Narayana. The gods are devoted to Narayana. Everything else is Narayana.
93Vaishampayana said Having said these words, Bhishma, with mind fixed upon Krishna, said,-'Salutations to Krishna.' And bowed to him.
94Learning by his Yoga power of the devotion of Bhishma, Madhava, called also Hari, (entering his body) conferred upon him divine knowledge of the Past, the Present, and the Future, and went away.
95When Bhishma became silent, the Brahmavadins, with voices suppressed with tears, worshipped that great chief of the Kurus in excellent words.
96Those foremost of Brahmanas lauded Krishna also, that first of Beings and then continued silently to praise Bhishma repeatedly.
97Learning of the devotion of Bhishma towards him, that foremost of Beings, viz., Madhava, suddenly rose from his seat and got on his car, Keshava and Satyaki proceeded on one car. On another proceeded those two great princess, viz., Yudhishthira and Dhananjaya.
98Bhimasena and the twin rode on a third; while those foremost of men, viz., Kripa and Yuyutsu, and that scorcher of foes, viz., Sanjaya of the charioteer caste, proceeded on their respective cars, each of which looked like a town. And all of then went on, inaking the Earth trembled with the rattle of their carwheels.
99That foremost of men, as he went on, cheerfully listened to the laudatory, speeches uttered by the Brahmanas. The destroyer of Keshi, with a cheerful heart, saluted the people waiting by the road side with joined hands and bent heads.
हिन्दी
1शरशय्या पर पड़े भरतवंश के उन पितामह ने अपना शरीर किस प्रकार त्यागा और उन्होंने किस प्रकार का योग धारण किया?
2हे राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ, शुद्ध हृदय और एकाग्र चित्त से सुनिए कि महान् भीष्म ने अपना शरीर किस प्रकार त्यागा।
3जैसे ही सूर्य ने संक्रान्ति-बिन्दु पार करके अपना उत्तरायण मार्ग आरम्भ किया, वैसे ही भीष्म ने एकाग्र चित्त से अपनी आत्मा को (जो शरीर से युक्त होते हुए भी उससे स्वतन्त्र है) परमात्मा में प्रविष्ट कराया।
4अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणों से घिरे वे वीर, जिनका शरीर असंख्य बाणों से बिंधा था, अपनी असंख्य किरणों से युक्त सूर्य की भाँति देदीप्यमान हो रहे थे।
5वेदों के ज्ञाता व्यास, देवर्षि नारद, देवस्थान, अश्मक-सुमन्तु, जैमिनि, महान् पैल, शाण्डिल्य, देवरात, परम बुद्धिमान् मैत्रेय, असित, वसिष्ठ और महान् कौशिक, हारीत, लोमश और परम बुद्धिमान् अत्रिपुत्र, बृहस्पति, शुक्र और महर्षि च्यवन, सनत्कुमार, कपिल, वाल्मीकि, तुम्बुरु और कुरु, मौद्गल्य, भृगुवंशी राम और महर्षि त्रिणविन्दु, पिप्पलाद, वायु, संवर्त, पुलह और कच, कश्यप, पुलस्त्य, क्रतु, दक्ष और पराशर, मरीचि, अङ्गिरा, कश्यप, गौतम और गालव मुनि, धौम्य, विभाण्ड, माण्डव्य, धौम्र और कृष्णानुभौतिक, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उलूक और महर्षि मार्कण्डेय, भास्करि, पुराण, कृष्ण और सूत — इन तथा महान् आत्मा वाले, श्रद्धा, आत्मसंयम और समचित्तता से युक्त अन्य अनेक साधु मुनियों से घिरे हुए वे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ कुरुवीर ग्रहों और ताराओं से घिरे चन्द्रमा की भाँति शोभित हो रहे थे।
6अपनी शरशय्या पर पड़े उन पुरुषश्रेष्ठ भीष्म ने शुद्ध हृदय और जुड़े हाथों से मन, वचन और कर्म से कृष्ण का स्मरण किया।
7प्रसन्न और सुदृढ़ स्वर में उन्होंने मधुसूदन की, उन योगेश्वर की, उन कमलनाभ देव की, विष्णु और जिष्णु नाम से पुकारे जाने वाले उन जगत्पति की स्तुति गाई।
8हाथ जोड़े हुए वक्ताओं में श्रेष्ठ, परम धर्मात्मा उन शक्तिशाली भीष्म ने इस प्रकार वासुदेव की स्तुति की।
9भीष्म ने कहा — "हे कृष्ण, हे प्राणियों में श्रेष्ठ, आपकी स्तुति गाने की कामना से मैं संक्षेप में और विस्तार से जो वचन कहता हूँ, उनसे प्रसन्न होइए।
10आप पवित्र हैं और स्वयं पवित्रता हैं। आप सबसे परे हैं। आप वही हैं जिसे लोग 'तत्' कहते हैं। आप परमेश्वर हैं। हे विश्वात्मा, हे समस्त प्राणियों के स्वामी, मैं अपने सम्पूर्ण हृदय से आपकी शरण लेता हूँ।
11आप अनादि और अनन्त हैं। आप महानों में महान् और ब्रह्म हैं। न देवता आपको जानते हैं, न ऋषि। केवल दिव्य स्रष्टा नारायण अथवा हरि ही आपको जानते हैं।
12नारायण के माध्यम से ही ऋषि, सिद्ध, महान् नाग, देवता और देवर्षि आपके विषय में थोड़ा-बहुत जानते हैं। आप महानों में महान् और अविनाशी हैं।
13देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष और पन्नग — कोई नहीं जानता कि आप कौन हैं और कहाँ से प्रकट हुए हैं।
14समस्त लोक और समस्त सृष्ट वस्तुएँ आप में ही रहती हैं और प्रलय के समय आप में ही प्रवेश कर जाती हैं। जैसे एक ही सूत्र में गुँथे रत्न, वैसे ही गुणों से युक्त समस्त वस्तुएँ आप परमेश्वर में स्थित हैं।
15विश्व ही जिनका कर्म है और विश्व ही जिनके अङ्ग हैं, ऐसे आपकी सनातन और सर्वव्यापी आत्मा में यह मन और पदार्थ से बना विश्व वैसे ही स्थित है जैसे एक दृढ़ सूत्र में गुँथे फूल।
