राजधर्मानुशासन पर्व — कृष्ण राजा को सान्त्वना देते हैं; नारद और सञ्जय का संवाद
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 29
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच अव्याहरति राजेन्द्रे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे। गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः॥
2अर्जुन उवाच ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मपुत्रः परंतपः। एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव॥
3सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन। अस्य शोकं महाबाहो प्रणाशयितुमर्हसि॥
4वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना। पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः॥
5अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः। बाल्यात् प्रभृति गोविन्दः प्रीत्या चाभ्यधिकोऽर्जुनात्॥
6सम्प्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम्। शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन्॥
7शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्र चारुलोचनम्। व्याकोशमिव विस्पष्टं पद्मं सूर्य इवोदिते॥
8वासुदेव उवाच मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषप न हि ते सुलभा भूयो ये हतास्मिन् रणाजिरे॥
9स्वपलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने। एवं ते क्षत्रिया राजन् ये व्यतीता महारणे॥
10सर्वेऽप्यभिमुखाः शूरा विजिता रणशोभिन:। नैषां कश्चित् पृष्ठतो वा पलायन् वापि पातितः॥
11सर्वेत्यक्त्वाऽऽत्मनः प्राणान् युद्ध्वा वीरा महामृधे। शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमर्हसि॥
12क्षत्रधर्मरताः शूरा वेदवेदाङ्गपारगाः। प्राप्ता वीरगतिं पुण्यां तान् न शोचितुमर्हसि॥ मृतान् महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन्।
13अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्॥ संजयं पुत्रशोकार्तं यथायं नारदोऽब्रवीत्।
14नारद उवाच सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च संजय॥ अविमुक्ता मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना।
15महाभाग्यं पुरा राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु॥ गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि।
16मृतान् महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन्॥ शममानय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे।
17क्रूरग्रहाभिशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम्॥ अग्रिमाणां क्षितिभुजामुपादानं मनोहरम्।
18आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम॥ यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः। देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः॥ यः स्पर्धयायजच्छकं देवराजं पुरंदरम्।
19शक्रप्रियैषी यं विद्वान् प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः॥ संवर्तो याजयामास यवीयान् स बृहस्पतेः।
20यस्मिन् प्रशासति महीं नृपतौ राजसत्तम। अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी॥
21आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वेदेवाः सभासदः। मरुतः परिवेशरः साध्याश्चासन् महात्मनः॥
22मरुद्गणा मरुत्तस्य यत् सोममपिबंस्ततः। देवान् मनुष्यान् गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः॥
23स चन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
24सुहोत्रं चैवातिथिनं मृतं संजय शुश्रुम। यस्मिन् हिरण्यं ववृषे मघवा परिवत्सरम्॥
25सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीज्जनाधिपम्। हिरण्यमवहन् नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे॥ कूर्मान् कर्कटकान् नक्रान् मकराञ्छिशुकानपि। नदीष्वपातयद् राजन् मघवा लोकपूजितः॥
26हिरण्यान् पातितान् दृष्ट्वा मत्स्यान् मकरकच्छपान्। सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयदथोऽतिथिः॥
27तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृतं कुरुजाङ्गले। ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्य: समार्पयत्॥
28स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
29अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य मा शुचः। अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं संजय शुश्रुम॥
30यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत्। सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमपरिष्कृतः॥ ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्।
31यः सहस्रं सहस्राणां गजानां पद्ममालिनाम्॥ ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्। शतं शतसहस्राणि वृषाणां हेममालिनाम्॥ गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत्। अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ॥ अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः। यस्य चक्षेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुरा॥ देवान् मनुष्यान् गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः। न जातो जनिता नान्यः पुमान् यः सम्प्रदास्यति॥ यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु।
32स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया॥ पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।
33शिबिमौशीनरं चैव मृतं सुंजय शुश्रुम॥ य इमां पृथिवीं सर्वां चर्मवत्समवेश्यत्।
34महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन्॥ एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः।
35यावदस्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह॥ तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे।
36न वोढारं धुरं तस्य कश्चिन्मेने प्रजापतिः॥ न भूतं न भविष्यं च सर्वराजसु संजय। अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद् राजर्षेरिन्द्रविक्रमात्॥ अदक्षिणमयज्वानं मा पुत्रमनुतप्यथाः।
37स चेन्ममार संजय, चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
38भरतं चैव दौष्यन्तिं मृतं संजय शुश्रुमा शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणसंचयम्॥
39यो बद्ध्वा त्रिशतं चाश्वान् देवेभ्यो यमुनामनु। सरस्वती विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश॥ अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च। इष्टवान् स महातेजा दौष्यन्तिर्भरतः पुरा॥
40भरतस्य महत् कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः। स्वं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन्॥
41परं सहस्राद् यो बद्धान् हयान् वेदीवितत्य च। सहस्रं यत्र पद्यानां कण्वाय भरतो ददौ॥
42स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
43रामं दाशरथिं चैव मृतं संजय शुश्रुम। योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान्॥
44विधवा यस्य विषये नानाथा: काश्चनाभवन्। सदैवासीत् पितृसमो रामो राज्यं यदन्वशात्॥
45कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि समपादयत्। नित्यं सुभिक्षमेवासीद् रामे राज्यं प्रशासति॥
46प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नान्यथा पावकोऽदहत्। रुजाभयं न तत्रासीद् रामे राज्यं प्रशासति॥
47आसन् वर्षसहस्त्रिण्यस्तथा वर्षसहस्रकाः। अरोगा: सर्वसिद्धार्था रामे राज्यं प्रशासति॥
48नान्योऽन्येन विवादोऽभूत् स्त्रीणामपि कुतो नृणाम्। धर्मनित्याः प्रजाश्चासन् रामे राज्यं प्रशासति॥
49संतुष्टाः सर्वसिद्धार्था निर्भयाः स्वैरचारिणः। नराः सत्यव्रताश्चासन् रामे राज्यं प्रशासति॥
50नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः। सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति॥
51स चतुर्दशवर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः। दशाश्वमेधान् जारूथ्यानाजहार निरर्गलान्॥
52युवा श्यामो लोहिताक्षो मातङ्ग इव यूथपः। आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः॥
53दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत्॥
54स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
55भगीरथं च राजानं मृतं संजय शुश्रुम। यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः॥ असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः। अजयद् बाहुवीर्येण भगवान् पाकशासनः॥
56यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः। ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्॥
57सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः। शतं शतं रथे नागाः पद्मिनो हेममालिनः॥
58सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः। गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम्॥
59उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह। गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी चाभवत् पुरा॥
60भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम्। त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी॥
61स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
62दिलीपं च महात्मानं मृतं संजय शुश्रुम। यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः॥
63य इमां वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिपः। ददौ तस्मिन् महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः॥
64यस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितः। सहस्रं वारणान् हैमान् दक्षिणामत्यकालयत्॥
65यस्य यज्ञे महानासीद् यूपः श्रीमान् हिरण्मयः। तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन्॥
66चषाले यस्य सौवर्णे तस्मिन् यूपे हिरण्मये। ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट् सहस्राणि सप्तधा॥ अवादयत् तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम्। सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम्॥
67एतद् राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे। यस्येभा हेमसंछन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते॥
68राजानं शतधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम्। येऽपश्यन् सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः॥
69त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने। स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयतामिति वै त्रयः॥
70स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
71मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं संजय शुश्रुम। यं देवा मरुतो गर्भ पितुः पार्थादपाहरन्॥
72समृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः। पृषदाज्योद्भवः श्रीमास्त्रिलोकविजयी नृपः॥
73यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम्। अन्योन्यमब्रुवन् देवाः कमयं धास्यतीति वै॥
74मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्युपपद्यत। मान्धातेति ततस्तस्य नाम तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः॥
75ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः। तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत्॥
76तं पिबन् पाणिमिन्द्रस्य शतमह्ना व्यवर्धत। स आसीद् द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिवः॥
77तमिमं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यता धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि॥
78यश्चाङ्गारं तु नृपतिं मरुत्तमसितं गयम्। अङ्ग बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत्॥
79यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे प्रत्ययुध्यत। विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे॥
80यत्र सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते॥
81अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च। अददाद् रोहितान् मत्स्यान् ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते॥
82हैरण्यान् योजनोत्सेधानायतान् दशयोजनम्। अतिरिक्तान् द्विजातिभ्यो व्यभजस्त्वितरे जनाः॥
83स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
84ययातिं नाहुषं चैव मृतं संजय शुश्रुम। य इमां पृथिवीं कृत्स्नां विजित्य सहसागराम्॥ शम्यापातेनाभ्यतीयाद् वेदीभिश्चित्रयन् महीम्। ईजानः क्रतुभिर्मुख्यैः पर्यगच्छद् वसुन्धराम्॥
85दृष्ट्वा ऋतुसहस्रेण वाजपेयशतेन च। तर्पयामास विप्रेन्द्रांस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः॥
86व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान्। व्यभजत् पृथिवीं कृत्स्नां ययातिनहुषात्मजः॥
87अन्त्येषु पुत्रान् निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान्। पूरुं राज्येऽभिषिच्याथ सदारः प्राविशद् वनम्॥
88स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
89अम्बरीषं च नाभागं मृतं संजय शुश्रुम। य प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तमम्॥
90यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुतयाजिनाम्। ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः सुसंहितः॥
91नैतत् पूर्वे जनाचक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे। इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः॥
92शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च। सर्वेऽश्वमेधैरोजानास्तेऽन्वयुदक्षिणायनम्॥
93स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
94शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सुंजय। यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः॥ सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासशाशबिन्दवाः। हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः॥
95शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृथगन्वयुः। कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः॥
96रथे रथे शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः। अश्वे अश्वे शतं गावो गवां तद्वदजाविकम्॥
97एतद् धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे। शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यः समार्पयत्॥
98स चेन्मार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
99गयं चामूर्तरयसं मृतं शुश्रुम संजय। यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत्॥
100यस्मै वह्निर्वरं प्रादात् ततो ववे वरान् गयः। ददतो योऽक्षयं वित्तं धर्मे श्रद्धा च वर्धताम्॥
101मनो मे रमतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्भुताशन। लेभे च कामांस्तान् सर्वान् पावकादिति नः श्रुतम्॥११३
102दशैश्च पूर्णमासैश्च चातुर्मास्यैः पुनः पुनः। अयजद्धयमेधेन सहस्रं परिवत्सरान्॥
103शतं गवां सहस्राणि शतमश्वतराणि च। उत्थायोत्थाय वै प्रादात् सहस्रं परिवत्सरान्॥
104तर्पयामास सोमेन देवान् वित्तैर्द्विजानपि। पितृन् स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स पुरुषर्षभ॥
105सौवर्णी पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम्। 'दक्षिणामददद् राजा वाजिमेधे महाक्रतौ॥
106यावत्यः सिकता राजन् गङ्गायां पुरुषर्षभ। तावतीरेव गाः प्रादादामूर्तरयसो गयः॥
107स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
108रन्तिदेवं च सांकृत्यं मृतं संजय शुश्रुम। सम्यगाराध्य यः शक्राद् वरं लेभे महातपाः॥ अन्नं च नो बहु भवेदतिथींच लभेमहि। श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन॥
109उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम्। ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम्॥
110महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात् ससृजे यतः। ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी॥
111ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान् सदसि प्रतते नृपः। तुभ्यं निष्कं तुभ्यं निष्कमिति क्रोशन्ति वै द्विजाः।।१२४ सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान् सम्प्रपद्यते।
112अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत्॥ घटाः पात्र्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पिठराणि च। नासीत् किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः॥
113सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन् गृहे। आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः॥
114तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृण्मणिकुण्डलाः। सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य भोज्यं यथा पुरा॥ स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
115सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सुंजय। ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्॥
116षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे। नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव॥
117एकच्छत्रा मही यस्य प्रतापादभवत् पुरा। योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः॥
118यः प्रादात् कनकस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम्। पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम्॥ द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्य: कामांश्च विविधान् बहून्। यस्यादेशेन तद् वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः॥
119खानयामास यः कोपात् पृथिवीं सागराङ्किताम्। यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः॥
120स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
121राजानं च पृथु वैन्यं मृतं शुश्रुम संजय। यमभ्यषिञ्चन् सम्भूय महारण्ये महर्षयः॥
122प्रथयिष्यति वै लोकान् पृथुरित्येव शब्दितः। क्षताद्यो वै त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः।।१३८
123पृथु वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन्। ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत॥
124अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु। सर्वा द्रोणदुधा गावो वैन्यस्यासन् प्रशासतः॥
125अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः। यथाभिकाममवसन् क्षेत्रेषु च गृहेषु च॥
126आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः। सरितश्चानुदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत्॥
127हैरण्यांस्त्रिनलोत्सेधान् पर्वतानेकविंशतिम्। ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योऽश्वमेधे महामखे॥
128स चेन्ममार संजय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात् पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः॥
129किं वा तूष्णीं ध्यायसे संजयत्वं न मे राजन् वाचमिमां शृणोषि। न चेन्मोघं विप्रलप्तं ममेदं पथ्यं मुमूर्षोरिव सुप्रयुक्तम्॥
130संजय उवाच शृणोमि ते नारद वाचमेनां विचित्रार्थी स्त्रजमिव पुण्यगन्धाम्। राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां कीर्त्या युक्तानां शोकनिर्णाशनार्थाम्॥
131न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे दृष्ट्वैवाहं नारद त्वां विशोकः। शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादिन् न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात्॥
132अमोघदर्शिन् मम चेत् प्रसाद संतापदग्धस्य विभो प्रकुर्याः। सुतस्य सञ्जीवनमद्य मे स्यात् तव प्रसादात् सुतसङ्गमश्च॥
133नारद उवाच यस्ते पुत्रो गमितोऽयं विजातः स्वर्णष्ठीवी यमदात् पर्वतस्ते। पुनस्तु ते पुत्रमहं ददामि हिरण्यनाभं वर्षसहस्त्रिणं च॥
अंग्रेज़ी
1"That highest of kings, viz., Yudhishthira the son of Dharma, still rentained silent and Pandu's son Arjuna addressed Krishna and spoke as follows.
