राजधर्मानुशासन पर्व — व्यास उन्हें शोक त्यागकर राज्य करने का उपदेश देते हैं
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 33
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा। श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः॥ क्षत्रियाश्च महात्मानः सम्बन्धिसुहृदस्तथा। वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह॥ बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः। घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह॥
2तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान् महीक्षितः। असकृत् सोमपान् वीरान् किं प्राप्स्यामि तपोधन॥
3दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुनः पुनः। हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम्॥
4दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान्। कोटिशश्च नरानन्यान् परितप्ये पितामह॥
5का न तासां वरस्त्रीणामवस्थाद्य भविष्यति। विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्धातृभिस्तथा॥
6अस्मानन्तकरान् घोरान् पाण्डवान् वृष्णिसंहतान्। आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले॥
7अपश्यन्त्यः पितॄन् भ्रातृन् पतीन् पुत्रांश्च योषितः। त्यक्त्वा प्राणान् स्त्रियः सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम्॥ वत्सलत्वाद् द्विजश्रेष्ठ तत्र मे नास्ति संशयः। व्यक्तं सौक्ष्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधंवयम्॥
8यद् वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम्। नरके निपतिष्यामो ह्यधःशिरस एव ह॥
9शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम। आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह॥
10वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा। निरीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्॥
11व्यास उवाच मा विषादं कृथा राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन्। स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ॥
12काक्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद् यशः। कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः॥
13न त्वं हन्ता च भीमोऽयं नार्जुनो न यमावपि। कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्॥
14न तस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो हि कश्चन। कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः॥
15हेतुमात्रमिदं तस्य विहितं भरतर्षभ। यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम्॥
16कर्मसूत्रात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः। सुखदुःखगुणोदक कालं कालफलप्रदम्॥
17तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय। विनाशहेतुकानि त्वं यैस्ते कालवशं गताः॥
18आत्मनश्च विजानीहि नियतव्रतशासनम्। यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाऽऽक्रम्य कारितः॥
19त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा चेष्टयितुर्वशे। कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं चेष्टते जगत्॥
20पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः। यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ॥
21व्यलीकमपि यत् त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव। तदर्थमिष्यते राजन् प्रायश्चित्तं तदाचर॥
22इदं तु श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा। असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः॥
23तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत् समुच्छ्रयः। युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत् किल॥
24एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम्। जघ्नुर्दैत्यांस्तथा देवास्त्रिदिवं चाभिलेभिरे॥
25तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः। संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थं दर्पमोहिताः॥
26शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत। अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः॥
27धर्मव्युच्छित्तिमिच्छन्तो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः। हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः॥
28एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम्। कुलं हत्वा च राष्ट्रं च न तद् वृत्तोपघातकम्॥
29अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप। धर्मश्चाधर्मरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता॥
30तस्मात् संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव। देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत॥
31न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ। भ्रातृनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप॥
32यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः। कुर्वन्नपि तथैव स्यात् कृत्वा च निरपत्रपः॥ तस्मिंस्तत् कलुषं सर्वं समाप्तमिति शब्दितम्। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः॥
33त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः। अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे॥
34अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। तमाहर महाराज विपाष्मैवं भविष्यसि॥
35मरुद्भिः सह जित्वारीन् भगवान् पाकशासनः। एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्व: शतक्रतुः॥
36धूतपामाजितस्वर्गो लोकान् प्राप्य सुखोदयान्। मरुद्गणैर्वृतः शक्रः शुशुभे भासयन् दिशः॥
37स्वर्गे लोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम्। ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम्॥
38सेयं त्वामनुसम्प्राप्ता विक्रमेण वसुन्धरा। निर्जिताच महीपाला विक्रमेण त्वयानध॥
39तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन् सुहृवृतः। भ्रातॄन् पुत्रांश्चपौत्रांश्च स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय॥
40बालानपि च गर्भस्थान् सान्त्वेन समुदाचरन्। रञ्जयन् प्रकृती: सर्वाः परिपाहि वसुन्धराम्॥
41कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय। कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यसि॥
42एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत। यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा॥ अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभा स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः॥
43अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकण्टकम्। रक्षस्व धर्म कौन्तेय श्रेयान् यः प्रेत्य भारत॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said Sons, grandsons, brothers, sires, fathers-inlaw, preceptors, maternal uncles, grandsires, many great Kshatriyas, many relatives, friends, companions, sisters' sons, and kinsmen, O grandfather, and many foremost of men hailing from various countries, have been killed. All these, O grandfather, have been caused to be killed by myself alone, from desire of kingdom.