16आप हरि कहलाते हैं, आपके सहस्र शीश, सहस्र चरण, सहस्र नेत्र, सहस्र भुजाएँ, सहस्र मुकुट तथा सहस्र तेजस्वी मुख हैं। आप नारायण, देव और विश्व के आश्रय कहलाते हैं।
17आप सूक्ष्मों में सूक्ष्मतम, स्थूलों में स्थूलतम, भारियों में भारीतम, तथा उच्चों में उच्चतम हैं।
18वाकों, अनुवाकों, निषदों और उपनिषदों में आप अप्रतिरोध्य शक्ति वाले परम पुरुष माने गए हैं। सदा सत्य रहने वाले सामों में भी आप साक्षात् सत्य के रूप में जाने जाते हैं।
19आप चतुर्व्यूह आत्मा वाले हैं — परमात्मा, जीवात्मा, मन और अहङ्कार। आप समस्त प्राणियों की बुद्धि में ही प्रकट होते हैं। आप अपने भक्तों के स्वामी हैं। हे देव, आपकी पूजा चार श्रेष्ठ, उच्च और गुह्य नामों से होती है — वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध।
20तपस्याएँ सदा आप में विद्यमान हैं, तपस्याएँ आपके ही रूप में बसती हैं। आप विश्वात्मा हैं। आप सर्वज्ञ हैं। आप ही विश्व हैं। आप विश्व की प्रत्येक वस्तु के स्रष्टा हैं।
21जैसे दो अरणियों से प्रज्वलित अग्नि उत्पन्न होती है, वैसे ही आप पृथ्वी पर ब्रह्म की रक्षा के लिए दिव्य देवकी और वसुदेव से उत्पन्न हुए हैं।
22हे गोविन्द, अपने शाश्वत मोक्ष के लिए भक्त उपासक अपना मन अन्य सबसे हटाकर और समस्त कामनाओं का त्याग करके आपको, जो शुद्ध आत्मा हैं, अपनी ही आत्मा में देखता है।
23आप तेज में सूर्य को भी लाँघ जाते हैं। आप इन्द्रियों और बुद्धि की पकड़ से परे हैं। हे समस्त प्राणियों के स्वामी, मैं स्वयं को आपके हाथों में सौंपता हूँ।
24पुराणों में आप पुरुष कहे गए हैं। कल्पों के आरम्भ में आप ब्रह्मा कहलाते हैं, और प्रलय के समय आप संकर्षण कहे जाते हैं। आप पूजनीय हैं, इसलिए मैं आपकी पूजा करता हूँ।
25एक होते हुए भी आपके अनेक रूप हैं। आपने अपनी वासनाओं को पूर्णतः वश में कर रखा है। हे प्रत्येक कामना के दाता, आपके भक्त शास्त्रों में विहित कर्मों का श्रद्धापूर्वक अनुष्ठान करते हुए आपको यज्ञ अर्पित करते हैं।
26आप वह कोश कहलाते हैं जिसके भीतर यह विश्व स्थित है। समस्त सृष्ट वस्तुएँ आप में ही निवास करती हैं। जैसे हंस और बत्तखें जल पर तैरती हैं, वैसे ही समस्त लोक आप में तैरते दिखाई देते हैं।
27आप सत्य हैं। सत्य ही हैं। आप एक और अविनाशी हैं। आप ब्रह्म हैं। आप मन और पदार्थ से परे हैं। आप आदि, मध्य और अन्त से रहित हैं। न देवता आपको जानते हैं, न ऋषि।
28देवता, असुर, गन्धर्व, सिद्ध, ऋषि तथा महान् उरग एकाग्र चित्त से सदा आपकी उपासना करते हैं। आप समस्त शोक की महौषधि हैं।
29आप जन्म और मृत्यु से रहित हैं। आप दिव्य हैं। आप स्वयम्भू हैं। आप सनातन हैं। आप अदृश्य और इन्द्रियातीत हैं। हे शक्तिशाली, आप हरि और नारायण कहलाते हैं।
30वेद आपको विश्व का स्रष्टा और विश्व में विद्यमान प्रत्येक वस्तु का स्वामी बताते हैं। आप विश्व के परम रक्षक हैं। आप अविनाशी हैं और वही हैं जिसे परम कहा जाता है।
31आप स्वर्ण के वर्ण वाले हैं। आप असुरों के संहारक हैं। एक होते हुए भी अदिति ने आपको बारह रूपों में जन्म दिया। सूर्य की आत्मा स्वरूप आपको नमस्कार है।
32आपके उस सोम रूप को नमस्कार है, जो ऋषियों में श्रेष्ठ हैं और जिन्होंने शुक्ल पक्ष में देवताओं को तथा कृष्ण पक्ष में पितरों को अमृत से तृप्त किया।
33आप अन्धकार से परे निवास करने वाली अद्वितीय परम तेजस्वी सत्ता हैं। आपको जान लेने पर मनुष्य को मृत्यु का भय नहीं रहता। ज्ञान के विषय स्वरूप आपके उस रूप को नमस्कार है।
34महान् उक्थ्य यज्ञ में ब्राह्मण आपकी महान् ऋक् के रूप में उपासना करते हैं। महान् अग्निष्टोम यज्ञ में वे आपको प्रधान (पुरोहित) बताते हैं। आप वेदों की आत्मा हैं। आपको नमस्कार है।
35ऋचाएँ, यजुष् और सामन् आपके निवास हैं। आप पाँच प्रकार की पवित्र आहुतियाँ हैं। आप पाँच प्रकार की पवित्र आहुतियाँ हैं। आप वेदों में प्रयुक्त सात व्याहृतियाँ हैं। आपके यज्ञ रूप को नमस्कार है।
36सत्रह मन्त्रों के साथ हवन की अग्नि में आहुतियाँ डाली जाती हैं। आप होम की आत्मा हैं। आपको नमस्कार है।
37आप वेदों में वर्णित पुरुष हैं। आपका नाम यजुष् है। वैदिक छन्द आपके अङ्ग हैं। तीनों वेदों में विहित यज्ञ आपके तीन शीश हैं। रथन्तर नामक महान् यज्ञ आपकी तृप्ति व्यक्त करने वाली वाणी है। आपके पवित्र स्तोत्र रूप को नमस्कार है।
38आप वही ऋषि हैं जो प्रजापतियों द्वारा किए गए सहस्र वर्ष तक चलने वाले महान् यज्ञ में प्रकट हुए थे। आप स्वर्ण के पंखों वाले महान् हंस हैं। आपके हंस रूप को नमस्कार है।
39सब प्रकार के उपसर्गों और प्रत्ययों सहित धातुएँ आपके अङ्ग हैं। सन्धियाँ आपके जोड़ हैं। व्यञ्जन और स्वर आपके आभूषण हैं। वेदों ने आपको दिव्य शब्द बताया है। आपके शब्द रूप को नमस्कार है।
40जिसके अङ्ग यज्ञ थे ऐसा वराह रूप धारण करके आपने तीनों लोकों के हित के लिए डूबी हुई पृथ्वी को उठाया था। आपके अनन्त शक्ति रूप को नमस्कार है।
41(नाग के) सहस्र फणों से बनी अपनी सर्पशय्या पर आप योगनिद्रा में सोते हैं। आपके निद्रा रूपों को नमस्कार है।
42सत्य से, मोक्ष के साधनों से, तथा इन्द्रियों को वश में करने के उपायों से आप संसार-सागर पार करने का सेतु बनाते हैं। आपके सत्य रूप को नमस्कार है।
43भाँति-भाँति के फलों की कामना से प्रेरित होकर भिन्न-भिन्न धर्मों का पालन करने वाले मनुष्य भाँति-भाँति के कर्मों से आपकी उपासना करते हैं। आपके धर्म रूप को नमस्कार है।
