राजधर्मानुशासन पर्व — व्यास भी युधिष्ठिर से गृहस्थ-जीवन बिताने का आग्रह करते हैं; राजा सुद्युम्न की कथा
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 23
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन पाण्डवः। नोवाच किंचित् कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत्॥
2व्यास उवाच बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद् युधिष्ठिर। शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्थितो गार्हस्थ्यमाश्रितः॥
3स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि। न हि गार्हस्थयमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते॥
4गृहस्थं हि सदा देवाः पितरोऽतिथयस्तथा। भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान् भरस्व महीपते॥
5वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप। गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छेरूष्ठो गृहाश्रमी॥
6सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः। तं चराद्य विधि पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः
7वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत्। पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद् वोढुमर्हसि॥
8तपो यज्ञस्तथा विद्या भक्ष्यमिन्द्रियसंयमः। ध्यानमेकान्तशीलत्वं तुर्ज्ञािनं च शक्तितः॥ ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका।
9क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः॥ यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति। दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्॥ वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा। द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम्॥ एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशाम्पते। इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति नः श्रुतम्॥
10एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते। बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः॥
11एता विद्याः क्षत्रियाणां राजन् संसिद्धिकारिकाः। अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत॥
12भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्।१५।।
13सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात्। प्राप्तवान् परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा॥
14युधिष्ठिर उवाच भगवन् कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः। संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम्॥
15व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शङ्खच लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ॥
16तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक् पृथक्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षरुपेतौ बाहुदामनु॥
17ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः। यदृच्छयाथशङ्खोऽपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात्॥
18सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा। फलानि पातयामास सम्यक्परिणतान्युत॥
19तान्युपादाय विस्रब्यो भक्षयामास स द्विजः। तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः॥
20भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत्। कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि॥
21सोऽब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च। इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव॥
22तमब्रवीत् तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः। स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम्॥
23गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै। अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम॥
24स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय। शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप॥
25इत्युक्तस्तस्य वचनात् सुद्युम्नं स नराधिपम्। अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः॥
26सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः : श्रुत्वा लिखितमागतम्। अभ्यगच्छत् सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः॥
27तमब्रवीत् समागम्य स राजा धर्मवित्तमम्। किमागमनमाचक्ष्व भगवन् कृतमेव तत्॥ एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत्। प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत् कर्तुमर्हसि॥
28सुद्युम्न उवाच अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ। भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि मा चिरम्॥ प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे। अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद् ब्राह्मणर्षभ।॥
29स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः। ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः॥
30व्यास उवाच संछन्द्यमानो ब्रह्मषिः पार्थिवेन महात्मना। नान्यं स वरयामास तस्माद् दण्डादृते वरम्॥
31ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः। करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः॥
32स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम्। धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत् क्षन्तुमर्हति॥
33शङ्ख उवाच न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे ममा सुनिर्मलं कुलं ब्रह्मन्नस्मिञ्जगति विश्रुतम्। धर्मस्तु ते व्यतक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृताः॥
34त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि। देवानृषीन् पिढेश्चैवं मा चाधर्मे मनः कृथाः॥
35तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा। अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे॥
36प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसंनिभौ। ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ॥
37शङ्ख उवाच ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया। मा च तेऽत्र विशङ्काभूद् दैवमत्र विधीयते॥
38लिखित उवाच किं तु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते। यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम॥
39शङ्ख उवाच एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव। स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह॥
40व्यास उवाच स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान् वै तेन कर्मणा। प्राप्तवान् परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा॥
41एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम्। उत्पथोऽन्यो महाराज मा स्म शोके मनः कृथाः॥
42भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञ सत्तम। दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Thus addressed by Arjuna of curly hair, the Kuru king, son of Kunti, remained silent. Then Dvaipayana (Vyasa) said.
2Vyasa said The words of Arjuna, O amiable Yudhishthira, are true. The highest religion as sanctioned by the scriptures, consists in the duties of a householder.
3You are acquainted with all duties. Do you then duly practise the duties prescribed for you (viz., the duties of a householder.) A life of retirement in the forest forgetting the duties of a householder, has not been laid down for you.