2Having brought about the death of so many heroic kings who were always righteous and all of whom had drunk Soma in sacrifices, what end shall I obtain, O great ascetic.
3Thinking that this Earth has been deprived of many foremost of kings, all of whom enjoyed great prosperity, I burn continually to this day.
4Having seen this destruction of kinsmen and of millions of other men, I burn with grief, Ograndfather.
5Oh, what will be the condition of those foremost of ladies who have been deprived of sons, of husbands, and of brothers.
6Censuring the Pandavas and the Vrishnis as cruel murderers, those ladies, reduced greatly and sunk in grief, will throw themselves on the Earth.
7Not seeing their father and brothers and husbands and sons, those ladies renouncing their lives in agony will go to the abode of Yama, O foremost of Brahmanas! I have no doubt of this! The course of morality is very subtile. It is clear that we shall be guilty of killing women for this.
8Having killed our kinsmen and friends and thereby committed a sin which cannot be expiated, we shall have tù fall into hell with heads downwards.
9O best of men, we shall, therefore, reduce our bodies with the austerest of penances! Tell me, O grand-father, what mode of life I should follow.
10Vaishampayana said Hearing these words of Yudhishthira, the Dvaipayana-Rishi, having reflected keenly for sometime, said again to the son of Pandu.
11Vyasa said, Remembering the duties of a Kshatriya, O king, do not indulge in grief! All those Kshatriyas, O foremost of Kshatriyas, have been killed while following their legitimate duties.
12Pursuing great prosperity and fame on Earth, those foremost of men, all of whom were liable to death, have died through the influence of Time.
13You have not been their slayer, nor this Bhima, nor Arjuna, nor the twins. It is Time that took away their lives according to the great law of change.
14Time has neither mother, nor father, nor anybody to whom he shows any mercy. He is the witness of the acts of all creatures, By him have they been snatched away.
15This battle, O foremost of Bharata's race, was only an occasion ordained by him. He brought out the destruction of creatures through the instrumentality of Time. In this manner it displays its irresistible power.
16Know that Time depends upon the fetters of action and is the witness of all actions good and evil. It is Time that brings about the fruits, pleasurable or miserable, of our actions.
17Think, O mighty-armed one, of the acts of those Kshatriyas that have been killed. Those acts were the causes of their destruction and it is on account of them that they have died.
18Think also of your own acts of observances of vows with controlled mind, And think also how you have been compelled by the Supreme Ordainer to do such an act.
19As a weapon made by a smith or carpenter is under the control of the person who uses it, and moves as moves it, likewise this universe, controlled by actions done in Time, moves as those actions move it.
20Beholding that the births and deaths of creatures take place without any perceptible cause and order, grief and joy are absolutely useless.
21Although this confusion of your heart is a mere delusion, still, if you like, O king, perform expiatory rites.
22It is heard, O Partha, that the gods and the Asuras fought against each other. The Asuras were the elder, and the gods the younger brothers.
23Seeking prosperity, they fought a dreadful battle between them. The fight lasted for thirtytwo thousand years.
24Converting the Earth to one vast sea of blood, the gods killed the Daityas and occupied the celestial region.
25Having occupied the Earth, a host of Brahmanas, conversant with the Vedas, armed themselves, stupefied with pride, with the Danavas for helping in the fight.
26They were known by the name of Shalavrika and were eighty-eight thousand in number. All of them, however, were killed by the gods.