2Arjuna said 'This scorcher of foes, viz., Dharma's son, is grieving for his slain kinsmen. Solace him, O Madhava.
3Again, O Janardana, all of us have fallen into great calamity, You should, O mightyarmed one, remove his sorrow.
4Vaishampayana continued : Thus accosted by the great Arjuna, the lotus-eyed Govinda of unfading glory looked towards the king.
5Yudhishthira could never disobey Keshava. From his infancy Govinda was dearer to Yudhishthira than Arjuna himself.
6Taking up the king's hand bedecked with sandal-paste and looking like a column of marble, the mighty-armed Krishna began to speak, cheering up all his hearers.
7His face, adorned with beautiful teeth and eyes, shone like a full-blown lotus at sunrise.
8Vasudeva said Do not, O foremost of men, so grieve as will reduce your body. They who have been killed in this battle will by no mean be got back.
9Those Kshatriyas, O king, that have been killed in this great battle, are like objects that one gets in his dreams and which disappear when one awakes.
10All of them were heroes and ornaments of the field. They were defeated while attacking their enemies. No one amongst them was killed with wounds on the back or while flying away.
11All of them, having fought with heroes in great battle and having thrown off their lifebreaths then, have, purified by weapons, proceeded to heaven. You should not grieve for them.
12Always following the duties of Kshatriyas, endued with courage, well read in the Vedas and their branches, all of them have attained to that blissful region which is obtainable by heroes. You should not grieve for them after hearing those high-souled kings of Earth, of ancient days, that departed from this world.
13Regarding it is cited the old discourse of Narada before Srinjaya when the latter was greatly stricken with grief on account of the death of his sons.
14Narada said Subject to happiness and misery myself, yourself, and all creatures, Srinjaya, shall have to die. What cause then is there for grief.
15Listen to me as I describe the great bliss of (some) ancient kings. Hear me with rapt attention. You will then O king, cast off your sorrow.
16Listening to the story of those high souled kings, lessen your sorrow. Hear me as I recite fully their stories to you.
17By listening to the charming and delightful history of those kings of ancient times, unfavourable stars may be propitiated and longevity may be increased.
18We hear, O Srinjaya, that there was a king of the name of Marutta who was the son of Avikshit. He also met with death. The gods with Indra and Varuna and Brihaspati at their head came to the sacrifice, called Vishvasrij, celebrated by that great king. Challenging Shakra the king of the gods, that king defeated him in battle.
19To do Indra a good turn the learned Brihaspati refused to officiate at Marutta's sacrifice. Thereupon Samvarta, the younger brother of Brihaspati, complied with the king's request.
20During the reign of that king, O best of kings, Earth produced crops without being tilled and was adorned with various kinds of ornaments.
21In the sacrifice of that king, the Vishvedevas were the courtiers, the Maruts acted as distributors (of food and presents) and the great Saddhyas were also present.
22In that sacrifice of Marutta, the Maruts drank Soma. The presents of the king excelled (in value) those ever made by the gods, the Gandharvas and men.
23When even that king, O Srinjaya who was superior to you in religious merit, knowledge, renunciation, and wealth, and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son.
24There was another king of the name of Suhotra the son of Atithi. We hear, O Srinjaya, that even he met with death. During his reign Indra showered gold for one whole year upon his kingdom.
25Obtaining that king for her master the Earth became, in sooth, Vasumati (endued with wealth). The rivers, during the administration of that king, bore golden tortoises, crabs, alligators, sharks, and porpoises, for the worshipful Indra, O king had showered these upon them.
26Seeing those innumerable golden fishes and sharks and tortoises, Atithi's son was filled with wonder.
27Collecting that vast wealth of gold that covered the Earth, Suhotra celebrated a sacrifice at Kurujangala and distributed it amongst the Brahmanas.
28When that king, O Srinjaya, who surpassed you in the four attributes of religious, merit, knowledge, renunciation, and wealth, and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
29Your son never celebrated a sacrifice and never made presents. Knowing this, console your mind and do not grieve. We hear also, O Srinjaya, that Brihadratha the king of the Angas, met with death.
30He gave away a hundred thousand horses. He gave away as presents also a hundred thousand maidens, adorned with golden ornaments in a sacrifice he celebrated.
31He gave away as presents a hundred thousand elephants also of the best breed in another sacrifice celebrated by him. He gave away as presents a hundred millions also of bulls adorned with golden chains, with thousands of kine while the king of Anga performed his sacrifice by the hill called Vishnupada, Indra became intoxicated with the Soma he drank, and the Brahmanas with the presents they obtained. In the hundreds of sacrifices, o monarch, which this king performed of old, the sacrificial presents far surpassed those ever made by the gods, the Gandharvas, and men, No other man was born, or will ever be born, that gave or will give away so much wealth as was distributed by the king of the Angas in the seven sacrifices he celebrated in which Soma juice was given.
32When O Srinjaya, this Brihadratha even, who was your superior in the four attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
33We hear also, O Srinjaya, that Shivi the son of Ushinara, met with death. That king governed the entire Earth as one holds, the leathern shield in his hand.
34Riding on a single car, which was crowned with success in every battle, king Shivi caused the whole Earth to resound with the rattle of his wheels and brought all kings under subjection.
35Ushinara's son Shibi distributed, in a sacrifice, all the kine and horses he had, both domestic and wild.
36Brahma himself thought that no one amongst the kings of the past or the future had or could have borne the burden, O Srinjaya, the Ushinara's son Shibi, that best of kings and that most powerful hero, equal to that of Indra himself bore. Do not, therefore, grieve for your son who never celebrated any sacrifice nor made any present.
37Indeed, O Srinjaya, when Shivi, who was far superior to your in four attributes and who was purer than your son met with death, do not grieve for your son, who is dead.
38We hear, O Srinjaya, that the great Bharata also the son of Dushyanta and Shakuntala, who had a vast and well-replenished treasury met with death.
39Dedicating three hundred horses to the gods on the banks of Yamuna, twenty on the banks of Sarasvati, and fourteen on the banks of Ganga, that highly energetic king, in days of old, (celebrated this order) a thousand Horsesacrifices and a hundred Rajasuyas. In days of yore, effulgent Bharata, the son of Dushyanta celebrated sacrifices.
40No one amongst the kings of the Earth can imitate the great deeds of Bharata, as on man can, by the power of his arms rise up into the sky.
41Erecting numerous sacrificial altars, he presented numberless horses and immense riches to the sage Kanva.
42When even be, O Srinjaya, who was far superior to you in the four attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
43We hear, O Srinjaya, that Rama also, the son of Dasharatha, met with death. He always treated his subjects like his own begotten sons.
44In his kingdom there were no widows and none that was helpless. Indeed, Rama while governing his kingdom always followed his father Dasharatha.
45The clouds, pouring rain in season, caused the crops to grow profusely. During his regime, food was always abundant in his kingdom.
46No death occurred by drowning or by fire. As long as Rama ruled it, there was no fear in his kingdom of any ailment.
47Every man lived for a thousand years, and every man was fortunate enough to have a thousand children. During Rama's reign, all men enjoyed health and obtained the fruition of their wishes.
48Even the women did not quarrel with one another, what to speak of men? During his reign his subjects were always devoted to virtue.
49During Rama's regime all men contented, obtained the fruition of their desire, and were fearless, free, and truthful.
50The trees always bore flowers and fruits and suffered form no accidents. Every cow gave milk filling a drona-full milk.
51Having lived for fourteen years in that forest practising severe penances, Rama were celebrated ten Horse-sacrifices to which the freest access was given to all.
52Youthful and having a dark complexion, and red eyes, he looked like the leader of an elephantine herd. With arms extending down to his knees and of beautiful face, his shoulders were like those of a lion and the power of his arms was great.
53Seated on the throne of Ayodhya, he ruled for ten thousand and ten hundred years.
54When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal accomplishments and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
55We hear, O Srinjaya, that king Bhagiratha also died. In one of the sacrifices of that king inebriate with drinking the Soma juice, Indra, the worshipful chastiser of Paka and the king of the gods, defeated by the strength of his arms, many thousands of Asuras.
56King Bhagiratha, in one of the sacrifices he celebrated, gave away a million of maidens bedecked with ornaments of gold.
57Each of those maidens sat upon a car to each of which were yoked four horses. With each car were a hundred elephants, all of the best breed and adorned with golden trappings. to
58Behind each elephant were a thousand horses, and behind each horse a thousand kine, and behind each cow a thousand goats and sheep.
59Ganga, named (from before) Bhagirathi sat upon the lap of this king living near (her stream), and therefore, passed by the name of Urvashi.
60The Ganga who had three courses had agreed to be the daughter of Bhagiratha of Ikshvaku's race, race, who always celebrated sacrifices with enough presents the Brahmanas.
61When he, O Srinjaya, who was superior to you in respect of the four principle attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son.
62We hear, O Srinjaya, that the great Dilipa also met with death. The Brahmanas take pleasure in recounting his innumerable deeds.
63In one of his great sacrifices that king, gave away with full heart the entire Earth, abounding with wealth, to the Brahmanas.
64In each sacrifice celebrated by him, the chief priest received as sacrificial fee a thousand elephants made of gold. seven was
65In one of his sacrifices, the stake was made of gold and and looked highly beautiful. Performing the duties assigned to them, the gods having Shakra for their king, used to seek refuge with that king.
66Upon that highly effulgent golden stake decked with a ring, six thousand gods and Gandharvas danced in joy, and Vishvavasu himself, in their midst played on his Vina the notes according to the rules of concordance. Such the nature of Vishvavasu's music that every creature, wherever he might be, thought that the great Gandharva was playing to him alone.
67No other king could imitate the deeds of king Dilipa. The elephants of that king, intoxicated and adorned with golden trappings used to lie down on the roads.
68Those men went to heaven who could obtain a glance even of the great king Dwilipa who was ever truthful in speech and whose bow could bear a hundred enemies powerful like a hundred Anantas.
69Three sounds never ceased in Dwilipa's mansion, viz., the sound of Vedic recitations, the twang of bows, and cries of Let it be given.
70When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
71Yuvanashva's son Mandhatri also, O Srinjaya, we have heard, met with death. The celestials named Maruts took out that child from his father's stomach through one of its sides.
72Born from a quantity of clarified butter that had been purified by Mantras Mandhatri was born in the stomach of the great Yuvanashva. Highly prosperous, king Mandhatri vanquished the three worlds.
73Seeing that child of celestial beauty lying on the lap of his father, the gods asked one another,-whose breasts shall this child suck?