44आप से ही समस्त वस्तुएँ उत्पन्न हुई हैं। शरीरधारी और कामनाओं को सँजोए समस्त प्राणियों को आप ही कर्म में प्रेरित करते हैं। आपके प्रेरणा रूप को नमस्कार है।
45महान् ऋषि व्यक्त के भीतर आपके अव्यक्त स्वरूप की खोज करते हैं। क्षेत्रज्ञ कहलाने वाले आप क्षेत्र में विराजते हैं। आपके क्षेत्र रूप को नमस्कार है।
46यद्यपि आप सदा चेतन और आत्मा में विद्यमान हैं, तथापि सांख्यवादी आपको जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति — इन तीन अवस्थाओं में विद्यमान बताते हैं। वे आगे आपको सोलह गुणों से युक्त और सत्रहवीं संख्या का प्रतिनिधि बताते हैं। सांख्यों द्वारा वर्णित आपके रूप को नमस्कार है।
47निद्रा त्यागकर, प्राणवायु को रोककर, संयत इन्द्रियों वाले योगी आपको सनातन ज्योति के रूप में देखते हैं। आपके योग रूप को नमस्कार है।
48अपने समस्त पापों और पुण्यों के क्षय के कारण पुनर्जन्म के भय से मुक्त शान्त संन्यासी आपको प्राप्त करते हैं। आपके मोक्ष रूप को नमस्कार है।
49सहस्र कल्पों के अन्त में आप प्रचण्ड लपटों वाली अग्नि का रूप धारण करके समस्त प्राणियों को भस्म कर देते हैं। आपके रौद्र रूप को नमस्कार है।
50समस्त प्राणियों को भस्म करके और विश्व को एक ही जलराशि में बदलकर आप बालक के रूप में जल पर सोते हैं। आपके माया रूप को नमस्कार है।
51कमलदल जैसे नेत्रों वाले स्वयम्भू की नाभि से एक कमल प्रकट हुआ। उसी कमल पर यह विश्व स्थित है। आपके कमल रूप को नमस्कार है।
52आपके सहस्र शीश हैं। आप सर्वत्र व्याप्त हैं। आपकी आत्मा अपार है। आपने चारों समुद्रों जैसी विशाल चार प्रकार की कामनाओं को जीत लिया है। आपके योगनिद्रा रूप को नमस्कार है।
53बादल आपके शिर के केश हैं। नदियाँ आपके अङ्गों के भिन्न-भिन्न जोड़ों में हैं। चारों समुद्र आपके उदर में हैं। आपके जल रूप को नमस्कार है।
54जन्म और मृत्यु आप ही से उत्पन्न होते हैं। और प्रलय के समय समस्त वस्तुएँ आप ही में विलीन हो जाती हैं। आपके कारण रूप को नमस्कार है।
55आप रात्रि में नहीं सोते। दिन में भी आप कर्म में लगे रहते हैं। आप (सबके) भले और बुरे कर्मों के साक्षी हैं। आपके (विश्व के) द्रष्टा रूप को नमस्कार है।
56ऐसा कोई कर्म नहीं जो आप न कर सकें। और आप सदा धर्मयुक्त कर्म करने को उद्यत रहते हैं। आपके कर्म रूप को, अर्थात् उस रूप को जो वैकुण्ठ कहलाता है, नमस्कार है।
57क्रोध में आकर आपने युद्ध में इक्कीस बार उन क्षत्रियों का समूल नाश किया जिन्होंने धर्म और मर्यादा को अपने पैरों तले रौंद डाला था। आपके क्रूर रूप को नमस्कार है।
58अपने को पाँच भागों में बाँटकर आप वे पाँच प्राणवायु बने हैं जो प्रत्येक शरीर में काम करते हैं और प्रत्येक प्राणी को गति देते हैं। आपके वायु रूप को नमस्कार है।
59आप प्रत्येक कल्प में मास, ऋतु, अयन और वर्ष नामक रूपों में प्रकट होते हैं, तथा सृष्टि और प्रलय दोनों के कारण हैं। आपके काल रूप को नमस्कार है।
60ब्राह्मण आपके मुख हैं, क्षत्रिय आपकी दोनों भुजाएँ हैं, वैश्य आपके उदर और ऊरु हैं, तथा शूद्र आपके चरण हैं। आपके वर्ण रूप को नमस्कार है।
61अग्नि आपका मुख है। स्वर्ग आपके शिर का मुकुट है। आकाश आपकी नाभि है। पृथ्वी आपके चरण हैं। सूर्य आपका नेत्र है। दिशाएँ आपके कान हैं। आपके त्रिलोक रूप को नमस्कार है।
62आप काल से श्रेष्ठ हैं। आप यज्ञ से श्रेष्ठ हैं। आप उच्चतम से भी उच्चतर हैं। स्वयं किसी उद्गम से रहित होते हुए भी आप विश्व के उद्गम हैं। आपके विश्व रूप को नमस्कार है।
63वैशेषिक सिद्धान्त के द्वारा आप में आरोपित गुणों के अनुसार लोग आपको जगत् का रक्षक मानते हैं। आपके रक्षक रूप को नमस्कार है।
64अन्न, पेय और ईंधन का रूप धारण करके आप प्राणियों के धातुओं और प्राणवायुओं को बढ़ाते हैं और उनका अस्तित्व बनाए रखते हैं। आपके प्राण रूप को नमस्कार है।
65प्राण के पोषण के लिए आप चार प्रकार के अन्न खाते हैं। उदर के भीतर अग्नि का रूप धारण करके आप उस अन्न को पचाते भी हैं। आपके जठराग्नि रूप को नमस्कार है।
66पिङ्गल नेत्रों और पिङ्गल केसरों वाले नरसिंह का रूप धारण करके, दाँतों और नखों को अपने शस्त्र बनाकर आपने असुरराज का वध किया था। आपके परम सूक्ष्म रूप को नमस्कार है।
67देवता, गन्धर्व, दैत्य और दानव उस रूप को ठीक-ठीक समझने में समर्थ नहीं हैं। मैं उस सूक्ष्म रूप को प्रणाम करता हूँ।
68पाताल लोक में सुन्दर, यशस्वी और शक्तिशाली अनन्त का रूप धारण करके आप विश्व को धारण करते हैं। आपके शक्ति रूप को नमस्कार है।
69सृष्टि की निरन्तरता के लिए आप स्नेह और प्रेम के भावों से समस्त प्राणियों को मोहित करते हैं। आपके मोह रूप को नमस्कार है।
70जो ज्ञान पञ्चमहाभूतों को सच्चा आत्मज्ञान जानता है, उस ज्ञान को जानकर लोग ज्ञान के द्वारा आपके पास पहुँचते हैं। आपके ज्ञान रूप को नमस्कार है।
71आपका शरीर नापा नहीं जा सकता। आपकी बुद्धि और आपके नेत्र सब कुछ देखते हैं। आप अनन्त और अपरिमेय हैं। आपके विराट् रूप को नमस्कार है।
72आपने सिर पर जटा, हाथ में दण्ड, लम्बा उदर तथा तूणीर के स्थान पर भिक्षापात्र धारण किए हुए तपस्वी का रूप धारण किया था। आपके ब्रह्मा रूप को नमस्कार है।
73आप त्रिशूल धारण करते हैं, आप देवताओं के स्वामी हैं, आपके तीन नेत्र हैं, और आप महान् हैं। आपका शरीर सदा भस्म से लिपा रहता है। आपके रुद्र रूप को नमस्कार है।