27Those wicked persons who desire to root out virtue and encourage sinfulness deserve io be killed even as the furious Daityas were killed by the gods.
28If by killing a single individual a family may be saved, or, if by killing a single family the whole kingdom may be saved, such an act of slaughter is not sinful.
29Sin, O king, sometimes becomes virtue, and virtue sometimes becomes sin. The learned know which is which.
30Therefore, console yourself, O son of Pandu, for you are well read in the scriptures. You have, O Bharata, only followed the path of the very gods.
31Men like yourselves never go to hell, o foremost of Pandu's race! Comfort these your brothers and all your friends, O scorcher of foes.
32He who deliberately commits sinful acts, and committing them feels no compunction but continues the same as before, is known as a great sinner. There is no expiation for him, and his sins never disappear.
33You are born in a noble family. Urged by the sons of others, you have most reluctantly done this, and having done this you repent for it.
34The rite of Horse-sacrifice, has been indicated as an expiation for you. Make preparations for that sacrifice, O king, and you ! will be freed off of all your sins.
35Having defeated his foes with the help of the Maruts, Indra gradually celebrated a hundred sacrifices and became Shatakratu.
36Freed from sin, occupying heaven, and having obtained many blissful regions and great happiness and prosperity, Shakra surrounded by the Maruts, is shining in beauty, and lighting up all the quarters with his effulgence.
37The lord of Shachi is worshipped in the heaven by the Apsaras. The Rishis and the other gods all adore himn with respect.
38You have obtained the Earth through your prowess. All the kings have been defeated by you, O sinless one, through your prowess.
39Proceeding with your friends to their kingdoms, O king, install their brothers, sons, or grandsons on their thrones.
40Treating kindly even the children in the womb, make you subjects glad and happy, and govern the Earth,
41Install on their thrones the daughters of those that have no sons. Women are fond of pleasure and power. By this they will shake off their sorrows and become happy.
42Having comforted the entire empire in this way, O Bharata, worship the gods in a Horsesacrifice as did the victorious Indra in days of yore. It is not proper for us to grieve for those great Kshatriyas, O foremost of Kshatriyas. Stupefied by the power of the Destroyer, they have died while satisfying the duties of their own order.
43You have performed the duties of a Kshatriya and obtained the Earth thornless. Follow your own duties, O son of Kunti, for then, O Bharata, you will enjoy happiness in the next world.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, पुत्र, पौत्र, भाई, पिता, श्वशुर, गुरु, मामा, पितामह, अनेक महान् क्षत्रिय, अनेक सम्बन्धी, मित्र, साथी, भानजे, स्वजन तथा भिन्न-भिन्न देशों से आए अनेक पुरुषश्रेष्ठ मारे गए हैं। हे पितामह, ये सब राज्य की कामना से मुझ अकेले के द्वारा ही मरवाए गए हैं।
2इतने वीर राजाओं की मृत्यु का कारण बनकर, जो सदा धर्मात्मा थे और जिन सबने यज्ञों में सोमपान किया था, हे महातपस्वी, मुझे कौन-सी गति प्राप्त होगी?
3यह सोचकर कि यह पृथ्वी अनेक श्रेष्ठ राजाओं से वंचित हो गई है, जो सब महान् समृद्धि भोगते थे, मैं आज तक निरन्तर जलता रहता हूँ।
4हे पितामह, स्वजनों का तथा अन्य लाखों मनुष्यों का यह विनाश देखकर मैं शोक से जलता हूँ।
5हाय, उन श्रेष्ठ स्त्रियों की क्या दशा होगी जो पुत्रों, पतियों और भाइयों से वंचित हो गई हैं?