74Then Indra approached him,, saying,-He shall suck me.-From this incident the king of the deities named the child Mandhatri.
75To give nourishment to that high-souled child of Yuvanashva, the finger of Indra, placed in his mouth, began to give a jet of milk.
76Sucking Indra's finger, he grew up in a hundred days. In twelve days he looked like a boy of twelve years,
77The whole Earth in one day was subjugated by that high-souled and virtuous and brave king who was like Indra himself in prowess.
78He defeated king Angara, Marutta, Asita, Gaya and Vrihadratha the king of the Angas.
79When Yuvanashva's son fought in battle with Angara, the gods thought that the sky was breaking with the twang of his bow.
80The whole Earth from the point from which the Sun rises to where he sets is said to be the field of Mandhatri.
81Having celebrated Horse-sacrifices and a hundred Rajasuyas, he gave to the Brahmanas many Rohita fishes.
82Those fishes were each ten Yojanas in length and one in breadth. The residue after gratifying the Brahmanas, were divided amongst themselves by the other classes.
83When he, O Srinjaya, who was superior to you in respect of the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
84We hear, O Srinjaya, that Yayati the son of Nahusha also met with death. Having brought under his sway the whole world with its seas, he journeyed through it, adorning it with various sacrificial altars the interstices between which were measured by throws of a heavy piece of wood. Indeed, he reached the very bank of the sea as he went on celebrating great sacrifices.
85Having celebrated a thousand sacrifices and a hundred Vajapeyas, he pleased the lcading Brahmanas with three mountains of gold.
86Having killed many Daityas and Danavas duly in battle, Nahusha's son Yayati divided the whole Earth (among his children).
87At last discarding his other sons headed by Yadu and Druhyu, he installed (his youngest son) Puru on his throne and then returned to the forest accompanied by his wife.
88When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
89We hear, O Srinjaya, that Amvarisha also, the son of Nabhaga, met with death. That protector (of the world) and greatest of kings was considered by his subjects as the virtue incarnate.
90That king, in one of his sacrifices dedicated to the Brahmanas, for serving them, a million of kings who had themselves celebrated thousands of sacrifices each.
91Pious men praised Ambarisha the son of Nabhaga, saying that such deeds had never been done before nor would be done in the future.
92Those hundreds upon hundreds and thousands upon thousands of kings became (through Amvarisha's merits) crowned with the fruits of the Horse-sacrifice, and followed their chief by the Southern path to heaven).
93When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
94We hear, O Srinjaya, that Shashabindu also, the son of Chitraratha, met with death. The great king had a hundred thousand wives, and a million of sons. All of them used to wear golden coats of mail and all of them were flowers of bowmen.
95Each of those princes married a hundred princesses, and each princess brought a hundred elephants. With each each of those elephants were a hundred cars.
96With each car were a hundred horses, all of good breed and all adorned with golden trappings. With each horse were a hundred kine, and with each cow were a hundred sheep and goats.
97The immense wealth, O King, Sashavindu distributed in a Horse-sacrifice amongst the Brahmanas.
98When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
99We hear, O Stinjaya, that Gaya also, the son of Amurtharayas, met with death. For a hundred years, that king lived upon the residue of sacrificial food.
100(Pleased with his devotion) Agni offered him boons. The boons prayed for by Gaya were,-May not wealth suffer extinction even if I give ceaselessly. Let my respect virtue exist for ever.
101Let my heart ever love Truth, through your 'grace, O eater of sacrificial libations.-It has been heard by us that king Gaya secured all those wishes from Agni.
102On days of the new moon, on those of the full moon, and on every fourth month, for a thousand years, Gaya repeatedly celebrated the Horse-sacrifice.
103Rising (at the termination of every sacrifice) he distributed a hundred thousand kine and hundreds of mules during this time.
104That foremost of men pleased the gods with Soma, the Brahmanas, with wealth, the Pitris with Svadha, and the women with the satisfaction of all their desires.
105In this great Horse-sacrifice, king Gaya had a golden ground made, measuring a hundred cubits in length and fifty in breadth, and gave it away as the sacrificial fee.
106That foremost of men viz., Gaya the son Amurtarayas, distributed as many kine as there are sand grains, O king in the river Ganga.
107When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
108We hear, O Srinjaya, that Sankriti's son Rantideva also met with death. Having practised the severest of penances and worshipped him with great reverence, he obtained these boons from Shakra, having solicited them, saying,-Let us have profuse good and innumerable guests! Let not my faith suffer any deterioration, and let us not have to beg anything of any person!
109The animals both domestic and wild, killed in his sacrifice, used to come to him, viz., the great Rantideva of rigid vows and great fame, of their own accord.
110The secretions that came out of the skins of the animals produced a strong and celebrated river which till now passes by the name of Charmanvati.
111King Rantideva used to make presents to the. When the king said,-To you I give a hundred Nishkas! To you I give a hundred Nishkas! To you I give a hundred-the Brahinanas raised a hue and cry of refusal.
112When, however, the king said-I give a thousand Nishkas--the gifts were all accepted. All the vessels and plates in Rantideva's inansion for carrying food and other articles, all the jugs and pots, the pans and plates and cups were made of gold.
113There where the guests used to live in Rantideva's palace twenty thousand and one hundred kine had to be killed.
114Yet even on such occasions, the cooks, adorned with ear-rings, used to say,-There is abundant juice. Eat as much as you wish, but we have not as much to-day of meat as on former occasions.-When he O Srinjaya, who was far superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
115We hear, O Srinjaya, that the high-souled Sagara also met with death. He was born in the family of Ikshvaku, a foremost of men, and of superhuman power.
116Sixty-thousand sons used to follow him, like countless stars waiting upon the Moon, in the cloudless autumnal sky.
117He ruled the whole of this Earth. He gratified the gods by celebrating a thousand Horse-sacrifices.
118He gave away to deserving Brahmanas palatial edifices with columns of gold and (other parts) made entirely of that precious metal, abounding in rich beds and bevies of beautiful ladies having eyes like lotus-petals, and various other sorts of valuable objects. At his behest the Brahmanas divided those gifts among themselves.
119Out of wrath that king made the Earth to be excavated, whereupon she came to have the ocean on her bosom, and, therefore, the ocean is called Sagara after his name.
120When he, O Srinjaya, who was superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son, met with death, do not grieve for your son who is dead.
121We hear, O Srinjaya, that king Prithu also, the son of Vena met with death, the great Rishis, assembled together in the great forest, installed him in the sovereignty of the Earth.
122And because it was expected that he would advance all mankind, he was, accordingly, called Prithu (the advancer). And because also he protected people from injuries (Kshatta), he was, therefore, styled of Kshatriya (protector from injuries).
123Seeing Prithu the son of Vena, all the creatures of the Earth, exclaimed,-We love him affectionately!-And for the loving attachment (to him of all creatures), he was called a Raja (one who gratifies all).
124The Earth, during his regime produced crops without being tilled, every leaf of the trees bore honey, and every cow gave a jugful of milk.
125All men enjoyed health and all their wishes were fructified. They had no fear of any kind. They used to live, as they pleased, in fields or houses.
126When Prithu desired to cross the sea, the waters become solidified. The rivers also never rose when he had to cross them but remained perfectly calm. The standard on his car moved freely everywhere.
127King Prithu, in one of his great Horsesacrifices, distributed amongst the Brahmanas one and twenty mountains of gold, each measuring twelve hundred cubits.
128When he, O Srinjaya, who was far superior to you in the four principal attributes and who was purer than your son met with death, do not grieve for your son who is dead.
129What are you, O Srinjaya, thinking of silently? It seems, O king, that you do not pay heed to these words of mine. If you have not heard them, then this discourse of mine has been fruitless like medicine or diet to a person on the point of death.'
130I am all attention, ONarada, to this discourse of yours, of excellent sense and perfumed like a garland of flowers,-this discourse regarding the conduct of great royal sages of meritorious deeds and great fame, that can surely remove grief.
131Your discourse, O great sage, has not been fruitless. I have been freed from sorrow at your very sight! Like one never satiated with drinking nectar, I am not satiated with your words.
132O you of true vision, If you, O lord, be inclined to show your grace towards this man burning for the death of his son, then that son, through your favour, is sure to be revived and to mix once more with me (in this life).
133Narada said: I will give back to you that son of yours named Suvarnashthivin, whom Parvata gave you and who has been deprived of life! Effulgent like gold, that child shall live a thousand years.
हिन्दी
1"राजाओं में श्रेष्ठ वे धर्मपुत्र युधिष्ठिर तब भी मौन ही रहे, और पाण्डुपुत्र अर्जुन ने कृष्ण को सम्बोधित करके इस प्रकार कहा।
2अर्जुन ने कहा — शत्रुओं को सन्ताप देने वाले ये धर्मपुत्र अपने मारे गए स्वजनों के लिए शोक कर रहे हैं। हे माधव, इन्हें सान्त्वना दीजिए।
3हे जनार्दन, हम सब भी महान् विपत्ति में जा पड़े हैं। हे महाबाहु, आपको ही इनका शोक दूर करना चाहिए।
4वैशम्पायन ने आगे कहा — महान् अर्जुन के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर अक्षय कीर्ति वाले कमलनयन गोविन्द ने राजा की ओर देखा।
5युधिष्ठिर केशव की बात कभी टाल नहीं सकते थे। बाल्यकाल से ही गोविन्द युधिष्ठिर को स्वयं अर्जुन से भी अधिक प्रिय थे।
6चन्दन-लेप से सुशोभित और संगमरमर के स्तम्भ जैसे दिखने वाले राजा के हाथ को अपने हाथ में लेकर महाबाहु कृष्ण अपने समस्त श्रोताओं को प्रसन्न करते हुए बोलने लगे।
7सुन्दर दाँतों और नेत्रों से सुशोभित उनका मुख सूर्योदय के समय पूर्ण खिले हुए कमल की भाँति शोभित हो रहा था।
8वासुदेव ने कहा — हे पुरुषों में श्रेष्ठ, ऐसा शोक मत कीजिए जिससे आपका शरीर क्षीण हो जाए। जो इस युद्ध में मारे गए हैं, वे किसी भी प्रकार वापस नहीं मिलेंगे।
9हे राजन्, जो क्षत्रिय इस महायुद्ध में मारे गए हैं, वे उन वस्तुओं के समान हैं जो मनुष्य स्वप्न में पाता है और जो जागते ही लोप हो जाती हैं।
10वे सब वीर और रणभूमि के आभूषण थे। वे शत्रुओं पर आक्रमण करते हुए ही परास्त हुए। उनमें से कोई भी पीठ पर घाव खाकर अथवा भागते हुए नहीं मारा गया।
11वे सब महायुद्ध में वीरों से लड़कर और तब अपने प्राण त्यागकर, शस्त्रों से पवित्र होकर स्वर्ग को चले गए हैं। आपको उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए।
12सदा क्षत्रिय धर्म का पालन करने वाले, साहस से युक्त, वेदों तथा उनके अङ्गों के अच्छे ज्ञाता — वे सब उस आनन्दमय लोक को प्राप्त हुए हैं जो वीरों को ही मिलता है। प्राचीन काल के उन महात्मा भूपालों के विषय में सुनकर, जो इस लोक से विदा हो चुके हैं, आपको उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए।
13इस विषय में नारद का वह प्राचीन उपदेश कहा जाता है जो उन्होंने सृञ्जय के सम्मुख तब दिया था जब वे अपने पुत्रों की मृत्यु से अत्यन्त शोकाकुल थे।
14नारद ने कहा — हे सृञ्जय, सुख और दुःख के अधीन मैं, तुम तथा समस्त प्राणी — सबको मरना ही है। फिर शोक का क्या कारण है?