74अर्धचन्द्र आपके ललाट का आभूषण है। आपके गले में यज्ञोपवीत के रूप में सर्प हैं। आप पिनाक और त्रिशूल से सुसज्जित हैं। आपके भयङ्कर रूप को नमस्कार है।
75आप समस्त प्राणियों की आत्मा हैं। आप समस्त प्राणियों के स्रष्टा और संहारक हैं। आप क्रोध से रहित, शत्रुता से रहित और आसक्ति से रहित हैं। आपके शान्ति रूप को नमस्कार है।
76सब कुछ आप में है। सब कुछ आप से ही उत्पन्न होता है। आप ही सब कुछ हैं। सर्वत्र आप ही हैं। आप सदा सर्वस्व हैं। आपके सर्वस्व रूप को नमस्कार है।
77आपको नमस्कार है, जिनका कर्म ही विश्व है, जो विश्व की आत्मा हैं, जिनसे विश्व उत्पन्न हुआ है, जो समस्त वस्तुओं का लय हैं, और जो पञ्चमहाभूतों से परे हैं।
78आपको नमस्कार है, जो तीनों लोक हैं और जो तीनों लोकों से ऊपर हैं! आपको नमस्कार है, जो समस्त दिशाएँ हैं। आप ही सर्वस्व हैं, आप ही सबके एकमात्र आश्रय हैं।
79हे दिव्य प्रभु, हे विष्णु, हे समस्त लोकों के सनातन उद्गम, आपको नमस्कार है। हे हृषीकेश, आप ही स्रष्टा हैं, आप ही संहारक हैं, और आप अजेय हैं।
80मैं उस दिव्य रूप को नहीं देख सकता जिसमें आप भूत, वर्तमान और भविष्य में प्रकट हैं। किन्तु मैं आपके सनातन रूप को यथार्थतः देख सकता हूँ।
81आपने अपने शिर से स्वर्ग को, अपने चरणों से पृथ्वी को, तथा अपने तेज से तीनों लोकों को भर दिया है। आप सनातन हैं और विश्व की प्रत्येक वस्तु में व्याप्त हैं।
82दिशाएँ आपकी भुजाएँ हैं, सूर्य आपका नेत्र है, और पराक्रम आपका वीर्य है। आप समस्त प्राणियों के स्वामी हैं। जिसकी शक्ति अपरिमेय है उस वायु के सातों मार्ग आप ही रोककर खड़े हैं।
83जो आपकी उपासना करते हैं वे समस्त भयों से मुक्त हो जाते हैं। हे अक्षय पराक्रम वाले गोविन्द, आप अलसी के फूल के वर्ण जैसे पीत वस्त्र धारण करते हैं।
84हे कृष्ण, आपके सम्मुख एक बार भी सिर झुकाना दस अश्वमेध यज्ञों की समाप्ति के बराबर है। जिस मनुष्य ने दस अश्वमेध यज्ञ किए हैं वह पुनर्जन्म के बन्धन से मुक्त नहीं होता।
85किन्तु जो मनुष्य कृष्ण को प्रणाम करता है वह पुनर्जन्म से मुक्त हो जाता है। जिनका व्रत ही कृष्ण हैं, जो रात्रि में तथा निद्रा से उठते ही कृष्ण का चिन्तन करते हैं — उनका शरीर ही कृष्णमय कहा जा सकता है। वे लोग (मृत्यु के पश्चात्) कृष्ण की आत्मा में वैसे ही प्रवेश करते हैं जैसे मन्त्रों से पवित्र की गई घृत की आहुतियाँ जलती हुई अग्नि में प्रवेश करती हैं।
86आपको नमस्कार है, जो नरक का भय दूर करते हैं; हे विष्णु, आपको नमस्कार है, जो संसार-सागर के भँवरों में डूबे हुओं के लिए नौका हैं।
87हे देव, आपको नमस्कार है, जो ब्राह्मण की आत्मा हैं, जो ब्राह्मणों और गौओं के हितकारी हैं, जो विश्व के हितकारी हैं, और जो कृष्ण तथा गोविन्द हैं।
88"हरि" — ये दो अक्षर जीवन के बीहड़ में यात्रा करने वालों की पूँजी हैं, समस्त सांसारिक आसक्तियों को निश्चय ही दूर करने वाली महौषधि हैं, तथा शोक और सन्ताप हरने वाले मन्त्र हैं।
89जैसे सत्य विष्णु से भरा है, जैसे विश्व विष्णु से भरा है, जैसे सब कुछ विष्णु से भरा है — वैसे ही मेरी आत्मा विष्णु से भर जाए और मेरे पाप नष्ट हो जाएँ।
90मैं आपकी शरण लेता हूँ और आपका भक्त हूँ, तथा शुभ अन्त पाने का इच्छुक हूँ। हे कमलदल जैसे नेत्रों वाले, हे देवों में श्रेष्ठ, आप विचार कीजिए कि मेरे कल्याण के लिए क्या होगा।
91हे विष्णु, स्वयं किसी उद्गम से रहित होते हुए भी आप ज्ञान और तपस्या के उद्गम हैं। हे जनार्दन, इस प्रकार केवल वाणी के यज्ञ से मेरे द्वारा स्तुत और पूजित होकर, हे देव, मुझ पर प्रसन्न होइए।
92वेद नारायण को समर्पित हैं। तपस्याएँ नारायण को समर्पित हैं। देवता नारायण को समर्पित हैं। और सब कुछ नारायण ही है।
93वैशम्पायन ने कहा — ये वचन कहकर कृष्ण में मन स्थिर किए भीष्म ने कहा — "कृष्ण को नमस्कार है।" और उन्हें प्रणाम किया।
94अपनी योगशक्ति से भीष्म की भक्ति जान लेने पर माधव ने, जो हरि भी कहलाते हैं, (उनके शरीर में प्रवेश करके) उन्हें भूत, वर्तमान और भविष्य का दिव्य ज्ञान प्रदान किया और चले गए।
95जब भीष्म मौन हो गए, तब ब्रह्मवादियों ने अश्रुओं से रुँधे स्वर में उन महान् कुरुश्रेष्ठ की उत्तम वचनों से पूजा की।
96उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने प्राणियों में प्रथम कृष्ण की भी स्तुति की और फिर मौन रहकर बारम्बार भीष्म की प्रशंसा करते रहे।
97अपने प्रति भीष्म की भक्ति जान लेने पर प्राणियों में श्रेष्ठ माधव सहसा अपने आसन से उठे और अपने रथ पर चढ़ गए। केशव और सात्यकि एक रथ पर चले। दूसरे रथ पर वे दोनों महान् राजकुमार, अर्थात् युधिष्ठिर और धनञ्जय, चले।
98भीमसेन और दोनों जुड़वाँ भाई तीसरे रथ पर सवार हुए; जबकि वे पुरुषश्रेष्ठ, अर्थात् कृप और युयुत्सु, तथा शत्रुतापन सूतवंशी सञ्जय अपने-अपने रथों पर चले, जिनमें से प्रत्येक किसी नगर जैसा दिखता था। और वे सब अपने रथचक्रों की घर्घराहट से पृथ्वी को कँपाते हुए आगे बढ़े।
99वे पुरुषश्रेष्ठ जाते हुए ब्राह्मणों के उच्चारित स्तुति-वचन प्रसन्नतापूर्वक सुनते जा रहे थे। केशी के संहारक ने प्रसन्न हृदय से मार्ग के किनारे खड़े लोगों को हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर प्रणाम किया।
नेपाली
1शरशय्यामा परेका भरतवंशका ती पितामहले आफ्नो शरीर कसरी त्यागे र उनले कस्तो प्रकारको योग धारण गरे?