6पाण्डवों और वृष्णियों को क्रूर हत्यारे कहकर निन्दा करती हुई वे स्त्रियाँ अत्यन्त क्षीण और शोक में डूबकर पृथ्वी पर गिर पड़ेंगी।
7हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, अपने पिता, भाइयों, पतियों और पुत्रों को न देखकर वे स्त्रियाँ वेदना में अपने प्राण त्यागकर यमलोक को जाएँगी! इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं! धर्म की गति अत्यन्त सूक्ष्म है। यह स्पष्ट है कि इसके लिए हम स्त्रीहत्या के दोषी होंगे।
8अपने स्वजनों और मित्रों का वध करके और इस प्रकार ऐसा पाप करके जिसका प्रायश्चित्त सम्भव नहीं, हमें सिर के बल नरक में गिरना पड़ेगा।
9हे पुरुषश्रेष्ठ, इसलिए हम कठोरतम तपस्याओं से अपने शरीर क्षीण करेंगे! हे पितामह, मुझे बताइए कि मुझे कौन-सा जीवनमार्ग अपनाना चाहिए।
10वैशम्पायन ने कहा — युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर द्वैपायन ऋषि ने कुछ काल तक गहन विचार करके पाण्डुपुत्र से फिर कहा।
11व्यास ने कहा — हे राजन्, क्षत्रिय के धर्म का स्मरण करो और शोक में मत डूबो! हे क्षत्रियों में श्रेष्ठ, वे समस्त क्षत्रिय अपने विहित धर्म का पालन करते हुए ही मारे गए हैं।
12पृथ्वी पर महान् समृद्धि और कीर्ति के पीछे चलते हुए वे पुरुषश्रेष्ठ, जो सब मृत्यु के अधीन थे, काल के प्रभाव से मरे हैं।
13न तुम उनके हन्ता हो, न ये भीम, न अर्जुन, न ये जुड़वाँ (नकुल-सहदेव)। परिवर्तन के महान् नियम के अनुसार काल ने ही उनके प्राण हरे हैं।
14काल की न माता है, न पिता, न कोई ऐसा जिस पर वह दया दिखाए। वह समस्त प्राणियों के कर्मों का साक्षी है। उसी के द्वारा वे हर लिए गए हैं।
15हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह युद्ध उसी के द्वारा नियत किया गया एक निमित्त मात्र था। उसने काल के माध्यम से प्राणियों का विनाश कराया। इसी प्रकार वह अपनी अप्रतिरोध्य शक्ति प्रकट करता है।
16जान लो कि काल कर्म के बन्धनों पर आश्रित है और समस्त भले-बुरे कर्मों का साक्षी है। हमारे कर्मों के सुखद अथवा दुःखद फल काल ही लाता है।
17हे महाबाहु, उन मारे गए क्षत्रियों के कर्मों पर विचार करो। वे कर्म ही उनके विनाश के कारण थे और उन्हीं के कारण वे मरे हैं।
18अपने संयत मन से किए गए व्रतपालन के कर्मों पर भी विचार करो। और यह भी विचार करो कि परम विधाता ने तुम्हें ऐसा कर्म करने के लिए किस प्रकार विवश किया।
19जैसे लोहार या बढ़ई का बनाया हुआ औजार उसे चलाने वाले पुरुष के वश में रहता है और जैसे वह चलाता है वैसे ही चलता है, वैसे ही यह विश्व काल में किए गए कर्मों के वश में रहकर उन कर्मों के अनुसार ही चलता है।
20यह देखकर कि प्राणियों का जन्म और मृत्यु बिना किसी प्रत्यक्ष कारण और क्रम के होते हैं, शोक और हर्ष दोनों नितान्त व्यर्थ हैं।