15मुझसे सुनो, मैं (कुछ) प्राचीन राजाओं का महान् वैभव वर्णन करता हूँ। एकाग्र चित्त से मेरी बात सुनो। हे राजन्, तब तुम अपना शोक त्याग दोगे।
16उन महात्मा राजाओं की कथा सुनकर अपना शोक घटाओ। सुनो, मैं तुम्हें उनकी कथाएँ पूरी तरह सुनाता हूँ।
17प्राचीन काल के उन राजाओं का मनोहर और आनन्ददायक इतिहास सुनने से प्रतिकूल ग्रह भी प्रसन्न हो जाते हैं और आयु बढ़ती है।
18हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि मरुत्त नामक एक राजा थे जो अविक्षित् के पुत्र थे। उन्हें भी मृत्यु प्राप्त हुई। उस महान् राजा के द्वारा किए गए विश्वसृज् नामक यज्ञ में इन्द्र, वरुण और बृहस्पति को आगे करके देवता आए थे। देवराज शक्र को ललकारकर उस राजा ने उन्हें युद्ध में परास्त किया था।
19इन्द्र का हित करने के लिए विद्वान् बृहस्पति ने मरुत्त के यज्ञ में पुरोहित बनने से इनकार कर दिया। तब बृहस्पति के छोटे भाई संवर्त ने राजा की प्रार्थना स्वीकार की।
20हे राजाओं में श्रेष्ठ, उस राजा के शासनकाल में पृथ्वी बिना जोते ही फसल उपजाती थी और भाँति-भाँति के आभूषणों से सुशोभित रहती थी।
21उस राजा के यज्ञ में विश्वेदेव सभासद् थे, मरुद्गण (अन्न तथा उपहारों के) वितरक बने थे, और महान् साध्यगण भी उपस्थित थे।
22मरुत्त के उस यज्ञ में मरुद्गण ने सोमपान किया। उस राजा के दान मूल्य में देवताओं, गन्धर्वों तथा मनुष्यों द्वारा कभी दिए गए दानों से भी बढ़कर थे।
23हे सृञ्जय, जब वह राजा भी, जो धर्म, ज्ञान, त्याग और धन में तुमसे श्रेष्ठ था और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र था, मृत्यु को प्राप्त हुआ, तो तुम अपने पुत्र के लिए शोक मत करो।
24अतिथि के पुत्र सुहोत्र नामक एक और राजा थे। हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि उन्हें भी मृत्यु प्राप्त हुई। उनके शासनकाल में इन्द्र ने पूरे एक वर्ष तक उनके राज्य पर स्वर्ण की वर्षा की।
25उस राजा को अपना स्वामी पाकर पृथ्वी वस्तुतः वसुमती (धनसम्पन्ना) हो गई। हे राजन्, उस राजा के शासनकाल में नदियाँ स्वर्ण के कछुए, केकड़े, घड़ियाल, शार्क और शिंशुमार बहाकर लाती थीं, क्योंकि पूजनीय इन्द्र ने उन पर इनकी वर्षा की थी।
26स्वर्ण की उन असंख्य मछलियों, शार्कों और कछुओं को देखकर अतिथि का पुत्र आश्चर्य से भर गया।
27पृथ्वी को ढँक देने वाले स्वर्ण की उस विपुल सम्पत्ति को एकत्र करके सुहोत्र ने कुरुजाङ्गल में एक यज्ञ किया और वह सब ब्राह्मणों में बाँट दिया।
28हे सृञ्जय, जब वह राजा, जो धर्म, ज्ञान, त्याग और धन — इन चार गुणों में तुमसे बढ़कर था और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र था, मृत्यु को प्राप्त हुआ, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
29तुम्हारे पुत्र ने न कभी यज्ञ किया, न कभी दान दिया। यह जानकर अपने मन को समझाओ और शोक मत करो। हे सृञ्जय, हम यह भी सुनते हैं कि अङ्गराज बृहद्रथ को भी मृत्यु प्राप्त हुई।
30उन्होंने एक लाख अश्व दान में दिए। अपने किए हुए एक यज्ञ में उन्होंने स्वर्ण के आभूषणों से सजी एक लाख कन्याएँ भी दान में दीं।
31अपने द्वारा किए गए एक अन्य यज्ञ में उन्होंने उत्तम जाति के एक लाख हाथी भी दान में दिए। उन्होंने स्वर्ण की जंजीरों से सजे दस करोड़ बैल तथा सहस्रों गौएँ भी दान में दीं। जब अङ्गराज ने विष्णुपद नामक पर्वत के समीप अपना यज्ञ किया, तब इन्द्र सोमपान से उन्मत्त हो गए और ब्राह्मण उन्हें प्राप्त दानों से। हे राजन्, इस राजा ने प्राचीन काल में जो सैकड़ों यज्ञ किए, उनमें दिए गए दान देवताओं, गन्धर्वों और मनुष्यों द्वारा कभी दिए गए दानों से कहीं बढ़कर थे। न कोई ऐसा मनुष्य जन्मा है, न कभी जन्मेगा, जिसने उतना धन दिया हो या देगा जितना अङ्गराज ने उन सात यज्ञों में बाँटा जिनमें सोमरस दिया गया था।
32हे सृञ्जय, जब यही बृहद्रथ, जो चारों गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
33हे सृञ्जय, हम यह भी सुनते हैं कि उशीनर के पुत्र शिवि को भी मृत्यु प्राप्त हुई। उस राजा ने सम्पूर्ण पृथ्वी का ऐसे शासन किया जैसे कोई अपने हाथ में चर्म की ढाल थामे रहता है।
34प्रत्येक युद्ध में विजयी होने वाले एक ही रथ पर सवार होकर राजा शिवि ने अपने चक्रों की घर्घराहट से सारी पृथ्वी को गुँजा दिया और समस्त राजाओं को अपने अधीन कर लिया।
35उशीनर के पुत्र शिबि ने एक यज्ञ में अपनी समस्त गौएँ और अश्व — पालतू तथा वन्य, दोनों — दान में दे दिए।
36हे सृञ्जय, स्वयं ब्रह्मा ने भी यही माना कि भूत या भविष्य के राजाओं में किसी ने वह भार न उठाया है और न उठा सकता है, जो उशीनर के पुत्र शिबि ने — उन राजाओं में श्रेष्ठ और स्वयं इन्द्र के समान परम पराक्रमी वीर ने — उठाया। इसलिए तुम अपने उस पुत्र के लिए शोक मत करो जिसने न कभी कोई यज्ञ किया, न कोई दान दिया।
37हे सृञ्जय, वस्तुतः जब शिवि, जो चारों गुणों में तुमसे कहीं श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
38हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि दुष्यन्त और शकुन्तला के पुत्र महान् भरत को भी, जिनका कोष विशाल और सदा भरा रहता था, मृत्यु प्राप्त हुई।
39यमुना के तट पर तीन सौ अश्व, सरस्वती के तट पर बीस और गङ्गा के तट पर चौदह अश्व देवताओं को समर्पित करके उस परम तेजस्वी राजा ने प्राचीन काल में (इसी क्रम से) एक सहस्र अश्वमेध और सौ राजसूय यज्ञ किए। प्राचीन काल में दुष्यन्त के पुत्र तेजस्वी भरत ने ये यज्ञ किए थे।
40पृथ्वी के राजाओं में कोई भी भरत के महान् कर्मों का अनुकरण नहीं कर सकता, जैसे कोई मनुष्य अपनी भुजाओं के बल से आकाश में नहीं उड़ सकता।
41अनगिनत यज्ञवेदियाँ बनवाकर उन्होंने कण्व ऋषि को असंख्य अश्व और अपार धन भेंट किया।
42हे सृञ्जय, जब वे भी, जो चारों गुणों में तुमसे कहीं श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
43हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि दशरथ के पुत्र राम को भी मृत्यु प्राप्त हुई। वे सदा अपनी प्रजा के साथ अपने ही औरस पुत्रों जैसा व्यवहार करते थे।
44उनके राज्य में न कोई विधवा थी, न कोई असहाय। वस्तुतः राम अपने राज्य का शासन करते हुए सदा अपने पिता दशरथ का ही अनुसरण करते थे।
45बादल समय पर वर्षा करके फसलों को प्रचुरता से उपजाते थे। उनके शासनकाल में उनके राज्य में अन्न सदा भरपूर रहता था।
46न कोई डूबकर मरता था, न अग्नि से। जब तक राम ने शासन किया, तब तक उनके राज्य में किसी रोग का भय नहीं था।
47प्रत्येक मनुष्य सहस्र वर्ष जीता था, और प्रत्येक मनुष्य इतना भाग्यशाली था कि उसके सहस्र सन्तान होती थीं। राम के शासनकाल में समस्त मनुष्य आरोग्य भोगते थे और अपनी कामनाओं की पूर्ति पाते थे।
48स्त्रियाँ तक आपस में कलह नहीं करती थीं, फिर पुरुषों की तो बात ही क्या? उनके शासनकाल में उनकी प्रजा सदा धर्म में लगी रहती थी।
49राम के शासनकाल में समस्त मनुष्य सन्तुष्ट रहते थे, अपनी कामनाओं की पूर्ति पाते थे, तथा निर्भय, स्वतन्त्र और सत्यवादी थे।
50वृक्ष सदा फूलों और फलों से लदे रहते थे और उन पर कोई विपत्ति नहीं आती थी। प्रत्येक गौ एक द्रोण भर दूध देती थी।
51उस वन में चौदह वर्ष तक कठोर तपस्या करते हुए रहकर, राम ने दस अश्वमेध यज्ञ किए, जिनमें सबके लिए पूर्ण मुक्त प्रवेश था।
52युवा, श्यामवर्ण और रक्तवर्ण नेत्रों वाले वे गजयूथ के नायक जैसे लगते थे। घुटनों तक लटकती भुजाओं और सुन्दर मुख वाले उनके कन्धे सिंह के समान थे और उनकी भुजाओं का बल महान् था।
53अयोध्या के सिंहासन पर बैठकर उन्होंने ग्यारह सहस्र वर्ष तक शासन किया।
54हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
55हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि राजा भगीरथ की भी मृत्यु हुई। उस राजा के एक यज्ञ में सोमरस पीकर उन्मत्त हुए पूजनीय पाकशासन देवराज इन्द्र ने अपनी भुजाओं के बल से सहस्रों असुरों को परास्त किया था।
56राजा भगीरथ ने अपने किए हुए एक यज्ञ में स्वर्ण के आभूषणों से सजी दस लाख कन्याएँ दान में दीं।
57उनमें से प्रत्येक कन्या एक-एक रथ पर बैठी थी, और प्रत्येक रथ में चार अश्व जुते हुए थे। प्रत्येक रथ के साथ सौ हाथी थे, सब उत्तम जाति के और स्वर्ण के साज से सजे हुए।
58प्रत्येक हाथी के पीछे एक सहस्र अश्व थे, प्रत्येक अश्व के पीछे एक सहस्र गौएँ, और प्रत्येक गौ के पीछे एक सहस्र बकरियाँ और भेड़ें।
59(पहले से ही) भागीरथी नाम से प्रसिद्ध गङ्गा इस राजा की गोद में बैठी थीं, जो उनकी धारा के समीप ही रहते थे, और इसी से वे उर्वशी नाम से भी प्रसिद्ध हुईं।
60तीन धाराओं वाली उन गङ्गा ने इक्ष्वाकु वंश के भगीरथ की पुत्री होना स्वीकार किया था, जो सदा ब्राह्मणों को पर्याप्त दक्षिणा देकर यज्ञ करते थे।
61हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों के सम्बन्ध में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने पुत्र के लिए शोक मत करो।
62हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि महान् दिलीप को भी मृत्यु प्राप्त हुई। ब्राह्मण उनके असंख्य कर्मों का वर्णन करने में आनन्द पाते हैं।
63अपने महान् यज्ञों में से एक में उस राजा ने धन से भरी-पूरी सम्पूर्ण पृथ्वी ही पूर्ण हृदय से ब्राह्मणों को दान कर दी।
64उनके द्वारा किए गए प्रत्येक यज्ञ में प्रधान पुरोहित को दक्षिणा के रूप में स्वर्ण के बने एक सहस्र हाथी मिलते थे।
65उनके एक यज्ञ में यूप स्वर्ण का बना था और अत्यन्त सुन्दर दिखता था। अपने-अपने नियत कर्तव्य निभाते हुए शक्र को अपना राजा मानने वाले देवता तक उस राजा की शरण लिया करते थे।
66कड़े से सजे उस परम तेजस्वी स्वर्ण-यूप के चारों ओर छह सहस्र देवता और गन्धर्व आनन्द से नाचे, और स्वयं विश्वावसु ने उनके बीच अपनी वीणा पर संगति के नियमों के अनुसार स्वर बजाए। विश्वावसु के संगीत का स्वभाव ऐसा था कि प्रत्येक प्राणी, वह जहाँ कहीं भी हो, यही समझता था कि वह महान् गन्धर्व केवल उसी के लिए बजा रहा है।
67कोई अन्य राजा दिलीप के कर्मों का अनुकरण नहीं कर सका। उस राजा के मदमत्त और स्वर्ण के साज से सजे हाथी मार्गों पर ही लोट जाया करते थे।
68जो महान् राजा दिलीप — सदा सत्यवादी, और जिनका धनुष सौ अनन्तों जैसे बलवान् सौ शत्रुओं का भार सह सकता था — उनकी एक झलक भी जो पा लेते थे, वे मनुष्य स्वर्ग को जाते थे।
69दिलीप के भवन में तीन शब्द कभी नहीं थमते थे — अर्थात् वेदपाठ का शब्द, धनुष की टंकार, और "दिया जाए" की पुकार।
70हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
71हे सृञ्जय, हमने सुना है कि युवनाश्व के पुत्र मान्धाता को भी मृत्यु प्राप्त हुई। मरुत् नामक देवताओं ने उस बालक को उसके पिता के उदर से, उसके एक पार्श्व को चीरकर निकाला था।
72मन्त्रों से पवित्र किए गए घृत की मात्रा से उत्पन्न होकर मान्धाता महान् युवनाश्व के उदर में जन्मे। परम समृद्धिशाली राजा मान्धाता ने तीनों लोक जीत लिए।
73दिव्य सौन्दर्य वाले उस बालक को अपने पिता की गोद में पड़ा देखकर देवताओं ने एक-दूसरे से पूछा — "यह बालक किसका स्तनपान करेगा?"