4The gods, Pitris, guests, and servants all depend (for their maintenance) upon householder. Do you then support all these, O king.
5Birds and animals and various other creatures, O king, supported by a are householders. He, therefore, who belongs to that mode of life, is superior to all.
6The life of a householder is the inost difficult of all the four modes of life. Do you practise that mode of life then, O Partha, which is difficult of being practised by persons of uncontrolled senses.
7You have mastered all the Vedas. You have earned great ascetic merit. You should, therefore, bear like an ox the burden of your ancestral kingdom.
8Penances, sacrifices, forgiveness, learning, mendicancy, restraint of senses, contemplation, living in solitude, contentment, and knowledge (of Brahma), should, O king, be practised by Brahmanas to the best of their ability for the attainment of success.
9I shall now tell you the duties of Kshatriyas. They are not unknown to you. Sacrifice, learning, activity, ambition, holding, the rod of chastisement, dreadfulness, protection of subjects, knowledge of the Vedas, practise of all kinds of penances, enances, good conduct, acquisition of wealth, and gifts to deserving person, these, o king, when performed properly by the Kshatriyas, secure for them both this world and the next, as heard by us.
10Of them, O son of Kunti, wielding the rod of chastisement has been declared to be the foremost. A Kshatriya must always have strength, and upon strength depends chastisement.
11Those I have mentioned are, O king, the principle duties for Kshatriyas and lead greatly to their success. Brihaspati, in this matter, sang this verse :
12Like a snake devouring a mouse, the Earth devours a king who is inclined to peace and a Brahmana who is greatly addicted to a life of domesticity!
13It is heard again that the royal sage Sudyumna, only by wielding the rod of chastisement, gained the highest success, like Daksha himself, the son of Prachetas.
14Yudhishthira said O holy sage, by what acts did king Sudyumna gain the highest success? (I wish to hear the king.)
15Vyasa said 'In this matter is also cited this old history. There were two brothers, viz., Shankha and Likhita of rigid vows.
16The two brothers had two separate beautiful houses. Situate by the bank of the river called Vahuda, both of those houses were decorated with trees always bearing flowers and fruits.
17Once on a time Likhita come to the house of his brother Shankha. At that time, however, Shankha had left his asylum with no fixed purpose.
18Arrived at the asylum of his brother, Shankha, Likhita plucked many ripe fruits.
19Getting them the Rishi Likhita began to eat them without feeling any pinch of conscience. While thus eating Shankha returned to his hermitage.
20Seeing him eating, Shankha addressed his brother, saying,-Whence have these fruits been got and for why are you eating them?
21Approaching his elder brother and saluting him, Likhita smilingly replied, saying,—I have taken them even from this hermitage.
22Filled with great anger, Shankha said to him,—You have committed theft by taking yourself these fruits.
23Go to the king confess what you have done. Tell him,-O best of kings, I have committed the offence of taking what was not given to me.
24Knowing me for a thief and following your duty of order, do you punish me O king, like a thief.
25Thus commanded by his brother, the highly blessed Likhita of rigid vows proceeded to king Sudyumna.
26Hearing from his gate-keepers that Likhita had come, king Sudyumna, with his counsellors, went out (for receiving him.)
27Meeting with him, the king addressed that best of all persons conversant with duties, saying,-Tell me, O reverend sir, why you have Know it is already accomplished.-Thus accosted, that Rishi said to Sudyumna,-Do you promise first that you will do it. You should then, after hearing me, fulfil that promise.
28O foremost of men, I ate some fruits that had not given me by my elder brother. Do you, o king, punish me for it forthwith, Sudyumna answered,-If the king be considered to wield the rod of chastisement, he come. should be regarded, O foremost of Brahmanas, as equally competent to pardon.
29Purged in sin, you of high vows, consider yourself as pardoned. Tell me now what else do you wish. I shall certainly accomplish those your commands.'
30“Thus honoured by the great king, the Rishi Likhita, however, did not ask for any other favour.
31Then that king caused the two hands of the high-souled Likhita to be cut off, whereupon the latter, bearing the punishment, went away.