21यद्यपि तुम्हारे हृदय का यह भ्रम केवल मोह ही है, तथापि हे राजन्, यदि तुम चाहो तो प्रायश्चित्त कर्म कर लो।
22हे पार्थ, सुना जाता है कि देवताओं और असुरों ने आपस में युद्ध किया था। असुर बड़े भाई थे और देवता छोटे।
23समृद्धि की कामना से उन्होंने आपस में भयंकर युद्ध किया। वह युद्ध बत्तीस सहस्र वर्ष तक चला।
24पृथ्वी को रक्त के एक विशाल समुद्र में बदलकर देवताओं ने दैत्यों का वध किया और स्वर्गलोक पर अधिकार कर लिया।
25पृथ्वी पर अधिकार कर लेने के पश्चात् वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का एक समूह अभिमान से मूढ़ होकर युद्ध में दानवों की सहायता के लिए शस्त्र उठाकर खड़ा हो गया।
26वे शालावृक नाम से जाने जाते थे और संख्या में अट्ठासी हजार थे। तथापि वे सब देवताओं के द्वारा मारे गए।
27जो दुष्ट पुरुष धर्म को जड़ से उखाड़ना और पाप को बढ़ावा देना चाहते हैं, वे वैसे ही वध के योग्य हैं जैसे क्रोधोन्मत्त दैत्य देवताओं के द्वारा मारे गए थे।
28यदि एक व्यक्ति का वध करके एक कुल की रक्षा हो सके, अथवा यदि एक कुल का वध करके सम्पूर्ण राज्य की रक्षा हो सके, तो वह वधकर्म पापपूर्ण नहीं है।
29हे राजन्, पाप कभी-कभी धर्म बन जाता है, और धर्म कभी-कभी पाप। विद्वान् जानते हैं कि कौन क्या है।
30इसलिए हे पाण्डुपुत्र, अपने को समझाओ, क्योंकि तुम शास्त्रों के अच्छे ज्ञाता हो। हे भरतवंशी, तुमने तो केवल स्वयं देवताओं के मार्ग का ही अनुसरण किया है।
31हे पाण्डुवंश में श्रेष्ठ, तुम्हारे जैसे पुरुष कभी नरक नहीं जाते! हे शत्रुतापन, अपने इन भाइयों को और अपने समस्त मित्रों को धैर्य बँधाओ।
32जो जान-बूझकर पापकर्म करता है, और उन्हें करके कोई पश्चात्ताप नहीं करता वरन् पहले की भाँति ही करता रहता है, वह महापापी कहलाता है। उसके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है, और उसके पाप कभी नष्ट नहीं होते।
33तुम उच्च कुल में जन्मे हो। दूसरों के पुत्रों से प्रेरित होकर तुमने यह अत्यन्त अनिच्छापूर्वक किया है, और करके तुम इसका पश्चात्ताप कर रहे हो।
34तुम्हारे लिए प्रायश्चित्त के रूप में अश्वमेध यज्ञ बताया गया है। हे राजन्, उस यज्ञ की तैयारी करो, और तुम अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाओगे।
35मरुद्गण की सहायता से अपने शत्रुओं को परास्त करके इन्द्र ने क्रमशः सौ यज्ञ किए और शतक्रतु कहलाए।
36पाप से मुक्त होकर, स्वर्ग में निवास करते हुए, तथा अनेक आनन्दमय लोक और महान् सुख-समृद्धि प्राप्त करके मरुद्गण से घिरे शक्र सौन्दर्य से चमक रहे हैं और अपने तेज से समस्त दिशाओं को आलोकित कर रहे हैं।
37शची के पति की स्वर्ग में अप्सराएँ पूजा करती हैं। ऋषि तथा अन्य देवता सब आदरपूर्वक उनकी आराधना करते हैं।
38तुमने अपने पराक्रम से पृथ्वी प्राप्त की है। हे निष्पाप, तुम्हारे पराक्रम से समस्त राजा परास्त हुए हैं।