74तब इन्द्र उसके समीप आकर बोले — "यह मुझे ही चूसेगा (माम् धास्यति)।" इसी घटना से देवराज ने उस बालक का नाम मान्धाता रखा।
75युवनाश्व के उस महात्मा बालक को पोषण देने के लिए इन्द्र की अङ्गुली, जो उसके मुख में रखी गई थी, दूध की धारा देने लगी।
76इन्द्र की अङ्गुली चूसते हुए वह सौ दिनों में बढ़ गया। बारह दिनों में वह बारह वर्ष के बालक जैसा दिखने लगा।
77पराक्रम में स्वयं इन्द्र के समान उस महात्मा, धर्मात्मा और वीर राजा ने एक ही दिन में सम्पूर्ण पृथ्वी अपने अधीन कर ली।
78उन्होंने राजा अङ्गार, मरुत्त, असित, गय तथा अङ्गराज बृहद्रथ को परास्त किया।
79जब युवनाश्व के पुत्र ने अङ्गार से युद्ध किया, तब देवताओं को लगा कि उनके धनुष की टंकार से आकाश ही फट रहा है।
80जहाँ से सूर्य उदय होता है वहाँ से लेकर जहाँ वह अस्त होता है, वहाँ तक की सम्पूर्ण पृथ्वी मान्धाता का क्षेत्र कही जाती है।
81अश्वमेध यज्ञ तथा सौ राजसूय यज्ञ करके उन्होंने ब्राह्मणों को अनेक रोहित मत्स्य दान में दिए।
82उनमें से प्रत्येक मत्स्य दस योजन लम्बा और एक योजन चौड़ा था। ब्राह्मणों को तृप्त करने के पश्चात् जो शेष बचा, उसे अन्य वर्णों ने आपस में बाँट लिया।
83हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों के सम्बन्ध में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
84हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि नहुष के पुत्र ययाति को भी मृत्यु प्राप्त हुई। समुद्रों सहित समस्त संसार को अपने वश में करके वे उसमें विचरे और उसे अनेक यज्ञवेदियों से सुशोभित किया, जिनके बीच का अन्तर काठ का एक भारी टुकड़ा फेंककर नापा जाता था। वस्तुतः महान् यज्ञ करते-करते वे समुद्र के तट तक जा पहुँचे।
85एक सहस्र यज्ञ और सौ वाजपेय यज्ञ करके उन्होंने प्रमुख ब्राह्मणों को स्वर्ण के तीन पर्वत देकर प्रसन्न किया।
86युद्ध में विधिपूर्वक अनेक दैत्यों और दानवों का वध करके नहुष के पुत्र ययाति ने सम्पूर्ण पृथ्वी (अपने पुत्रों में) बाँट दी।
87अन्ततः यदु और द्रुह्यु आदि अपने अन्य पुत्रों को त्यागकर उन्होंने (अपने कनिष्ठ पुत्र) पुरु को अपने सिंहासन पर बैठाया और फिर अपनी पत्नी के साथ वन को लौट गए।
88हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
89हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि नभग के पुत्र अम्बरीष को भी मृत्यु प्राप्त हुई। (संसार के) उन रक्षक और राजाओं में महानतम को उनकी प्रजा साक्षात् धर्म ही मानती थी।
90उस राजा ने अपने एक यज्ञ में ब्राह्मणों की सेवा के लिए उन्हें दस लाख ऐसे राजा समर्पित किए जिनमें से प्रत्येक ने स्वयं सहस्रों यज्ञ किए थे।
91धर्मात्मा पुरुषों ने नभग के पुत्र अम्बरीष की प्रशंसा करते हुए कहा कि ऐसे कर्म न पहले कभी किए गए हैं, न भविष्य में किए जाएँगे।
92सैकड़ों-सैकड़ों और सहस्रों-सहस्रों वे राजा (अम्बरीष के पुण्य से) अश्वमेध यज्ञ के फल से युक्त हो गए, और दक्षिण मार्ग से अपने स्वामी के पीछे-पीछे (स्वर्ग को) गए।
93हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
94हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि चित्ररथ के पुत्र शशबिन्दु को भी मृत्यु प्राप्त हुई। उस महान् राजा की एक लाख पत्नियाँ और दस लाख पुत्र थे। वे सब स्वर्ण के कवच धारण करते थे और सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ थे।
95उन राजकुमारों में से प्रत्येक ने सौ-सौ राजकुमारियों से विवाह किया, और प्रत्येक राजकुमारी सौ हाथी लेकर आई। उन हाथियों में से प्रत्येक के साथ सौ रथ थे।
96प्रत्येक रथ के साथ सौ अश्व थे, सब उत्तम जाति के और सब स्वर्ण के साज से सजे हुए। प्रत्येक अश्व के साथ सौ गौएँ थीं, और प्रत्येक गौ के साथ सौ भेड़ें और बकरियाँ।
97हे राजन्, वह अपार सम्पत्ति शशबिन्दु ने एक अश्वमेध यज्ञ में ब्राह्मणों के बीच बाँट दी।
98हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
99हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि अमूर्तरयस् के पुत्र गय को भी मृत्यु प्राप्त हुई। सौ वर्ष तक वह राजा यज्ञशेष अन्न पर ही जीवित रहा।
100(उसकी भक्ति से प्रसन्न होकर) अग्नि ने उसे वर दिए। गय ने जो वर माँगे वे ये थे — "मैं निरन्तर दान देता रहूँ तो भी मेरा धन क्षीण न हो। धर्म के प्रति मेरा आदर सदा बना रहे।
101हे यज्ञ की आहुति ग्रहण करने वाले, आपकी कृपा से मेरा हृदय सदा सत्य से प्रेम करे।" हमने सुना है कि राजा गय ने अग्नि से वे सब कामनाएँ प्राप्त कर लीं।
102अमावस्या के दिनों में, पूर्णिमा के दिनों में, तथा प्रत्येक चौथे मास में — इस प्रकार एक सहस्र वर्ष तक गय ने बारम्बार अश्वमेध यज्ञ किया।
103(प्रत्येक यज्ञ की समाप्ति पर) उठकर उन्होंने इस काल में एक लाख गौएँ और सैकड़ों खच्चर बाँटे।
104उन पुरुषश्रेष्ठ ने देवताओं को सोम से, ब्राह्मणों को धन से, पितरों को स्वधा से, तथा स्त्रियों को उनकी समस्त कामनाओं की पूर्ति से तृप्त किया।
105इस महान् अश्वमेध यज्ञ में राजा गय ने सौ हाथ लम्बी और पचास हाथ चौड़ी स्वर्ण की भूमि बनवाई और उसे यज्ञ की दक्षिणा के रूप में दान कर दिया।
106हे राजन्, उन पुरुषश्रेष्ठ अर्थात् अमूर्तरयस् के पुत्र गय ने उतनी गौएँ दान में दीं जितने गङ्गा नदी में बालुकाकण हैं।
107हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
108हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि संकृति के पुत्र रन्तिदेव को भी मृत्यु प्राप्त हुई। कठोरतम तपस्या करके और महान् श्रद्धा से शक्र की आराधना करके उन्होंने प्रार्थना करते हुए ये वर प्राप्त किए — "हमारे पास प्रचुर सम्पत्ति और असंख्य अतिथि हों! मेरी श्रद्धा में कभी कोई कमी न आए, और हमें किसी से कुछ भी माँगना न पड़े!"
109कठोर व्रत वाले और महान् कीर्ति वाले उन्हीं महान् रन्तिदेव के यज्ञ में जो पशु — पालतू तथा वन्य, दोनों — मारे जाते थे, वे स्वयं ही उनके पास चले आते थे।
110उन पशुओं के चर्म से निकले हुए रस से एक प्रबल और प्रसिद्ध नदी उत्पन्न हुई, जो आज तक चर्मण्वती नाम से बहती है।
111राजा रन्तिदेव ब्राह्मणों को दान दिया करते थे। जब राजा ने कहा — "तुम्हें मैं सौ निष्क देता हूँ! तुम्हें सौ निष्क देता हूँ! तुम्हें सौ देता हूँ!" — तब ब्राह्मणों ने अस्वीकार का कोलाहल मचा दिया।
112किन्तु जब राजा ने कहा — "मैं एक सहस्र निष्क देता हूँ" — तब वे दान स्वीकार कर लिए गए। रन्तिदेव के भवन में अन्न तथा अन्य वस्तुएँ ढोने के समस्त पात्र और थालियाँ, समस्त घड़े और मटके, कड़ाहियाँ, थाल और प्याले — सब स्वर्ण के बने थे।
113रन्तिदेव के प्रासाद में जहाँ अतिथि रहा करते थे, वहाँ बीस सहस्र एक सौ गौएँ प्रतिदिन मारनी पड़ती थीं।
114फिर भी ऐसे अवसरों पर कुण्डलों से सुशोभित पाचक कहा करते थे — "रस तो प्रचुर है। जितना चाहो खाओ, किन्तु आज हमारे पास मांस उतना नहीं है जितना पहले के अवसरों पर हुआ करता था।" हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे कहीं श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
115हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि महात्मा सगर को भी मृत्यु प्राप्त हुई। वे इक्ष्वाकु के कुल में उत्पन्न हुए थे, पुरुषों में श्रेष्ठ और अलौकिक शक्ति वाले थे।
116साठ सहस्र पुत्र उनके पीछे-पीछे चलते थे, जैसे मेघरहित शरत्कालीन आकाश में असंख्य तारे चन्द्रमा की सेवा में रहते हैं।
117उन्होंने इस सम्पूर्ण पृथ्वी पर शासन किया। एक सहस्र अश्वमेध यज्ञ करके उन्होंने देवताओं को तृप्त किया।
118उन्होंने योग्य ब्राह्मणों को स्वर्ण के स्तम्भों वाले और (शेष भाग भी) पूर्णतः उसी बहुमूल्य धातु के बने राजप्रासाद दान में दिए, जो बहुमूल्य शय्याओं तथा कमलदल जैसे नेत्रों वाली सुन्दरी स्त्रियों के समूहों से भरे थे, और साथ ही भाँति-भाँति की अन्य मूल्यवान् वस्तुएँ भी दीं। उनकी आज्ञा से ब्राह्मणों ने वे दान आपस में बाँट लिए।
119क्रोधवश उस राजा ने पृथ्वी खुदवाई, जिससे वह अपने वक्ष पर समुद्र धारण करने वाली हो गई, और इसी से समुद्र उनके नाम पर सागर कहलाया।
120हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