2हे राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ, शुद्ध हृदय र एकाग्र चित्तले सुन्नुहोस् कि महान् भीष्मले आफ्नो शरीर कसरी त्यागे।
3जसै सूर्यले संक्रान्ति-बिन्दु पार गरेर आफ्नो उत्तरायण मार्ग आरम्भ गरे, त्यसै गरी भीष्मले एकाग्र चित्तले आफ्नो आत्मालाई (जो शरीरसँग युक्त हुँदाहुँदै पनि त्यसबाट स्वतन्त्र छ) परमात्मामा प्रविष्ट गराए।
4अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणले घेरिएका ती वीर, जसको शरीर असङ्ख्य बाणले बिझेको थियो, आफ्ना असङ्ख्य किरणले युक्त सूर्यझैँ देदीप्यमान भइरहेका थिए।
5वेदका ज्ञाता व्यास, देवर्षि नारद, देवस्थान, अश्मक-सुमन्तु, जैमिनि, महान् पैल, शाण्डिल्य, देवरात, परम बुद्धिमान् मैत्रेय, असित, वसिष्ठ र महान् कौशिक, हारीत, लोमश र परम बुद्धिमान् अत्रिपुत्र, बृहस्पति, शुक्र र महर्षि च्यवन, सनत्कुमार, कपिल, वाल्मीकि, तुम्बुरु र कुरु, मौद्गल्य, भृगुवंशी राम र महर्षि त्रिणविन्दु, पिप्पलाद, वायु, संवर्त, पुलह र कच, कश्यप, पुलस्त्य, क्रतु, दक्ष र पराशर, मरीचि, अङ्गिरा, कश्यप, गौतम र गालव मुनि, धौम्य, विभाण्ड, माण्डव्य, धौम्र र कृष्णानुभौतिक, ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ उलूक र महर्षि मार्कण्डेय, भास्करि, पुराण, कृष्ण र सूत — यी तथा महान् आत्मा भएका, श्रद्धा, आत्मसंयम र समचित्तताले युक्त अन्य अनेक साधु मुनिहरूले घेरिएका ती धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ कुरुवीर ग्रह र ताराहरूले घेरिएको चन्द्रमाझैँ शोभित भइरहेका थिए।
6आफ्नो शरशय्यामा परेका ती पुरुषश्रेष्ठ भीष्मले शुद्ध हृदय र जोडिएका हातले मन, वचन र कर्मले कृष्णको सम्झना गरे।
7प्रसन्न र सुदृढ स्वरमा उनले मधुसूदनको, ती योगेश्वरको, ती कमलनाभ देवको, विष्णु र जिष्णु नामले पुकारिने ती जगत्पतिको स्तुति गाए।
8हात जोडेका वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, परम धर्मात्मा ती शक्तिशाली भीष्मले यसरी वासुदेवको स्तुति गरे।
9भीष्मले भने — "हे कृष्ण, हे प्राणीहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंको स्तुति गाउने कामनाले म सङ्क्षेपमा र विस्तारमा जुन वचन भन्दछु, तिनबाट प्रसन्न हुनुहोस्।
10तपाईं पवित्र हुनुहुन्छ र स्वयं पवित्रता हुनुहुन्छ। तपाईं सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ। तपाईं त्यही हुनुहुन्छ जसलाई मानिसहरू 'तत्' भन्दछन्। तपाईं परमेश्वर हुनुहुन्छ। हे विश्वात्मा, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, म आफ्नो सम्पूर्ण हृदयले तपाईंको शरण लिन्छु।
11तपाईं अनादि र अनन्त हुनुहुन्छ। तपाईं महान्हरूमा महान् र ब्रह्म हुनुहुन्छ। न देवताहरूले तपाईंलाई जान्दछन्, न ऋषिहरूले। केवल दिव्य स्रष्टा नारायण अथवा हरिले मात्र तपाईंलाई जान्दछन्।
12नारायणकै माध्यमबाट ऋषि, सिद्ध, महान् नाग, देवता र देवर्षिहरूले तपाईंको विषयमा थोरैबहुत जान्दछन्। तपाईं महान्हरूमा महान् र अविनाशी हुनुहुन्छ।
13देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष र पन्नग — कसैले जान्दैन कि तपाईं को हुनुहुन्छ र कहाँबाट प्रकट हुनुभएको हो।
14सम्पूर्ण लोक र सम्पूर्ण सृष्ट वस्तु तपाईंमै रहन्छन् र प्रलयको समयमा तपाईंमै प्रवेश गर्दछन्। जसरी एउटै धागोमा उनिएका रत्न, त्यसै गरी गुणले युक्त सम्पूर्ण वस्तु तपाईं परमेश्वरमा स्थित छन्।
15विश्व नै जसको कर्म हो र विश्व नै जसका अङ्ग हुन्, यस्ता तपाईंको सनातन र सर्वव्यापी आत्मामा यो मन र पदार्थबाट बनेको विश्व त्यसै गरी स्थित छ जसरी एउटा दह्रो धागोमा उनिएका फूल।
16तपाईं हरि कहलिनुहुन्छ, तपाईंका हजार शिर, हजार चरण, हजार नेत्र, हजार भुजा, हजार मुकुट तथा हजार तेजस्वी मुख छन्। तपाईं नारायण, देव र विश्वका आश्रय कहलिनुहुन्छ।
17तपाईं सूक्ष्महरूमा सूक्ष्मतम, स्थूलहरूमा स्थूलतम, गह्रौँहरूमा गह्रौँतम, तथा उच्चहरूमा उच्चतम हुनुहुन्छ।
18वाक्, अनुवाक्, निषद् र उपनिषद्हरूमा तपाईं अप्रतिरोध्य शक्ति भएका परम पुरुष मानिनुभएको छ। सधैँ सत्य रहने सामहरूमा पनि तपाईं साक्षात् सत्यका रूपमा चिनिनुहुन्छ।
19तपाईं चतुर्व्यूह आत्मा भएका हुनुहुन्छ — परमात्मा, जीवात्मा, मन र अहङ्कार। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीको बुद्धिमै प्रकट हुनुहुन्छ। तपाईं आफ्ना भक्तहरूका स्वामी हुनुहुन्छ। हे देव, तपाईंको पूजा चार श्रेष्ठ, उच्च र गुह्य नामले हुन्छ — वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध।
20तपस्याहरू सधैँ तपाईंमा विद्यमान छन्, तपस्याहरू तपाईंकै रूपमा बस्दछन्। तपाईं विश्वात्मा हुनुहुन्छ। तपाईं सर्वज्ञ हुनुहुन्छ। तपाईं नै विश्व हुनुहुन्छ। तपाईं विश्वको प्रत्येक वस्तुका स्रष्टा हुनुहुन्छ।
21जसरी दुई अरणीबाट प्रज्वलित अग्नि उत्पन्न हुन्छ, त्यसै गरी तपाईं पृथ्वीमा ब्रह्मको रक्षाका लागि दिव्य देवकी र वसुदेवबाट उत्पन्न हुनुभएको छ।
22हे गोविन्द, आफ्नो शाश्वत मोक्षका लागि भक्त उपासकले आफ्नो मन अरू सबैबाट हटाएर र सम्पूर्ण कामनाको त्याग गरेर तपाईंलाई, जो शुद्ध आत्मा हुनुहुन्छ, आफ्नै आत्मामा देख्दछ।
23तपाईं तेजमा सूर्यलाई पनि नाघ्नुहुन्छ। तपाईं इन्द्रिय र बुद्धिको पकडभन्दा पर हुनुहुन्छ। हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, म आफूलाई तपाईंका हातमा सुम्पन्छु।