39हे राजन्, अपने मित्रों के साथ उनके राज्यों में जाकर उनके भाइयों, पुत्रों अथवा पौत्रों को उनके सिंहासनों पर बैठाओ।
40गर्भ में पल रहे शिशुओं तक के साथ करुणा का व्यवहार करके अपनी प्रजा को प्रसन्न और सुखी करो, और पृथ्वी का शासन करो।
41जिनके पुत्र नहीं हैं, उनकी कन्याओं को उनके सिंहासनों पर बैठाओ। स्त्रियाँ सुख और अधिकार की प्रिय होती हैं। इससे वे अपने शोक झाड़कर सुखी हो जाएँगी।
42हे भरतवंशी, इस प्रकार सम्पूर्ण साम्राज्य को आश्वस्त करके अश्वमेध यज्ञ में देवताओं की पूजा करो, जैसे प्राचीन काल में विजयी इन्द्र ने की थी। हे क्षत्रियों में श्रेष्ठ, उन महान् क्षत्रियों के लिए शोक करना हमारे लिए उचित नहीं है। संहारकर्ता की शक्ति से मूढ़ होकर वे अपने ही वर्ण के धर्म का पालन करते हुए मरे हैं।
43तुमने क्षत्रिय का धर्म निभाया है और पृथ्वी को निष्कण्टक करके प्राप्त किया है। हे कुन्तीपुत्र, अपने धर्म का पालन करो, क्योंकि हे भरतवंशी, तभी तुम परलोक में सुख भोगोगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, पुत्र, नाति, दाजुभाइ, पिता, ससुरा, गुरु, मामा, पितामह, अनेक महान् क्षत्रिय, अनेक नातेदार, मित्र, साथी, भान्जा, स्वजन तथा भिन्नभिन्न देशबाट आएका अनेक पुरुषश्रेष्ठ मारिएका छन्। हे पितामह, यी सबै राज्यको कामनाले म एक्लैद्वारा नै मारिएका हुन्।
2यति धेरै वीर राजाहरूको मृत्युको कारण बनेर, जो सधैँ धर्मात्मा थिए र जो सबैले यज्ञमा सोमपान गरेका थिए, हे महातपस्वी, मलाई कुन गति प्राप्त हुनेछ?
3यो सोचेर कि यो पृथ्वी अनेक श्रेष्ठ राजाहरूबाट वञ्चित भएकी छ, जो सबैले महान् समृद्धि भोग्दथे, म आजसम्म निरन्तर जलिरहन्छु।
4हे पितामह, स्वजनहरूको तथा अन्य लाखौँ मानिसको यो विनाश देखेर म शोकले जल्दछु।
5हाय, ती श्रेष्ठ स्त्रीहरूको के दशा होला जो पुत्र, पति र दाजुभाइबाट वञ्चित भएका छन्?
6पाण्डव र वृष्णिहरूलाई क्रूर हत्यारा भनेर निन्दा गर्दै ती स्त्रीहरू अत्यन्त क्षीण र शोकमा डुबेर पृथ्वीमा ढल्नेछन्।
7हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, आफ्ना पिता, दाजुभाइ, पति र पुत्रलाई नदेखेर ती स्त्रीहरू वेदनामा आफ्ना प्राण त्यागेर यमलोक जानेछन्! यसमा मलाई कुनै शङ्का छैन! धर्मको गति अत्यन्त सूक्ष्म छ। यो स्पष्ट छ कि यसका लागि हामी स्त्रीहत्याका दोषी हुनेछौँ।
8आफ्ना स्वजन र मित्रहरूको वध गरेर र यसरी यस्तो पाप गरेर जसको प्रायश्चित्त सम्भव छैन, हामीले टाउको तल पारेर नरकमा खस्नुपर्नेछ।
9हे पुरुषश्रेष्ठ, त्यसैले हामी कठोरतम तपस्याले आफ्ना शरीर क्षीण पार्नेछौँ! हे पितामह, मलाई भन्नुहोस् कि मैले कुन जीवनमार्ग अपनाउनुपर्दछ।
10वैशम्पायनले भने — युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर द्वैपायन ऋषिले केही कालसम्म गहन विचार गरेर पाण्डुपुत्रलाई फेरि भने।