32Returning to his brother Shankha, Likhita, in great agony said,-'You should now pardon this wretched man who has been duly punished (for what he did)'.
33Shankha said "I am not angry with you nor have you injured me, O foremost of all persons conversant with duties. Your virtue, however, had deteriorated. I have saved you from that plight.
34Proceed forthwith to the river Vahuda and please duly, with oblations of water, the gods, Rishis, and the Pitris, and never again think of sin.
35Hearing these words of Shankha, Likhita performed his ablutions in the sacred river and began to perform the water-rite.
36Thereat, two hands, like two lotuses, appeared at the extremities of his stumps. Stricken with wonder he returned to his brother and showed him the two hands.
37Shankha said All this has been done by me through my penances! Do not be surprised at it. Providence is the instrument here.
38Likhita answered: O you of great splendour, why did you not purify me at first, when, O best of Rishis, such was the power of your penances?
39Shankha said I should not have acted otherwise. I am not your punisher. The king has been himself purified as also yourself, along with the Pitris.
40Vyasa said That king, O eldest son of Pandu, became great by this act and obtained the greatest success like the lord Daksha himself.
41Such is the duty of Kshatriyas, viz., the ruling of subjects. Any other, O king, would be considered as a wrong path for them. Do not grieve.
42O best of all persons conversant with duty, listen to the wholesome words of this your brother. Holding the rod of chastisement, O king, is the duty of kings and not the shaving of the head. more
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — घुँघराले केशों वाले अर्जुन के इस प्रकार कहने पर कुन्तीपुत्र कुरुराज मौन रहे। तब द्वैपायन (व्यास) ने कहा।
2व्यास ने कहा — हे प्रिय युधिष्ठिर, अर्जुन के वचन सत्य हैं। शास्त्रों द्वारा अनुमोदित सर्वोच्च धर्म गृहस्थ के कर्तव्यों में ही निहित है।
3तुम समस्त धर्मों के ज्ञाता हो। इसलिए तुम्हारे लिए जो कर्तव्य विहित हैं (अर्थात् गृहस्थ के कर्तव्य) उन्हीं का विधिपूर्वक पालन करो। गृहस्थ के कर्तव्य भुलाकर वन में एकान्तवास तुम्हारे लिए विहित नहीं है।
4देवता, पितर, अतिथि और सेवक — सब (अपने भरण-पोषण के लिए) गृहस्थ पर ही आश्रित हैं। हे राजन्, इसलिए तुम इन सबका पालन करो।
5हे राजन्, पक्षी, पशु तथा अन्य नाना प्रकार के प्राणी भी गृहस्थों के ही सहारे जीते हैं। इसलिए जो उस आश्रम में है वह सबसे श्रेष्ठ है।
6चारों आश्रमों में गृहस्थ का जीवन सबसे कठिन है। हे पार्थ, इसलिए तुम उसी आश्रम का पालन करो, जिसका पालन अजितेन्द्रिय पुरुषों के लिए कठिन है।
7तुमने समस्त वेदों में पारंगतता प्राप्त की है। तुमने महान् तपोबल अर्जित किया है। इसलिए तुम्हें बैल के समान अपने पैतृक राज्य का भार वहन करना चाहिए।
8हे राजन्, तपस्या, यज्ञ, क्षमा, विद्या, भिक्षा, इन्द्रिय-निग्रह, ध्यान, एकान्तवास, सन्तोष और (ब्रह्म का) ज्ञान — इनका ब्राह्मणों को सिद्धि की प्राप्ति के लिए अपनी पूरी सामर्थ्य से पालन करना चाहिए।
9अब मैं तुम्हें क्षत्रियों के धर्म बताऊँगा। वे तुमसे अज्ञात नहीं हैं। यज्ञ, विद्या, कर्मशीलता, महत्त्वाकांक्षा, दण्ड धारण, प्रचण्डता, प्रजा की रक्षा, वेदों का ज्ञान, सब प्रकार की तपस्याओं का पालन, सदाचार, धन का अर्जन और योग्य पात्रों को दान — हे राजन्, जैसा हमने सुना है, क्षत्रियों द्वारा भलीभाँति सम्पन्न किए जाने पर ये उन्हें इस लोक और परलोक — दोनों को दिलाते हैं।
10हे कुन्तीपुत्र, इनमें दण्ड धारण करना सर्वश्रेष्ठ घोषित किया गया है। क्षत्रिय में सदा बल होना चाहिए, और बल पर ही दण्ड आश्रित है।
11हे राजन्, जिनका मैंने उल्लेख किया वे ही क्षत्रियों के मुख्य धर्म हैं और उनकी सिद्धि में बहुत सहायक हैं। इस विषय में बृहस्पति ने यह श्लोक गाया था —
12'जैसे साँप चूहे को निगल जाता है, वैसे ही पृथ्वी उस राजा को निगल जाती है जो शान्ति की ओर झुका होता है, तथा उस ब्राह्मण को जो अत्यन्त गृहासक्त होता है!'