24पुराणहरूमा तपाईं पुरुष भनिनुभएको छ। कल्पहरूको आरम्भमा तपाईं ब्रह्मा कहलिनुहुन्छ, र प्रलयको समयमा तपाईं सङ्कर्षण भनिनुहुन्छ। तपाईं पूजनीय हुनुहुन्छ, त्यसैले म तपाईंको पूजा गर्दछु।
25एक हुँदाहुँदै पनि तपाईंका अनेक रूप छन्। तपाईंले आफ्ना वासनालाई पूर्णतः वशमा राख्नुभएको छ। हे प्रत्येक कामनाका दाता, तपाईंका भक्तहरूले शास्त्रमा विहित कर्मको श्रद्धापूर्वक अनुष्ठान गर्दै तपाईंलाई यज्ञ अर्पण गर्दछन्।
26तपाईं त्यो कोश कहलिनुहुन्छ जसभित्र यो विश्व स्थित छ। सम्पूर्ण सृष्ट वस्तु तपाईंमै निवास गर्दछन्। जसरी हाँस र राजहाँस जलमा पौडिन्छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण लोक तपाईंमा पौडिरहेको देखिन्छ।
27तपाईं सत्य हुनुहुन्छ। सत्य नै हुनुहुन्छ। तपाईं एक र अविनाशी हुनुहुन्छ। तपाईं ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईं मन र पदार्थभन्दा पर हुनुहुन्छ। तपाईं आदि, मध्य र अन्त्यरहित हुनुहुन्छ। न देवताहरूले तपाईंलाई जान्दछन्, न ऋषिहरूले।
28देवता, असुर, गन्धर्व, सिद्ध, ऋषि तथा महान् उरगहरूले एकाग्र चित्तले सधैँ तपाईंको उपासना गर्दछन्। तपाईं सम्पूर्ण शोकको महौषधि हुनुहुन्छ।
29तपाईं जन्म र मृत्युरहित हुनुहुन्छ। तपाईं दिव्य हुनुहुन्छ। तपाईं स्वयम्भू हुनुहुन्छ। तपाईं सनातन हुनुहुन्छ। तपाईं अदृश्य र इन्द्रियातीत हुनुहुन्छ। हे शक्तिशाली, तपाईं हरि र नारायण कहलिनुहुन्छ।
30वेदहरूले तपाईंलाई विश्वका स्रष्टा र विश्वमा विद्यमान प्रत्येक वस्तुका स्वामी बताउँछन्। तपाईं विश्वका परम रक्षक हुनुहुन्छ। तपाईं अविनाशी हुनुहुन्छ र त्यही हुनुहुन्छ जसलाई परम भनिन्छ।
31तपाईं सुनको वर्णका हुनुहुन्छ। तपाईं असुरहरूका संहारक हुनुहुन्छ। एक हुँदाहुँदै पनि अदितिले तपाईंलाई बाह्र रूपमा जन्म दिइन्। सूर्यको आत्मास्वरूप तपाईंलाई नमस्कार छ।
32तपाईंको त्यस सोम रूपलाई नमस्कार छ, जो ऋषिहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ र जसले शुक्ल पक्षमा देवताहरूलाई तथा कृष्ण पक्षमा पितृहरूलाई अमृतले तृप्त पार्नुभयो।
33तपाईं अन्धकारभन्दा पर निवास गर्ने अद्वितीय परम तेजस्वी सत्ता हुनुहुन्छ। तपाईंलाई जानेपछि मानिसलाई मृत्युको भय रहँदैन। ज्ञानको विषयस्वरूप तपाईंको त्यस रूपलाई नमस्कार छ।
34महान् उक्थ्य यज्ञमा ब्राह्मणहरूले तपाईंको महान् ऋक्का रूपमा उपासना गर्दछन्। महान् अग्निष्टोम यज्ञमा तिनीहरूले तपाईंलाई प्रधान (पुरोहित) बताउँछन्। तपाईं वेदहरूको आत्मा हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार छ।
35ऋचा, यजुष् र सामन् तपाईंका निवास हुन्। तपाईं पाँच प्रकारका पवित्र आहुति हुनुहुन्छ। तपाईं पाँच प्रकारका पवित्र आहुति हुनुहुन्छ। तपाईं वेदमा प्रयुक्त सात व्याहृति हुनुहुन्छ। तपाईंको यज्ञ रूपलाई नमस्कार छ।
36सत्र मन्त्रसहित हवनको अग्निमा आहुति हालिन्छन्। तपाईं होमको आत्मा हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार छ।
37तपाईं वेदमा वर्णित पुरुष हुनुहुन्छ। तपाईंको नाम यजुष् हो। वैदिक छन्द तपाईंका अङ्ग हुन्। तीनै वेदमा विहित यज्ञ तपाईंका तीन शिर हुन्। रथन्तर नामक महान् यज्ञ तपाईंको तृप्ति व्यक्त गर्ने वाणी हो। तपाईंको पवित्र स्तोत्र रूपलाई नमस्कार छ।
38तपाईं तिनै ऋषि हुनुहुन्छ जो प्रजापतिहरूले गरेको हजार वर्षसम्म चल्ने महान् यज्ञमा प्रकट हुनुभएको थियो। तपाईं सुनका पखेटा भएका महान् हंस हुनुहुन्छ। तपाईंको हंस रूपलाई नमस्कार छ।
39सबै प्रकारका उपसर्ग र प्रत्ययसहित धातुहरू तपाईंका अङ्ग हुन्। सन्धिहरू तपाईंका जोर्नी हुन्। व्यञ्जन र स्वर तपाईंका आभूषण हुन्। वेदहरूले तपाईंलाई दिव्य शब्द बताएका छन्। तपाईंको शब्द रूपलाई नमस्कार छ।
40जसका अङ्ग यज्ञ थिए त्यस्तो वराह रूप धारण गरेर तपाईंले तीनै लोकको हितका लागि डुबेकी पृथ्वीलाई उठाउनुभएको थियो। तपाईंको अनन्त शक्ति रूपलाई नमस्कार छ।
41(नागका) हजार फणाबाट बनेको आफ्नो सर्पशय्यामा तपाईं योगनिद्रामा सुत्नुहुन्छ। तपाईंका निद्रा रूपलाई नमस्कार छ।
42सत्यले, मोक्षका साधनले, तथा इन्द्रियलाई वशमा पार्ने उपायले तपाईंले संसार-सागर तर्ने सेतु बनाउनुहुन्छ। तपाईंको सत्य रूपलाई नमस्कार छ।
43भाँतिभाँतिका फलको कामनाले प्रेरित भई भिन्नभिन्न धर्मको पालन गर्ने मानिसहरूले भाँतिभाँतिका कर्मले तपाईंको उपासना गर्दछन्। तपाईंको धर्म रूपलाई नमस्कार छ।
44तपाईंबाटै सम्पूर्ण वस्तु उत्पन्न भएका छन्। शरीरधारी र कामना सँगालेका सम्पूर्ण प्राणीलाई तपाईंले नै कर्ममा प्रेरित गर्नुहुन्छ। तपाईंको प्रेरणा रूपलाई नमस्कार छ।
45महान् ऋषिहरूले व्यक्तभित्र तपाईंको अव्यक्त स्वरूपको खोजी गर्दछन्। क्षेत्रज्ञ कहलिने तपाईं क्षेत्रमा विराजमान हुनुहुन्छ। तपाईंको क्षेत्र रूपलाई नमस्कार छ।
46यद्यपि तपाईं सधैँ चेतन र आत्मामा विद्यमान हुनुहुन्छ, तथापि साङ्ख्यवादीहरूले तपाईंलाई जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति — यी तीन अवस्थामा विद्यमान बताउँछन्। तिनीहरूले अझ तपाईंलाई सोह्र गुणले युक्त र सत्रौँ सङ्ख्याको प्रतिनिधि बताउँछन्। साङ्ख्यहरूद्वारा वर्णित तपाईंको रूपलाई नमस्कार छ।
47निद्रा त्यागेर, प्राणवायुलाई रोकेर, संयत इन्द्रिय भएका योगीहरूले तपाईंलाई सनातन ज्योतिका रूपमा देख्दछन्। तपाईंको योग रूपलाई नमस्कार छ।