121हे सृञ्जय, हम सुनते हैं कि वेन के पुत्र राजा पृथु को भी मृत्यु प्राप्त हुई। महान् ऋषियों ने महावन में एकत्र होकर उन्हें पृथ्वी के आधिपत्य पर अभिषिक्त किया था।
122और क्योंकि यह आशा की गई थी कि वे समस्त मनुष्यजाति की उन्नति करेंगे, इसीलिए वे पृथु (उन्नति करने वाले) कहलाए। और क्योंकि उन्होंने लोगों की क्षति (क्षत) से रक्षा की, इसीलिए वे क्षत्रिय (क्षति से रक्षा करने वाले) कहलाए।
123वेन के पुत्र पृथु को देखकर पृथ्वी के समस्त प्राणी पुकार उठे — "हम इनसे स्नेह करते हैं!" और (समस्त प्राणियों के उनके प्रति) इसी स्नेहपूर्ण अनुराग के कारण वे राजा (सबको प्रसन्न करने वाले) कहलाए।
124उनके शासनकाल में पृथ्वी बिना जोते ही फसल उपजाती थी, वृक्षों का प्रत्येक पत्ता मधु धारण करता था, और प्रत्येक गौ घड़ा भर दूध देती थी।
125समस्त मनुष्य आरोग्य भोगते थे और उनकी सब कामनाएँ फलती थीं। उन्हें किसी प्रकार का भय नहीं था। वे जैसे चाहते वैसे खेतों में अथवा घरों में रहते थे।
126जब पृथु ने समुद्र पार करना चाहा, तब जल जम गया। जब उन्हें नदियाँ पार करनी होतीं, तब वे भी कभी नहीं चढ़तीं, वरन् पूर्णतः शान्त रहतीं। उनके रथ की ध्वजा सर्वत्र निर्बाध विचरती थी।
127राजा पृथु ने अपने महान् अश्वमेध यज्ञों में से एक में ब्राह्मणों के बीच स्वर्ण के इक्कीस पर्वत बाँटे, जिनमें से प्रत्येक बारह सौ हाथ ऊँचा था।
128हे सृञ्जय, जब वे, जो चार प्रमुख गुणों में तुमसे कहीं श्रेष्ठ थे और जो तुम्हारे पुत्र से अधिक पवित्र थे, मृत्यु को प्राप्त हुए, तो तुम अपने मृत पुत्र के लिए शोक मत करो।
129हे सृञ्जय, तुम मौन होकर किस बात का विचार कर रहे हो? हे राजन्, ऐसा जान पड़ता है कि तुम मेरे इन वचनों पर ध्यान नहीं दे रहे। यदि तुमने इन्हें सुना ही नहीं, तो मेरा यह उपदेश मरणासन्न पुरुष को दी गई औषधि अथवा पथ्य की भाँति निष्फल ही हुआ।"
130"हे नारद, आपके इस उपदेश पर मेरा पूरा ध्यान है, जो उत्तम अर्थ से भरा और पुष्पों की माला की भाँति सुगन्धित है — पुण्यकर्मा और महाकीर्तिवान् महान् राजर्षियों के आचरण से सम्बन्धित यह उपदेश निश्चय ही शोक को दूर कर सकता है।
131हे महर्षि, आपका उपदेश निष्फल नहीं हुआ। आपके दर्शनमात्र से ही मैं शोक से मुक्त हो गया हूँ! जैसे अमृतपान से कोई तृप्त नहीं होता, वैसे ही मैं आपके वचनों से तृप्त नहीं हो रहा।
132हे सत्यदृष्टि वाले, हे स्वामी, यदि आप अपने पुत्र की मृत्यु से जलते हुए इस पुरुष पर कृपा करने को उद्यत हों, तो वह पुत्र आपकी कृपा से अवश्य जीवित हो उठेगा और (इसी जीवन में) फिर मुझसे आ मिलेगा।"
133नारद ने कहा — मैं तुम्हारा वह पुत्र, जिसका नाम सुवर्णष्ठीवी है, जिसे पर्वत ने तुम्हें दिया था और जो अब प्राणहीन हो गया है, तुम्हें लौटा दूँगा! स्वर्ण के समान तेजस्वी वह बालक एक सहस्र वर्ष जिएगा।
नेपाली
1"राजाहरूमा श्रेष्ठ ती धर्मपुत्र युधिष्ठिर तब पनि मौन नै रहे, र पाण्डुपुत्र अर्जुनले कृष्णलाई सम्बोधन गरेर यसरी भने।
2अर्जुनले भने — शत्रुहरूलाई सन्ताप दिने यी धर्मपुत्र आफ्ना मारिएका स्वजनहरूका लागि शोक गरिरहेका छन्। हे माधव, यिनलाई सान्त्वना दिनुहोस्।
3हे जनार्दन, हामी सबै पनि महान् विपत्तिमा परेका छौँ। हे महाबाहु, तपाईंले नै यिनको शोक हटाउनुपर्दछ।
4वैशम्पायनले अझ भने — महान् अर्जुनद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि अक्षय कीर्तिका कमलनयन गोविन्दले राजातिर हेरे।
5युधिष्ठिरले केशवको कुरा कहिल्यै टार्न सक्दैनथे। बाल्यकालदेखि नै गोविन्द युधिष्ठिरलाई स्वयं अर्जुनभन्दा पनि बढी प्रिय थिए।
6चन्दनको लेपले सुशोभित र सङ्गमरमरको स्तम्भजस्तो देखिने राजाको हात आफ्नो हातमा लिएर महाबाहु कृष्ण आफ्ना सम्पूर्ण श्रोतालाई प्रसन्न पार्दै बोल्न थाले।
7सुन्दर दाँत र नेत्रले सुशोभित उनको मुख सूर्योदयको समयमा पूर्ण फुलेको कमलझैँ शोभित भइरहेको थियो।
8वासुदेवले भने — हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, यस्तो शोक नगर्नुहोस् जसले तपाईंको शरीर क्षीण होस्। जो यस युद्धमा मारिएका छन्, तिनीहरू कुनै पनि प्रकारले फर्किनेछैनन्।
9हे राजन्, जुन क्षत्रियहरू यस महायुद्धमा मारिएका छन्, तिनीहरू ती वस्तुसमान हुन् जो मानिसले सपनामा पाउँछ र जो ब्युँझनासाथ लोप हुन्छन्।
10तिनीहरू सबै वीर र रणभूमिका आभूषण थिए। तिनीहरू शत्रुहरूमाथि आक्रमण गर्दै नै परास्त भए। तिनीहरूमध्ये कोही पनि पीठमा घाउ खाएर अथवा भाग्दै मारिएनन्।
11तिनीहरू सबै महायुद्धमा वीरहरूसँग लडेर र त्यसपछि आफ्ना प्राण त्यागेर, शस्त्रहरूले पवित्र भई स्वर्ग गएका छन्। तपाईंले तिनीहरूका लागि शोक गर्नुहुँदैन।
12सधैँ क्षत्रिय धर्मको पालन गर्ने, साहसले युक्त, वेद तथा तिनका अङ्गका राम्रा ज्ञाता — तिनीहरू सबै त्यस आनन्दमय लोकमा पुगेका छन् जो वीरहरूलाई नै प्राप्त हुन्छ। प्राचीन कालका ती महात्मा भूपालहरूको विषयमा सुनेर, जो यस लोकबाट बिदा भइसकेका छन्, तपाईंले तिनीहरूका लागि शोक गर्नुहुँदैन।
13यस विषयमा नारदको त्यो प्राचीन उपदेश भनिन्छ जो उनले सृञ्जयको सामु तब दिएका थिए जब उनी आफ्ना पुत्रहरूको मृत्युले अत्यन्त शोकाकुल थिए।
14नारदले भने — हे सृञ्जय, सुख र दुःखका अधीनमा म, तिमी तथा सम्पूर्ण प्राणी — सबैले मर्नैपर्दछ। अनि शोकको के कारण छ?
15मबाट सुन, म (केही) प्राचीन राजाहरूको महान् वैभव वर्णन गर्दछु। एकाग्र चित्तले मेरो कुरा सुन। हे राजन्, तब तिमी आफ्नो शोक त्याग्नेछौ।
16ती महात्मा राजाहरूको कथा सुनेर आफ्नो शोक घटाऊ। सुन, म तिमीलाई तिनका कथा पूरै सुनाउँछु।
17प्राचीन कालका ती राजाहरूको मनोहर र आनन्ददायक इतिहास सुन्दा प्रतिकूल ग्रहहरू पनि प्रसन्न हुन्छन् र आयु बढ्दछ।
18हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि मरुत्त नामक एक राजा थिए जो अविक्षित्का पुत्र थिए। उनलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। त्यस महान् राजाले गरेको विश्वसृज् नामक यज्ञमा इन्द्र, वरुण र बृहस्पतिलाई अगाडि राखेर देवताहरू आएका थिए। देवराज शक्रलाई ललकारेर त्यस राजाले उनलाई युद्धमा परास्त गरेका थिए।
19इन्द्रको हित गर्नका लागि विद्वान् बृहस्पतिले मरुत्तको यज्ञमा पुरोहित बन्न अस्वीकार गरे। तब बृहस्पतिका कान्छा भाइ संवर्तले राजाको प्रार्थना स्वीकार गरे।
20हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यस राजाको शासनकालमा पृथ्वीले नजोतीकनै बाली उब्जाउँथी र भाँतिभाँतिका आभूषणले सुशोभित रहन्थी।
21त्यस राजाको यज्ञमा विश्वेदेवहरू सभासद् थिए, मरुद्गण (अन्न तथा उपहारका) वितरक बनेका थिए, र महान् साध्यगण पनि उपस्थित थिए।
22मरुत्तको त्यस यज्ञमा मरुद्गणले सोमपान गरे। त्यस राजाका दान मूल्यमा देवता, गन्धर्व तथा मानिसहरूले कहिल्यै दिएका दानभन्दा पनि बढी थिए।
23हे सृञ्जय, जब त्यो राजा पनि, जो धर्म, ज्ञान, त्याग र धनमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थियो र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थियो, मृत्युलाई प्राप्त भयो, त्यसैले तिमी आफ्नो पुत्रका लागि शोक नगर।
24अतिथिका पुत्र सुहोत्र नामक अर्का राजा थिए। हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि उनलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। उनको शासनकालमा इन्द्रले पूरै एक वर्षसम्म उनको राज्यमाथि सुनको वर्षा गरे।
25त्यस राजालाई आफ्नो स्वामी पाएर पृथ्वी वास्तवमा वसुमती (धनसम्पन्न) भई। हे राजन्, त्यस राजाको शासनकालमा नदीहरूले सुनका कछुवा, गँगटा, गोही, शार्क र शिंशुमार बगाएर ल्याउँथे, किनभने पूजनीय इन्द्रले तिनमाथि यिनको वर्षा गरेका थिए।
26सुनका ती असङ्ख्य माछा, शार्क र कछुवा देखेर अतिथिको पुत्र आश्चर्यले भरियो।
27पृथ्वीलाई ढाक्ने सुनको त्यो विपुल सम्पत्ति जम्मा गरेर सुहोत्रले कुरुजाङ्गलमा एउटा यज्ञ गरे र त्यो सबै ब्राह्मणहरूमा बाँडिदिए।
28हे सृञ्जय, जब त्यो राजा, जो धर्म, ज्ञान, त्याग र धन — यी चार गुणमा तिमीभन्दा बढी थियो र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थियो, मृत्युलाई प्राप्त भयो, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