13यह भी सुना जाता है कि राजर्षि सुद्युम्न ने केवल दण्ड धारण करके ही परम सिद्धि प्राप्त की, जैसे स्वयं प्रचेता के पुत्र दक्ष ने की थी।
14युधिष्ठिर ने कहा — हे भगवन्, राजा सुद्युम्न ने किन कर्मों से परम सिद्धि प्राप्त की? (मैं उन राजा के विषय में सुनना चाहता हूँ।)
15व्यास ने कहा — 'इस विषय में भी यह प्राचीन इतिहास कहा जाता है। कठोर व्रतवाले दो भाई थे — शंख और लिखित।
16उन दोनों भाइयों के दो अलग-अलग सुन्दर आश्रम थे। बाहुदा नामक नदी के तट पर स्थित वे दोनों आश्रम सदा फूल और फल देने वाले वृक्षों से सुशोभित थे।
17एक बार लिखित अपने भाई शंख के आश्रम में आए। उस समय शंख किसी निश्चित प्रयोजन के बिना ही अपना आश्रम छोड़कर बाहर गए हुए थे।
18अपने भाई शंख के आश्रम में पहुँचकर लिखित ने अनेक पके फल तोड़ लिए।
19उन्हें पाकर ऋषि लिखित मन में तनिक भी संकोच किए बिना उन्हें खाने लगे। इस प्रकार खाते समय ही शंख अपने आश्रम में लौट आए।
20उन्हें खाते देखकर शंख ने अपने भाई से कहा — 'ये फल कहाँ से मिले और तुम इन्हें क्यों खा रहे हो?'
21अपने ज्येष्ठ भ्राता के पास जाकर और उन्हें प्रणाम करके लिखित ने मुस्कराते हुए उत्तर दिया — 'मैंने ये इसी आश्रम से लिए हैं।'
22महान् क्रोध से भरकर शंख ने उनसे कहा — 'ये फल स्वयं ले लेकर तुमने चोरी की है।
23राजा के पास जाओ और जो तुमने किया है उसे स्वीकार करो। उनसे कहो — "हे राजश्रेष्ठ, मैंने वह लेने का अपराध किया है जो मुझे दिया नहीं गया था।
24मुझे चोर जानकर और अपने वर्ण-धर्म का पालन करते हुए हे राजन्, आप मुझे चोर के समान दण्ड दीजिए।"'
25अपने भाई की इस आज्ञा को पाकर कठोर व्रतवाले परम भाग्यशाली लिखित राजा सुद्युम्न के पास चल पड़े।
26अपने द्वारपालों से यह सुनकर कि लिखित आए हैं, राजा सुद्युम्न अपने मन्त्रियों सहित (उनका स्वागत करने के लिए) बाहर निकले।
27उनसे भेंट होने पर राजा ने समस्त धर्मज्ञों में श्रेष्ठ उन ऋषि से कहा — 'हे भगवन्, बताइए कि आप क्यों आए हैं। जान लीजिए कि वह पहले से ही पूरा हो चुका है।' इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन ऋषि ने सुद्युम्न से कहा — 'पहले आप वचन दीजिए कि आप वह करेंगे। फिर मुझे सुनकर उस वचन को पूरा कीजिए।'
28'हे नरश्रेष्ठ, मैंने कुछ ऐसे फल खा लिए जो मेरे ज्येष्ठ भ्राता ने मुझे दिए नहीं थे। हे राजन्, आप इसके लिए मुझे तत्काल दण्ड दीजिए।' सुद्युम्न ने उत्तर दिया — 'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यदि राजा को दण्ड धारण करने वाला माना जाता है, तो उसे उतना ही क्षमा करने में भी समर्थ माना जाना चाहिए।