11व्यासले भने — हे राजन्, क्षत्रियको धर्मको सम्झना गर र शोकमा नडुब! हे क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ, ती सम्पूर्ण क्षत्रिय आफ्नो विहित धर्मको पालन गर्दै नै मारिएका हुन्।
12पृथ्वीमा महान् समृद्धि र कीर्तिको पछि लाग्दै ती पुरुषश्रेष्ठ, जो सबै मृत्युको अधीनमा थिए, कालको प्रभावले मरेका हुन्।
13न तिमी तिनका हन्ता हौ, न यी भीम, न अर्जुन, न यी जुम्ल्याहा (नकुल-सहदेव)। परिवर्तनको महान् नियमअनुसार कालले नै तिनका प्राण हरेको हो।
14कालकी न आमा छन्, न पिता, न कोही यस्तो जसमाथि उसले दया देखाओस्। ऊ सम्पूर्ण प्राणीका कर्मको साक्षी हो। उसैद्वारा तिनीहरू हरण गरिएका हुन्।
15हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो युद्ध उसैद्वारा नियत गरिएको एउटा निमित्त मात्र थियो। उसले कालको माध्यमबाट प्राणीहरूको विनाश गरायो। यसै प्रकारले उसले आफ्नो अप्रतिरोध्य शक्ति प्रकट गर्दछ।
16जान कि काल कर्मका बन्धनमा आश्रित छ र सम्पूर्ण असल-खराब कर्मको साक्षी छ। हाम्रा कर्मका सुखद वा दुःखद फल कालले नै ल्याउँछ।
17हे महाबाहु, ती मारिएका क्षत्रियका कर्ममा विचार गर। ती कर्म नै तिनका विनाशका कारण थिए र तिनकै कारण तिनीहरू मरेका हुन्।
18आफ्नो संयत मनले गरेका व्रतपालनका कर्ममा पनि विचार गर। र यो पनि विचार गर कि परम विधाताले तिमीलाई त्यस्तो कर्म गर्न कसरी विवश गर्यो।
19जसरी फलाम पिट्ने वा सिकर्मीले बनाएको औजार त्यसलाई चलाउने पुरुषको वशमा रहन्छ र जसरी उसले चलाउँछ त्यसै गरी चल्दछ, त्यसै गरी यो विश्व कालमा गरिएका कर्मको वशमा रही ती कर्मअनुसार नै चल्दछ।
20यो देखेर कि प्राणीहरूको जन्म र मृत्यु कुनै प्रत्यक्ष कारण र क्रमविनै हुन्छन्, शोक र हर्ष दुवै नितान्त व्यर्थ छन्।
21यद्यपि तिम्रो हृदयको यो भ्रम केवल मोह नै हो, तथापि हे राजन्, यदि तिमी चाहन्छौ भने प्रायश्चित्त कर्म गरिहाल।
22हे पार्थ, सुनिन्छ कि देवता र असुरहरूले आपसमा युद्ध गरेका थिए। असुरहरू जेठा दाजु थिए र देवताहरू कान्छा।
23समृद्धिको कामनाले तिनीहरूले आपसमा भयङ्कर युद्ध गरे। त्यो युद्ध बत्तीस हजार वर्षसम्म चल्यो।
24पृथ्वीलाई रगतको एउटा विशाल समुद्रमा बदलेर देवताहरूले दैत्यहरूको वध गरे र स्वर्गलोकमाथि अधिकार जमाए।
25पृथ्वीमाथि अधिकार जमाएपछि वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूको एउटा समूह अभिमानले मूढ भई युद्धमा दानवहरूको सहायताका लागि शस्त्र उठाएर उभियो।
26तिनीहरू शालावृक नामले चिनिन्थे र सङ्ख्यामा अठासी हजार थिए। तथापि तिनीहरू सबै देवताहरूद्वारा मारिए।
27जुन दुष्ट पुरुषहरू धर्मलाई जरैदेखि उखेल्न र पापलाई बढावा दिन चाहन्छन्, तिनीहरू त्यसै गरी वधयोग्य छन् जसरी क्रोधोन्मत्त दैत्यहरू देवताहरूद्वारा मारिएका थिए।