48आफ्ना सम्पूर्ण पाप र पुण्यको क्षयका कारण पुनर्जन्मको भयबाट मुक्त शान्त संन्यासीहरूले तपाईंलाई प्राप्त गर्दछन्। तपाईंको मोक्ष रूपलाई नमस्कार छ।
49हजार कल्पको अन्त्यमा तपाईं प्रचण्ड ज्वालाको अग्निको रूप धारण गरेर सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म पारिदिनुहुन्छ। तपाईंको रौद्र रूपलाई नमस्कार छ।
50सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म पारेर र विश्वलाई एउटै जलराशिमा बदलेर तपाईं बालकको रूपमा जलमा सुत्नुहुन्छ। तपाईंको माया रूपलाई नमस्कार छ।
51कमलदलजस्ता नेत्र भएका स्वयम्भूको नाभिबाट एउटा कमल प्रकट भयो। त्यसै कमलमा यो विश्व स्थित छ। तपाईंको कमल रूपलाई नमस्कार छ।
52तपाईंका हजार शिर छन्। तपाईं सर्वत्र व्याप्त हुनुहुन्छ। तपाईंको आत्मा अपार छ। तपाईंले चारै समुद्रजस्ता विशाल चार प्रकारका कामनालाई जित्नुभएको छ। तपाईंको योगनिद्रा रूपलाई नमस्कार छ।
53बादलहरू तपाईंको शिरका केश हुन्। नदीहरू तपाईंका अङ्गका भिन्नभिन्न जोर्नीमा छन्। चारै समुद्र तपाईंको पेटमा छन्। तपाईंको जल रूपलाई नमस्कार छ।
54जन्म र मृत्यु तपाईंबाटै उत्पन्न हुन्छन्। र प्रलयको समयमा सम्पूर्ण वस्तु तपाईंमै विलीन हुन्छन्। तपाईंको कारण रूपलाई नमस्कार छ।
55तपाईं रातमा सुत्नुहुन्न। दिनमा पनि तपाईं कर्ममा लागिरहनुहुन्छ। तपाईं (सबैका) असल र खराब कर्मका साक्षी हुनुहुन्छ। तपाईंको (विश्वको) द्रष्टा रूपलाई नमस्कार छ।
56यस्तो कुनै कर्म छैन जो तपाईं गर्न नसक्नुहोस्। र तपाईं सधैँ धर्मयुक्त कर्म गर्न उद्यत रहनुहुन्छ। तपाईंको कर्म रूपलाई, अर्थात् त्यस रूपलाई जो वैकुण्ठ कहलिन्छ, नमस्कार छ।
57क्रोधमा आएर तपाईंले युद्धमा एक्काइस पटक ती क्षत्रियहरूको समूल नाश गर्नुभयो जसले धर्म र मर्यादालाई आफ्ना खुट्टामुनि कुल्चेका थिए। तपाईंको क्रूर रूपलाई नमस्कार छ।
58आफूलाई पाँच भागमा बाँडेर तपाईं ती पाँच प्राणवायु बन्नुभएको छ जो प्रत्येक शरीरमा काम गर्दछन् र प्रत्येक प्राणीलाई गति दिन्छन्। तपाईंको वायु रूपलाई नमस्कार छ।
59तपाईं प्रत्येक कल्पमा महिना, ऋतु, अयन र वर्ष नामक रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ, तथा सृष्टि र प्रलय दुवैका कारण हुनुहुन्छ। तपाईंको काल रूपलाई नमस्कार छ।
60ब्राह्मणहरू तपाईंको मुख हुन्, क्षत्रियहरू तपाईंका दुवै भुजा हुन्, वैश्यहरू तपाईंका पेट र तिघ्रा हुन्, तथा शूद्रहरू तपाईंका चरण हुन्। तपाईंको वर्ण रूपलाई नमस्कार छ।
61अग्नि तपाईंको मुख हो। स्वर्ग तपाईंको शिरको मुकुट हो। आकाश तपाईंको नाभि हो। पृथ्वी तपाईंका चरण हुन्। सूर्य तपाईंको नेत्र हो। दिशाहरू तपाईंका कान हुन्। तपाईंको त्रिलोक रूपलाई नमस्कार छ।
62तपाईं कालभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। तपाईं यज्ञभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। तपाईं उच्चतमभन्दा पनि उच्चतर हुनुहुन्छ। स्वयं कुनै उद्गमरहित हुँदाहुँदै पनि तपाईं विश्वको उद्गम हुनुहुन्छ। तपाईंको विश्व रूपलाई नमस्कार छ।
63वैशेषिक सिद्धान्तद्वारा तपाईंमा आरोपित गुणअनुसार मानिसहरूले तपाईंलाई जगत्का रक्षक मान्दछन्। तपाईंको रक्षक रूपलाई नमस्कार छ।
64अन्न, पेय र इन्धनको रूप धारण गरेर तपाईंले प्राणीहरूका धातु र प्राणवायुलाई बढाउनुहुन्छ र तिनको अस्तित्व कायम राख्नुहुन्छ। तपाईंको प्राण रूपलाई नमस्कार छ।
65प्राणको पोषणका लागि तपाईं चार प्रकारका अन्न खानुहुन्छ। पेटभित्र अग्निको रूप धारण गरेर तपाईंले त्यो अन्न पचाउनु पनि हुन्छ। तपाईंको जठराग्नि रूपलाई नमस्कार छ।
66पिङ्गल नेत्र र पिङ्गल केसर भएका नरसिंहको रूप धारण गरेर, दाँत र नङलाई आफ्ना शस्त्र बनाएर तपाईंले असुरराजको वध गर्नुभएको थियो। तपाईंको परम सूक्ष्म रूपलाई नमस्कार छ।
67देवता, गन्धर्व, दैत्य र दानवहरू त्यस रूपलाई ठीक-ठीक बुझ्न समर्थ छैनन्। म त्यस सूक्ष्म रूपलाई प्रणाम गर्दछु।
68पाताल लोकमा सुन्दर, यशस्वी र शक्तिशाली अनन्तको रूप धारण गरेर तपाईंले विश्वलाई धारण गर्नुहुन्छ। तपाईंको शक्ति रूपलाई नमस्कार छ।
69सृष्टिको निरन्तरताका लागि तपाईंले स्नेह र प्रेमका भावले सम्पूर्ण प्राणीलाई मोहित पार्नुहुन्छ। तपाईंको मोह रूपलाई नमस्कार छ।
70जुन ज्ञानले पञ्चमहाभूतलाई साँचो आत्मज्ञान जान्दछ, त्यो ज्ञान जानेर मानिसहरू ज्ञानद्वारा तपाईंकहाँ पुग्दछन्। तपाईंको ज्ञान रूपलाई नमस्कार छ।
71तपाईंको शरीर नाप्न सकिँदैन। तपाईंको बुद्धि र तपाईंका नेत्रले सबै कुरा देख्दछन्। तपाईं अनन्त र अपरिमेय हुनुहुन्छ। तपाईंको विराट् रूपलाई नमस्कार छ।
72तपाईंले शिरमा जटा, हातमा दण्ड, लामो पेट तथा तूणीरको सट्टा भिक्षापात्र धारण गरेको तपस्वीको रूप धारण गर्नुभएको थियो। तपाईंको ब्रह्मा रूपलाई नमस्कार छ।
73तपाईं त्रिशूल धारण गर्नुहुन्छ, तपाईं देवताहरूका स्वामी हुनुहुन्छ, तपाईंका तीन नेत्र छन्, र तपाईं महान् हुनुहुन्छ। तपाईंको शरीर सधैँ भस्मले लेपिएको रहन्छ। तपाईंको रुद्र रूपलाई नमस्कार छ।
74अर्धचन्द्र तपाईंको निधारको आभूषण हो। तपाईंको घाँटीमा जनैका रूपमा सर्पहरू छन्। तपाईं पिनाक र त्रिशूलले सुसज्जित हुनुहुन्छ। तपाईंको भयङ्कर रूपलाई नमस्कार छ।