29तिम्रो पुत्रले न कहिल्यै यज्ञ गर्यो, न कहिल्यै दान दियो। यो जानेर आफ्नो मनलाई सम्झाऊ र शोक नगर। हे सृञ्जय, हामी यो पनि सुन्दछौँ कि अङ्गराज बृहद्रथलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो।
30उनले एक लाख अश्व दानमा दिए। आफूले गरेको एउटा यज्ञमा उनले सुनका आभूषणले सजिएका एक लाख कन्या पनि दानमा दिए।
31आफूले गरेको अर्को यज्ञमा उनले उत्तम जातिका एक लाख हात्ती पनि दानमा दिए। उनले सुनका साङ्लाले सजिएका दस करोड गोरु तथा हजारौँ गाई पनि दानमा दिए। जब अङ्गराजले विष्णुपद नामक पर्वतको नजिक आफ्नो यज्ञ गरे, तब इन्द्र सोमपानले उन्मत्त भए र ब्राह्मणहरू आफूले पाएका दानले। हे राजन्, यस राजाले प्राचीन कालमा जुन सयौँ यज्ञ गरे, तिनमा दिइएका दान देवता, गन्धर्व र मानिसहरूले कहिल्यै दिएका दानभन्दा निकै बढी थिए। न कुनै यस्तो मानिस जन्मेको छ, न कहिल्यै जन्मनेछ, जसले त्यति धन दिएको होस् वा दिनेछ जति अङ्गराजले ती सात यज्ञमा बाँडे जसमा सोमरस दिइएको थियो।
32हे सृञ्जय, जब यिनै बृहद्रथ, जो चारै गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
33हे सृञ्जय, हामी यो पनि सुन्दछौँ कि उशीनरका पुत्र शिविलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। त्यस राजाले सम्पूर्ण पृथ्वीको यसरी शासन गरे जसरी कसैले आफ्नो हातमा छालाको ढाल समातिरहन्छ।
34प्रत्येक युद्धमा विजयी हुने एउटै रथमा सवार भएर राजा शिविले आफ्ना चक्रको घर्घराहटले सारा पृथ्वी गुञ्जाइदिए र सम्पूर्ण राजालाई आफ्नो अधीनमा पारे।
35उशीनरका पुत्र शिबिले एउटा यज्ञमा आफ्ना सम्पूर्ण गाई र अश्व — पालतु तथा वन्य, दुवै — दानमा दिए।
36हे सृञ्जय, स्वयं ब्रह्माले पनि यही मानेका थिए कि भूत वा भविष्यका राजाहरूमा कसैले त्यो भार न उठाएको छ न उठाउन सक्दछ, जो उशीनरका पुत्र शिबिले — ती राजाहरूमा श्रेष्ठ र स्वयं इन्द्रसमान परम पराक्रमी वीरले — उठाए। त्यसैले तिमी आफ्नो त्यस पुत्रका लागि शोक नगर जसले न कहिल्यै कुनै यज्ञ गर्यो, न कुनै दान दियो।
37हे सृञ्जय, वास्तवमा जब शिवि, जो चारै गुणमा तिमीभन्दा निकै श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
38हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि दुष्यन्त र शकुन्तलाका पुत्र महान् भरतलाई पनि, जसको कोष विशाल र सधैँ भरिएको रहन्थ्यो, मृत्यु प्राप्त भयो।
39यमुनाको तटमा तीन सय अश्व, सरस्वतीको तटमा बीस र गङ्गाको तटमा चौध अश्व देवताहरूलाई समर्पित गरेर त्यस परम तेजस्वी राजाले प्राचीन कालमा (यसै क्रमले) एक हजार अश्वमेध र सय राजसूय यज्ञ गरे। प्राचीन कालमा दुष्यन्तका पुत्र तेजस्वी भरतले यी यज्ञ गरेका थिए।
40पृथ्वीका राजाहरूमा कसैले पनि भरतका महान् कर्मको अनुकरण गर्न सक्दैन, जसरी कुनै मानिसले आफ्ना भुजाको बलले आकाशमा उड्न सक्दैन।
41अनगिन्ती यज्ञवेदी बनाएर उनले कण्व ऋषिलाई असङ्ख्य अश्व र अपार धन भेटी चढाए।
42हे सृञ्जय, जब उनी पनि, जो चारै गुणमा तिमीभन्दा निकै श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
43हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि दशरथका पुत्र रामलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। उनी सधैँ आफ्नो प्रजासँग आफ्नै औरस पुत्रजस्तै व्यवहार गर्दथे।
44उनको राज्यमा न कुनै विधवा थिइन्, न कोही असहाय। वास्तवमा राम आफ्नो राज्यको शासन गर्दा सधैँ आफ्ना पिता दशरथकै अनुसरण गर्दथे।
45बादलहरूले समयमा वर्षा गरेर बालीलाई प्रचुरतासँग उब्जाउँथे। उनको शासनकालमा उनको राज्यमा अन्न सधैँ भरपूर रहन्थ्यो।
46न कोही डुबेर मर्थ्यो, न आगोले। जबसम्म रामले शासन गरे, तबसम्म उनको राज्यमा कुनै रोगको भय थिएन।
47प्रत्येक मानिस हजार वर्ष बाँच्थ्यो, र प्रत्येक मानिस यति भाग्यशाली थियो कि उसका हजार सन्तान हुन्थे। रामको शासनकालमा सम्पूर्ण मानिसले आरोग्य भोग्थे र आफ्ना कामनाको पूर्ति पाउँथे।
48स्त्रीहरूसम्म आपसमा कलह गर्दैनथिए, अनि पुरुषहरूको त कुरै के? उनको शासनकालमा उनको प्रजा सधैँ धर्ममा लागिरहन्थ्यो।
49रामको शासनकालमा सम्पूर्ण मानिस सन्तुष्ट रहन्थे, आफ्ना कामनाको पूर्ति पाउँथे, तथा निर्भय, स्वतन्त्र र सत्यवादी थिए।
50रूखहरू सधैँ फूल र फलले लदेका रहन्थे र तिनमा कुनै विपत्ति आउँदैनथ्यो। प्रत्येक गाईले एक द्रोण भरी दूध दिन्थी।
51त्यस वनमा चौध वर्षसम्म कठोर तपस्या गर्दै बसेर, रामले दस अश्वमेध यज्ञ गरे, जसमा सबैका लागि पूर्ण खुला प्रवेश थियो।
52युवा, श्यामवर्ण र रातो वर्णका नेत्र भएका उनी गजयूथका नायकजस्ता देखिन्थे। घुँडासम्म झुल्ने भुजा र सुन्दर मुख भएका उनका काँध सिंहसमान थिए र उनका भुजाको बल महान् थियो।
53अयोध्याको सिंहासनमा बसेर उनले एघार हजार वर्षसम्म शासन गरे।
54हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
55हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि राजा भगीरथको पनि मृत्यु भयो। त्यस राजाको एउटा यज्ञमा सोमरस पिएर उन्मत्त भएका पूजनीय पाकशासन देवराज इन्द्रले आफ्ना भुजाको बलले हजारौँ असुरलाई परास्त गरेका थिए।
56राजा भगीरथले आफूले गरेको एउटा यज्ञमा सुनका आभूषणले सजिएका दस लाख कन्या दानमा दिए।
57तीमध्ये प्रत्येक कन्या एक-एक रथमा बसेकी थिइन्, र प्रत्येक रथमा चार अश्व जोतिएका थिए। प्रत्येक रथसँग सय हात्ती थिए, सबै उत्तम जातिका र सुनका साजले सजिएका।
58प्रत्येक हात्तीको पछाडि एक हजार अश्व थिए, प्रत्येक अश्वको पछाडि एक हजार गाई, र प्रत्येक गाईको पछाडि एक हजार बाख्रा र भेडा।
59(पहिलेदेखि नै) भागीरथी नामले प्रसिद्ध गङ्गा यी राजाको काखमा बसेकी थिइन्, जो उनको धाराको नजिकै बस्थे, र यसैले उनी उर्वशी नामले पनि प्रसिद्ध भइन्।
60तीन धारा भएकी ती गङ्गाले इक्ष्वाकु वंशका भगीरथकी पुत्री हुन स्वीकार गरेकी थिइन्, जो सधैँ ब्राह्मणहरूलाई पर्याप्त दक्षिणा दिएर यज्ञ गर्दथे।
61हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणका सम्बन्धमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो पुत्रका लागि शोक नगर।
62हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि महान् दिलीपलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। ब्राह्मणहरू उनका असङ्ख्य कर्मको वर्णन गर्नमा आनन्द पाउँछन्।
63आफ्ना महान् यज्ञमध्ये एउटामा त्यस राजाले धनले भरिपूर्ण सम्पूर्ण पृथ्वी नै पूर्ण हृदयले ब्राह्मणहरूलाई दान गरिदिए।
64उनले गरेको प्रत्येक यज्ञमा प्रधान पुरोहितलाई दक्षिणाका रूपमा सुनका बनेका एक हजार हात्ती प्राप्त हुन्थे।
65उनको एउटा यज्ञमा यूप सुनको बनेको थियो र अत्यन्त सुन्दर देखिन्थ्यो। आ-आफ्ना नियत कर्तव्य निभाउँदै शक्रलाई आफ्नो राजा मान्ने देवतासम्म त्यस राजाको शरण लिने गर्दथे।
66बालाले सजिएको त्यस परम तेजस्वी सुनको यूपको वरिपरि छ हजार देवता र गन्धर्व आनन्दले नाचे, र स्वयं विश्वावसुले तिनीहरूको बीचमा आफ्नो वीणामा सङ्गतिका नियमअनुसार स्वर बजाए। विश्वावसुको सङ्गीतको स्वभाव यस्तो थियो कि प्रत्येक प्राणी, ऊ जहाँ भए पनि, यही ठान्थ्यो कि ती महान् गन्धर्व केवल उसैका लागि बजाइरहेका छन्।
67अर्को कुनै राजाले दिलीपका कर्मको अनुकरण गर्न सकेन। त्यस राजाका मदमत्त र सुनका साजले सजिएका हात्तीहरू बाटैमा लडिबुडी गर्ने गर्दथे।
68जो महान् राजा दिलीप — सधैँ सत्यवादी, र जसको धनुषले सय अनन्तजस्ता बलवान् सय शत्रुको भार सहन सक्दथ्यो — उनको एक झलक पनि जसले पाउँथे, ती मानिस स्वर्ग जान्थे।
69दिलीपको भवनमा तीन शब्द कहिल्यै थामिँदैनथे — अर्थात् वेदपाठको शब्द, धनुषको टङ्कार, र "दिइयोस्" भन्ने पुकार।
70हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
71हे सृञ्जय, हामीले सुनेका छौँ कि युवनाश्वका पुत्र मान्धातालाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। मरुत् नामक देवताहरूले त्यस बालकलाई उसका पिताको पेटबाट, त्यसको एक पाटो चिरेर निकालेका थिए।
72मन्त्रले पवित्र गरिएको घिउको मात्राबाट उत्पन्न भई मान्धाता महान् युवनाश्वको पेटमा जन्मे। परम समृद्धिशाली राजा मान्धाताले तीनै लोक जिते।
73दिव्य सौन्दर्य भएको त्यस बालकलाई आफ्ना पिताको काखमा परेको देखेर देवताहरूले एक-अर्कासँग सोधे — "यो बालकले कसको स्तनपान गर्नेछ?"