28यदि एक व्यक्तिको वध गरेर एउटा कुलको रक्षा हुन सक्दछ, अथवा यदि एउटा कुलको वध गरेर सम्पूर्ण राज्यको रक्षा हुन सक्दछ, भने त्यो वधकर्म पापपूर्ण होइन।
29हे राजन्, पाप कहिलेकाहीँ धर्म बन्दछ, र धर्म कहिलेकाहीँ पाप। विद्वान्हरूले जान्दछन् कि कुन के हो।
30त्यसैले हे पाण्डुपुत्र, आफूलाई सम्झाऊ, किनभने तिमी शास्त्रका राम्रा ज्ञाता हौ। हे भरतवंशी, तिमीले त केवल स्वयं देवताहरूकै मार्गको अनुसरण गरेका छौ।
31हे पाण्डुवंशमा श्रेष्ठ, तिमीजस्ता पुरुष कहिल्यै नरक जाँदैनन्! हे शत्रुतापन, आफ्ना यी दाजुभाइलाई र आफ्ना सम्पूर्ण मित्रलाई धैर्य बँधाऊ।
32जसले जानीजानी पापकर्म गर्दछ, र ती गरेर कुनै पश्चात्ताप गर्दैन बरु पहिलेझैँ नै गरिरहन्छ, ऊ महापापी कहलिन्छ। उसका लागि कुनै प्रायश्चित्त छैन, र उसका पाप कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्।
33तिमी उच्च कुलमा जन्मेका छौ। अरूका पुत्रहरूबाट प्रेरित भई तिमीले यो अत्यन्त अनिच्छापूर्वक गरेका छौ, र गरेर तिमी यसको पश्चात्ताप गरिरहेका छौ।
34तिम्रा लागि प्रायश्चित्तका रूपमा अश्वमेध यज्ञ बताइएको छ। हे राजन्, त्यस यज्ञको तयारी गर, र तिमी आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुनेछौ।
35मरुद्गणको सहायताले आफ्ना शत्रुलाई परास्त गरेर इन्द्रले क्रमशः सय यज्ञ गरे र शतक्रतु कहलिए।
36पापबाट मुक्त भई, स्वर्गमा निवास गर्दै, तथा अनेक आनन्दमय लोक र महान् सुखसमृद्धि प्राप्त गरेर मरुद्गणले घेरिएका शक्र सौन्दर्यले चम्किरहेका छन् र आफ्नो तेजले सम्पूर्ण दिशालाई आलोकित पारिरहेका छन्।
37शचीका पतिको स्वर्गमा अप्सराहरूले पूजा गर्दछन्। ऋषि तथा अन्य देवता सबैले आदरपूर्वक उनको आराधना गर्दछन्।
38तिमीले आफ्नो पराक्रमले पृथ्वी प्राप्त गरेका छौ। हे निष्पाप, तिम्रो पराक्रमले सम्पूर्ण राजा परास्त भएका छन्।
39हे राजन्, आफ्ना मित्रहरूसँग तिनका राज्यमा गएर तिनका दाजुभाइ, पुत्र अथवा नातिलाई तिनका सिंहासनमा बसाऊ।
40गर्भमा हुर्किरहेका शिशुसम्मसँग करुणाको व्यवहार गरेर आफ्नो प्रजालाई प्रसन्न र सुखी पार, र पृथ्वीको शासन गर।
41जसका पुत्र छैनन्, तिनका कन्यालाई तिनका सिंहासनमा बसाऊ। स्त्रीहरू सुख र अधिकारका प्रिय हुन्छन्। यसले तिनीहरूले आफ्ना शोक झाडेर सुखी हुनेछन्।
42हे भरतवंशी, यसरी सम्पूर्ण साम्राज्यलाई आश्वस्त पारेर अश्वमेध यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर, जसरी प्राचीन कालमा विजयी इन्द्रले गरेका थिए। हे क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ, ती महान् क्षत्रियका लागि शोक गर्नु हाम्रा लागि उचित होइन। संहारकर्ताको शक्तिले मूढ भई तिनीहरू आफ्नै वर्णको धर्मको पालन गर्दै मरेका हुन्।
43तिमीले क्षत्रियको धर्म निभाएका छौ र पृथ्वीलाई निष्कण्टक पारेर प्राप्त गरेका छौ। हे कुन्तीपुत्र, आफ्नो धर्मको पालन गर, किनभने हे भरतवंशी, तबमात्र तिमीले परलोकमा सुख भोग्नेछौ।