75तपाईं सम्पूर्ण प्राणीको आत्मा हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा र संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं क्रोधरहित, शत्रुतारहित र आसक्तिरहित हुनुहुन्छ। तपाईंको शान्ति रूपलाई नमस्कार छ।
76सबै कुरा तपाईंमा छ। सबै कुरा तपाईंबाटै उत्पन्न हुन्छ। तपाईं नै सबै कुरा हुनुहुन्छ। सर्वत्र तपाईं नै हुनुहुन्छ। तपाईं सधैँ सर्वस्व हुनुहुन्छ। तपाईंको सर्वस्व रूपलाई नमस्कार छ।
77तपाईंलाई नमस्कार छ, जसको कर्म नै विश्व हो, जो विश्वको आत्मा हुनुहुन्छ, जसबाट विश्व उत्पन्न भएको छ, जो सम्पूर्ण वस्तुको लय हुनुहुन्छ, र जो पञ्चमहाभूतभन्दा पर हुनुहुन्छ।
78तपाईंलाई नमस्कार छ, जो तीनै लोक हुनुहुन्छ र जो तीनै लोकभन्दा माथि हुनुहुन्छ! तपाईंलाई नमस्कार छ, जो सम्पूर्ण दिशा हुनुहुन्छ। तपाईं नै सर्वस्व हुनुहुन्छ, तपाईं नै सबैका एकमात्र आश्रय हुनुहुन्छ।
79हे दिव्य प्रभु, हे विष्णु, हे सम्पूर्ण लोकका सनातन उद्गम, तपाईंलाई नमस्कार छ। हे हृषीकेश, तपाईं नै स्रष्टा हुनुहुन्छ, तपाईं नै संहारक हुनुहुन्छ, र तपाईं अजेय हुनुहुन्छ।
80म त्यो दिव्य रूप देख्न सक्दिनँ जसमा तपाईं भूत, वर्तमान र भविष्यमा प्रकट हुनुहुन्छ। तर म तपाईंको सनातन रूपलाई यथार्थतः देख्न सक्छु।
81तपाईंले आफ्नो शिरले स्वर्गलाई, आफ्ना चरणले पृथ्वीलाई, तथा आफ्नो तेजले तीनै लोकलाई भरिदिनुभएको छ। तपाईं सनातन हुनुहुन्छ र विश्वको प्रत्येक वस्तुमा व्याप्त हुनुहुन्छ।
82दिशाहरू तपाईंका भुजा हुन्, सूर्य तपाईंको नेत्र हो, र पराक्रम तपाईंको वीर्य हो। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ। जसको शक्ति अपरिमेय छ त्यस वायुका सातै मार्ग तपाईंले नै रोकेर उभिनुभएको छ।
83जसले तपाईंको उपासना गर्दछन् तिनीहरू सम्पूर्ण भयबाट मुक्त हुन्छन्। हे अक्षय पराक्रमका गोविन्द, तपाईं अलसीको फूलको वर्णजस्तै पहेँलो वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ।
84हे कृष्ण, तपाईंको सामु एक पटक पनि शिर निहुराउनु दस अश्वमेध यज्ञको समाप्तिबराबर हो। जुन मानिसले दस अश्वमेध यज्ञ गरेको छ ऊ पुनर्जन्मको बन्धनबाट मुक्त हुँदैन।
85तर जुन मानिसले कृष्णलाई प्रणाम गर्दछ ऊ पुनर्जन्मबाट मुक्त हुन्छ। जसको व्रत नै कृष्ण हुन्, जसले रातमा तथा निद्राबाट उठ्नासाथ कृष्णको चिन्तन गर्दछन् — तिनको शरीर नै कृष्णमय भन्न सकिन्छ। ती मानिसहरू (मृत्युपछि) कृष्णको आत्मामा त्यसै गरी प्रवेश गर्दछन् जसरी मन्त्रले पवित्र गरिएका घिउका आहुति बलिरहेको अग्निमा प्रवेश गर्दछन्।
86तपाईंलाई नमस्कार छ, जसले नरकको भय हटाउनुहुन्छ; हे विष्णु, तपाईंलाई नमस्कार छ, जो संसार-सागरका भुमरीमा डुबेकाहरूका लागि डुङ्गा हुनुहुन्छ।
87हे देव, तपाईंलाई नमस्कार छ, जो ब्राह्मणको आत्मा हुनुहुन्छ, जो ब्राह्मण र गाईहरूका हितकारी हुनुहुन्छ, जो विश्वका हितकारी हुनुहुन्छ, र जो कृष्ण तथा गोविन्द हुनुहुन्छ।
88"हरि" — यी दुई अक्षर जीवनको बीहडमा यात्रा गर्नेहरूको पुँजी हुन्, सम्पूर्ण सांसारिक आसक्तिलाई निश्चय नै हटाउने महौषधि हुन्, तथा शोक र सन्ताप हरण गर्ने मन्त्र हुन्।
89जसरी सत्य विष्णुले भरिएको छ, जसरी विश्व विष्णुले भरिएको छ, जसरी सबै कुरा विष्णुले भरिएको छ — त्यसै गरी मेरो आत्मा विष्णुले भरियोस् र मेरा पाप नष्ट होऊन्।
90म तपाईंको शरण लिन्छु र तपाईंको भक्त हुँ, तथा शुभ अन्त्य पाउन इच्छुक छु। हे कमलदलजस्ता नेत्र भएका, हे देवहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं विचार गर्नुहोस् कि मेरो कल्याणका लागि के हुनेछ।
91हे विष्णु, स्वयं कुनै उद्गमरहित हुँदाहुँदै पनि तपाईं ज्ञान र तपस्याको उद्गम हुनुहुन्छ। हे जनार्दन, यसरी केवल वाणीको यज्ञले मबाट स्तुत र पूजित भई, हे देव, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
92वेदहरू नारायणलाई समर्पित छन्। तपस्याहरू नारायणलाई समर्पित छन्। देवताहरू नारायणलाई समर्पित छन्। र सबै कुरा नारायण नै हो।
93वैशम्पायनले भने — यी वचन भनेर कृष्णमा मन स्थिर गरेका भीष्मले भने — "कृष्णलाई नमस्कार छ।" र उनलाई प्रणाम गरे।
94आफ्नो योगशक्तिले भीष्मको भक्ति थाहा पाएपछि माधवले, जो हरि पनि कहलिनुहुन्छ, (उनको शरीरमा प्रवेश गरेर) उनलाई भूत, वर्तमान र भविष्यको दिव्य ज्ञान प्रदान गरे र गए।
95जब भीष्म मौन भए, तब ब्रह्मवादीहरूले आँसुले रुँधिएको स्वरमा ती महान् कुरुश्रेष्ठको उत्तम वचनले पूजा गरे।
96ती श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले प्राणीहरूमा प्रथम कृष्णको पनि स्तुति गरे र त्यसपछि मौन रहेर बारम्बार भीष्मको प्रशंसा गरिरहे।
97आफूप्रति भीष्मको भक्ति थाहा पाएपछि प्राणीहरूमा श्रेष्ठ माधव सहसा आफ्नो आसनबाट उठे र आफ्नो रथमा चढे। केशव र सात्यकि एउटै रथमा हिँडे। अर्को रथमा ती दुवै महान् राजकुमार, अर्थात् युधिष्ठिर र धनञ्जय, हिँडे।
98भीमसेन र दुवै जुम्ल्याहा भाइ तेस्रो रथमा सवार भए; जबकि ती पुरुषश्रेष्ठ, अर्थात् कृप र युयुत्सु, तथा शत्रुतापन सूतवंशी सञ्जय आ-आफ्ना रथमा हिँडे, जसमध्ये प्रत्येक कुनै नगरजस्तै देखिन्थ्यो। र तिनीहरू सबै आफ्ना रथचक्रको घर्घराहटले पृथ्वीलाई कँपाउँदै अगाडि बढे।
99ती पुरुषश्रेष्ठ जाँदै गर्दा ब्राह्मणहरूले उच्चारण गरेका स्तुति-वचन प्रसन्नतापूर्वक सुन्दै गइरहेका थिए। केशीका संहारकले प्रसन्न हृदयले बाटोको किनारमा उभिएका मानिसहरूलाई हात जोडेर र शिर निहुराएर प्रणाम गरे।