74तब इन्द्र त्यसको नजिक आएर भने — "यसले मलाई नै चुस्नेछ (माम् धास्यति)।" यसै घटनाबाट देवराजले त्यस बालकको नाम मान्धाता राखे।
75युवनाश्वका ती महात्मा बालकलाई पोषण दिनका लागि इन्द्रको औँला, जो त्यसको मुखमा राखिएको थियो, दूधको धारा दिन थाल्यो।
76इन्द्रको औँला चुस्दै ऊ सय दिनमा बढ्यो। बाह्र दिनमा ऊ बाह्र वर्षको बालकजस्तो देखिन थाल्यो।
77पराक्रममा स्वयं इन्द्रसमान ती महात्मा, धर्मात्मा र वीर राजाले एकै दिनमा सम्पूर्ण पृथ्वी आफ्नो अधीनमा पारे।
78उनले राजा अङ्गार, मरुत्त, असित, गय तथा अङ्गराज बृहद्रथलाई परास्त गरे।
79जब युवनाश्वका पुत्रले अङ्गारसँग युद्ध गरे, तब देवताहरूलाई लाग्यो कि उनको धनुषको टङ्कारले आकाश नै फाटिरहेको छ।
80जहाँबाट सूर्य उदाउँछ त्यहाँदेखि लिएर जहाँ ऊ अस्ताउँछ, त्यहाँसम्मको सम्पूर्ण पृथ्वी मान्धाताको क्षेत्र भनिन्छ।
81अश्वमेध यज्ञ तथा सय राजसूय यज्ञ गरेर उनले ब्राह्मणहरूलाई अनेक रोहित माछा दानमा दिए।
82तीमध्ये प्रत्येक माछा दस योजन लामो र एक योजन चौडा थियो। ब्राह्मणहरूलाई तृप्त पारेपछि जो बाँकी रह्यो, त्यसलाई अन्य वर्णहरूले आपसमा बाँडे।
83हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणका सम्बन्धमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
84हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि नहुषका पुत्र ययातिलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। समुद्रसहित सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो वशमा पारेर उनी त्यसमा विचरे र त्यसलाई अनेक यज्ञवेदीले सुशोभित गरे, जसका बीचको अन्तर काठको एउटा भारी टुक्रा फ्याँकेर नापिन्थ्यो। वास्तवमा महान् यज्ञ गर्दै-गर्दै उनी समुद्रको तटसम्मै पुगे।
85एक हजार यज्ञ र सय वाजपेय यज्ञ गरेर उनले प्रमुख ब्राह्मणहरूलाई सुनका तीन पर्वत दिएर प्रसन्न पारे।
86युद्धमा विधिपूर्वक अनेक दैत्य र दानवको वध गरेर नहुषका पुत्र ययातिले सम्पूर्ण पृथ्वी (आफ्ना पुत्रहरूमा) बाँडिदिए।
87अन्ततः यदु र द्रुह्यु आदि आफ्ना अन्य पुत्रलाई त्यागेर उनले (आफ्ना कान्छा पुत्र) पुरुलाई आफ्नो सिंहासनमा बसाले र त्यसपछि आफ्नी पत्नीसँग वनमा फर्के।
88हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
89हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि नभगका पुत्र अम्बरीषलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। (संसारका) ती रक्षक र राजाहरूमा महानतमलाई उनको प्रजाले साक्षात् धर्म नै मान्दथ्यो।
90त्यस राजाले आफ्नो एउटा यज्ञमा ब्राह्मणहरूको सेवाका लागि तिनीहरूलाई दस लाख यस्ता राजा समर्पित गरे जसमध्ये प्रत्येकले आफैँ हजारौँ यज्ञ गरेका थिए।
91धर्मात्मा पुरुषहरूले नभगका पुत्र अम्बरीषको प्रशंसा गर्दै भने कि यस्ता कर्म न पहिले कहिल्यै गरिएका छन्, न भविष्यमा गरिनेछन्।
92सयौँ-सयौँ र हजारौँ-हजारौँ ती राजाहरू (अम्बरीषको पुण्यले) अश्वमेध यज्ञको फलले युक्त भए, र दक्षिण मार्गबाट आफ्ना स्वामीको पछि-पछि (स्वर्ग) गए।
93हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
94हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि चित्ररथका पुत्र शशबिन्दुलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। ती महान् राजाका एक लाख पत्नी र दस लाख पुत्र थिए। तिनीहरू सबै सुनका कवच धारण गर्दथे र सबै धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ थिए।
95ती राजकुमारहरूमध्ये प्रत्येकले सय-सय राजकुमारीसँग विवाह गरे, र प्रत्येक राजकुमारीले सय हात्ती लिएर आइन्। ती हात्तीमध्ये प्रत्येकसँग सय रथ थिए।
96प्रत्येक रथसँग सय अश्व थिए, सबै उत्तम जातिका र सबै सुनका साजले सजिएका। प्रत्येक अश्वसँग सय गाई थिए, र प्रत्येक गाईसँग सय भेडा र बाख्रा।
97हे राजन्, त्यो अपार सम्पत्ति शशबिन्दुले एउटा अश्वमेध यज्ञमा ब्राह्मणहरूका बीच बाँडिदिए।
98हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
99हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि अमूर्तरयस्का पुत्र गयलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। सय वर्षसम्म ती राजा यज्ञशेष अन्नमै जीवित रहे।
100(उसको भक्तिले प्रसन्न भई) अग्निले उसलाई वर दिए। गयले जुन वर मागे ती यी थिए — "म निरन्तर दान दिइरहूँ तापनि मेरो धन क्षीण नहोस्। धर्मप्रति मेरो आदर सधैँ रहिरहोस्।
101हे यज्ञको आहुति ग्रहण गर्ने, तपाईंको कृपाले मेरो हृदयले सधैँ सत्यसँग प्रेम गरोस्।" हामीले सुनेका छौँ कि राजा गयले अग्निबाट ती सबै कामना प्राप्त गरे।
102औँसीका दिनहरूमा, पूर्णिमाका दिनहरूमा, तथा प्रत्येक चौथो महिनामा — यसरी एक हजार वर्षसम्म गयले बारम्बार अश्वमेध यज्ञ गरे।
103(प्रत्येक यज्ञको समाप्तिमा) उठेर उनले यस अवधिमा एक लाख गाई र सयौँ खच्चर बाँडे।
104ती पुरुषश्रेष्ठले देवताहरूलाई सोमले, ब्राह्मणहरूलाई धनले, पितृहरूलाई स्वधाले, तथा स्त्रीहरूलाई तिनका सम्पूर्ण कामनाको पूर्तिले तृप्त पारे।
105यस महान् अश्वमेध यज्ञमा राजा गयले सय हात लामो र पचास हात चौडा सुनको भूमि बनाए र त्यसलाई यज्ञको दक्षिणाका रूपमा दान गरिदिए।
106हे राजन्, ती पुरुषश्रेष्ठ अर्थात् अमूर्तरयस्का पुत्र गयले त्यति गाई दानमा दिए जति गङ्गा नदीमा बालुवाका कण छन्।
107हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
108हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि संकृतिका पुत्र रन्तिदेवलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। कठोरतम तपस्या गरेर र महान् श्रद्धाले शक्रको आराधना गरेर उनले प्रार्थना गर्दै यी वर प्राप्त गरे — "हामीसँग प्रचुर सम्पत्ति र असङ्ख्य अतिथि होऊन्! मेरो श्रद्धामा कहिल्यै कुनै कमी नआओस्, र हामीले कसैसँग केही पनि माग्नु नपरोस्!"
109कठोर व्रत भएका र महान् कीर्ति भएका तिनै महान् रन्तिदेवको यज्ञमा जुन पशु — पालतु तथा वन्य, दुवै — मारिन्थे, ती आफैँ उनीकहाँ आउने गर्दथे।
110ती पशुहरूको छालाबाट निस्केको रसबाट एउटा प्रबल र प्रसिद्ध नदी उत्पन्न भई, जो आजसम्म चर्मण्वती नामले बग्दछे।
111राजा रन्तिदेव ब्राह्मणहरूलाई दान दिने गर्दथे। जब राजाले भने — "तिमीलाई म सय निष्क दिन्छु! तिमीलाई सय निष्क दिन्छु! तिमीलाई सय दिन्छु!" — तब ब्राह्मणहरूले अस्वीकारको कोलाहल मच्चाए।
112तर जब राजाले भने — "म एक हजार निष्क दिन्छु" — तब ती दान स्वीकार गरिए। रन्तिदेवको भवनमा अन्न तथा अन्य वस्तु बोक्ने सम्पूर्ण भाँडा र थाल, सम्पूर्ण गाग्री र घैँटा, कराही, थाल र कचौरा — सबै सुनका बनेका थिए।
113रन्तिदेवको प्रासादमा जहाँ अतिथिहरू बस्ने गर्दथे, त्यहाँ बीस हजार एक सय गाई दिनहुँ मार्नुपर्दथ्यो।
114तैपनि यस्ता अवसरमा कुण्डलले सुशोभित पकाउनेहरू भन्ने गर्दथे — "रस त प्रचुर छ। जति चाहन्छौ खाऊ, तर आज हामीसँग मासु त्यति छैन जति पहिलेका अवसरमा हुने गर्दथ्यो।" हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा निकै श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
115हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि महात्मा सगरलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। उनी इक्ष्वाकुको कुलमा उत्पन्न भएका थिए, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ र अलौकिक शक्ति भएका थिए।
116साठी हजार पुत्र उनको पछि-पछि हिँड्दथे, जसरी मेघरहित शरद्कालीन आकाशमा असङ्ख्य तारा चन्द्रमाको सेवामा रहन्छन्।
117उनले यस सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गरे। एक हजार अश्वमेध यज्ञ गरेर उनले देवताहरूलाई तृप्त पारे।
118उनले योग्य ब्राह्मणहरूलाई सुनका स्तम्भ भएका र (बाँकी भाग पनि) पूर्णतः त्यही बहुमूल्य धातुका बनेका राजप्रासाद दानमा दिए, जो बहुमूल्य शय्या तथा कमलदलजस्ता नेत्र भएका सुन्दरी स्त्रीहरूका समूहले भरिएका थिए, र सँगै भाँतिभाँतिका अन्य मूल्यवान् वस्तु पनि दिए। उनको आज्ञाले ब्राह्मणहरूले ती दान आपसमा बाँडे।
119क्रोधवश त्यस राजाले पृथ्वी खनाए, जसले गर्दा त्यो आफ्नो छातीमा समुद्र धारण गर्ने भई, र यसैले समुद्र उनकै नाममा सागर कहलियो।
120हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
121हे सृञ्जय, हामी सुन्दछौँ कि वेनका पुत्र राजा पृथुलाई पनि मृत्यु प्राप्त भयो। महान् ऋषिहरूले महावनमा जम्मा भएर उनलाई पृथ्वीको आधिपत्यमा अभिषिक्त गरेका थिए।
122र किनभने यो आशा गरिएको थियो कि उनले सम्पूर्ण मानवजातिको उन्नति गर्नेछन्, त्यसैले उनी पृथु (उन्नति गर्ने) कहलिए। र किनभने उनले मानिसहरूको क्षति (क्षत)बाट रक्षा गरे, त्यसैले उनी क्षत्रिय (क्षतिबाट रक्षा गर्ने) कहलिए।
123वेनका पुत्र पृथुलाई देखेर पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणी कराए — "हामी उनीसँग स्नेह गर्दछौँ!" र (सम्पूर्ण प्राणीको उनीप्रतिको) यसै स्नेहपूर्ण अनुरागका कारण उनी राजा (सबैलाई प्रसन्न पार्ने) कहलिए।
124उनको शासनकालमा पृथ्वीले नजोतीकनै बाली उब्जाउँथी, रूखहरूको प्रत्येक पातले मह धारण गर्दथ्यो, र प्रत्येक गाईले गाग्री भरी दूध दिन्थी।
125सम्पूर्ण मानिसले आरोग्य भोग्थे र तिनका सबै कामना फल्दथे। तिनीहरूलाई कुनै प्रकारको भय थिएन। तिनीहरू जसरी चाहन्थे त्यसरी खेतमा अथवा घरमा बस्दथे।
126जब पृथुले समुद्र तर्न चाहे, तब जल जम्यो। जब उनले नदी तर्नुपर्दथ्यो, तब ती पनि कहिल्यै बढ्दैनथिए, बरु पूर्णतः शान्त रहन्थे। उनको रथको ध्वजा सर्वत्र निर्बाध विचरण गर्दथ्यो।
127राजा पृथुले आफ्ना महान् अश्वमेध यज्ञमध्ये एउटामा ब्राह्मणहरूका बीच सुनका एक्काइस पर्वत बाँडे, जसमध्ये प्रत्येक बाह्र सय हात अग्लो थियो।
128हे सृञ्जय, जब उनी, जो चार प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा निकै श्रेष्ठ थिए र जो तिम्रो पुत्रभन्दा बढी पवित्र थिए, मृत्युलाई प्राप्त भए, त्यसैले तिमी आफ्नो मृत पुत्रका लागि शोक नगर।
129हे सृञ्जय, तिमी मौन भएर केको विचार गरिरहेका छौ? हे राजन्, यस्तो लाग्दछ कि तिमी मेरा यी वचनमा ध्यान दिइरहेका छैनौ। यदि तिमीले यी सुनेकै छैनौ भने, मेरो यो उपदेश मरणासन्न पुरुषलाई दिइएको औषधि अथवा पथ्यझैँ निष्फल नै भयो।"
130"हे नारद, तपाईंको यस उपदेशमा मेरो पूरा ध्यान छ, जो उत्तम अर्थले भरिएको र फूलको मालाझैँ सुगन्धित छ — पुण्यकर्मा र महाकीर्तिवान् महान् राजर्षिहरूको आचरणसँग सम्बन्धित यो उपदेशले निश्चय नै शोक हटाउन सक्दछ।
131हे महर्षि, तपाईंको उपदेश निष्फल भएन। तपाईंको दर्शनमात्रले म शोकबाट मुक्त भएको छु! जसरी अमृतपानले कोही तृप्त हुँदैन, त्यसै गरी म तपाईंका वचनले तृप्त भइरहेको छैन।
132हे सत्यदृष्टि भएका, हे स्वामी, यदि तपाईं आफ्नो पुत्रको मृत्युले जलिरहेको यस पुरुषमाथि कृपा गर्न उद्यत हुनुहुन्छ भने, त्यो पुत्र तपाईंको कृपाले अवश्य जीवित भई उठ्नेछ र (यसै जीवनमा) फेरि मसँग आइमिल्नेछ।"
133नारदले भने — म तिम्रो त्यो पुत्र, जसको नाम सुवर्णष्ठीवी हो, जसलाई पर्वतले तिमीलाई दिएका थिए र जो अब प्राणहीन भइसकेको छ, तिमीलाई फर्काइदिनेछु! सुनसमान तेजस्वी त्यो बालक एक हजार वर्ष बाँच्नेछ।