29हे उच्च व्रतवाले, आप पाप से शुद्ध हो चुके; अपने को क्षमा किया हुआ मानिए। अब मुझे बताइए कि आप और क्या चाहते हैं। मैं आपकी वे आज्ञाएँ निश्चय ही पूरी करूँगा।'
30"उन महान् राजा द्वारा इस प्रकार सम्मानित होने पर भी ऋषि लिखित ने कोई दूसरा वर नहीं माँगा।
31तब उन राजा ने उदारचेता लिखित के दोनों हाथ कटवा दिए, जिस पर वे उस दण्ड को सहते हुए चले गए।
32अपने भाई शंख के पास लौटकर लिखित ने महान् पीड़ा में कहा — 'अब आपको इस अभागे को क्षमा कर देना चाहिए, जिसे (अपने किए के लिए) विधिपूर्वक दण्ड मिल चुका है।'
33शंख ने कहा — "हे समस्त धर्मज्ञों में श्रेष्ठ, मैं तुमसे क्रुद्ध नहीं हूँ और न तुमने मेरी कोई हानि की है। किन्तु तुम्हारा धर्म क्षीण हो गया था। मैंने तुम्हें उस दुर्दशा से बचा लिया।
34तत्काल बाहुदा नदी के तट पर जाओ और जलाञ्जलि से देवताओं, ऋषियों तथा पितरों को विधिपूर्वक तृप्त करो, और फिर कभी पाप का विचार मत करना।"
35शंख के ये वचन सुनकर लिखित ने उस पवित्र नदी में स्नान किया और जलकर्म करने लगे।
36तभी उनके ठूँठों के सिरों पर दो कमलों के समान दो हाथ प्रकट हो गए। आश्चर्य से भरकर वे अपने भाई के पास लौटे और उन्हें अपने दोनों हाथ दिखाए।
37शंख ने कहा — यह सब मेरी तपस्या से हुआ है! इस पर आश्चर्य मत करो। यहाँ विधाता ही निमित्त है।
38लिखित ने उत्तर दिया — हे महातेजस्वी, जब हे ऋषिश्रेष्ठ, आपकी तपस्या की ऐसी शक्ति थी, तब आपने मुझे पहले ही पवित्र क्यों नहीं कर दिया?
39शंख ने कहा — मुझे और कोई आचरण करना ही नहीं चाहिए था। मैं तुम्हारा दण्डदाता नहीं हूँ। राजा भी स्वयं पवित्र हो गए और तुम भी, पितरों सहित।
40व्यास ने कहा — हे पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र, उन राजा ने इस कर्म से महत्ता प्राप्त की और स्वयं भगवान् दक्ष के समान परम सिद्धि पाई।
41प्रजा का शासन — यही क्षत्रियों का धर्म है। हे राजन्, और कुछ भी उनके लिए भटका हुआ मार्ग ही माना जाएगा। शोक मत करो।
42हे समस्त धर्मज्ञों में श्रेष्ठ, अपने इस भाई के हितकर वचन सुनो। हे राजन्, दण्ड धारण करना ही राजाओं का धर्म है, सिर मुँड़ाना नहीं।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — घुम्रिएका केश भएका अर्जुनले यसरी भनेपछि कुन्तीपुत्र कुरुराज मौन रहे। तब द्वैपायन (व्यास)ले भने।
2व्यासले भने — हे प्रिय युधिष्ठिर, अर्जुनका वचन सत्य छन्। शास्त्रहरूद्वारा अनुमोदित सर्वोच्च धर्म गृहस्थका कर्तव्यमै निहित छ।
3तिमी सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता हौ। त्यसैले तिम्रा लागि जुन कर्तव्य विहित छन् (अर्थात् गृहस्थका कर्तव्य) तिनैको विधिपूर्वक पालन गर। गृहस्थका कर्तव्य बिर्सेर वनमा एकान्तवास तिम्रा लागि विहित छैन।
4देवता, पितृ, अतिथि र सेवक — सबै (आफ्नो भरणपोषणका लागि) गृहस्थमै आश्रित छन्। हे राजन्, त्यसैले तिमी यी सबैको पालन गर।
5हे राजन्, पक्षी, पशु तथा अन्य नाना प्रकारका प्राणी पनि गृहस्थकै सहारामा बाँच्दछन्। त्यसैले जो त्यस आश्रममा छ ऊ सबैभन्दा श्रेष्ठ हो।
6चारै आश्रममा गृहस्थको जीवन सबैभन्दा कठिन छ। हे पार्थ, त्यसैले तिमी त्यही आश्रमको पालन गर, जसको पालन अजितेन्द्रिय पुरुषहरूका लागि कठिन छ।
7तिमीले सम्पूर्ण वेदमा पारङ्गतता प्राप्त गरेका छौ। तिमीले महान् तपोबल आर्जन गरेका छौ। त्यसैले तिमीले गोरुजस्तै आफ्नो पैतृक राज्यको भार बोक्नुपर्दछ।
8हे राजन्, तपस्या, यज्ञ, क्षमा, विद्या, भिक्षा, इन्द्रिय-निग्रह, ध्यान, एकान्तवास, सन्तोष र (ब्रह्मको) ज्ञान — यिनको ब्राह्मणहरूले सिद्धिको प्राप्तिका लागि आफ्नो पूरा सामर्थ्यले पालन गर्नुपर्दछ।
9अब म तिमीलाई क्षत्रियहरूका धर्म बताउनेछु। ती तिमीबाट अज्ञात छैनन्। यज्ञ, विद्या, कर्मशीलता, महत्त्वाकाङ्क्षा, दण्ड धारण, प्रचण्डता, प्रजाको रक्षा, वेदको ज्ञान, सबै प्रकारका तपस्याको पालन, सदाचार, धनको आर्जन र योग्य पात्रलाई दान — हे राजन्, जस्तो हामीले सुनेका छौँ, क्षत्रियहरूले राम्ररी सम्पन्न गरेमा यीले तिनलाई यस लोक र परलोक — दुवै दिलाउँछन्।
10हे कुन्तीपुत्र, यीमध्ये दण्ड धारण गर्नु सर्वश्रेष्ठ घोषित गरिएको छ। क्षत्रियमा सधैँ बल हुनुपर्दछ, र बलमै दण्ड आश्रित छ।
11हे राजन्, जसको मैले उल्लेख गरेँ तिनै क्षत्रियहरूका मुख्य धर्म हुन् र तिनको सिद्धिमा धेरै सहायक छन्। यस विषयमा बृहस्पतिले यो श्लोक गाएका थिए —
12'जसरी सर्पले मुसालाई निल्दछ, त्यसरी नै पृथ्वीले त्यस राजालाई निल्दछे जो शान्तितिर ढल्केको हुन्छ, तथा त्यस ब्राह्मणलाई जो अत्यन्त गृहासक्त हुन्छ!'
13यो पनि सुनिन्छ कि राजर्षि सुद्युम्नले केवल दण्ड धारण गरेरै परम सिद्धि प्राप्त गरे, जसरी स्वयं प्रचेताका पुत्र दक्षले गरेका थिए।
14युधिष्ठिरले भने — हे भगवन्, राजा सुद्युम्नले कुन कर्मले परम सिद्धि प्राप्त गरे? (म ती राजाका विषयमा सुन्न चाहन्छु।)
15व्यासले भने — 'यस विषयमा पनि यो प्राचीन इतिहास भनिन्छ। कठोर व्रत भएका दुई भाइ थिए — शङ्ख र लिखित।
16ती दुवै भाइका दुई अलग-अलग सुन्दर आश्रम थिए। बाहुदा नामक नदीको तटमा अवस्थित ती दुवै आश्रम सधैँ फूल र फल दिने रूखले सुशोभित थिए।
17एक पटक लिखित आफ्ना दाजु शङ्खको आश्रममा आए। त्यस बेला शङ्ख कुनै निश्चित प्रयोजनबिना नै आफ्नो आश्रम छाडेर बाहिर गएका थिए।
18आफ्ना दाजु शङ्खको आश्रममा पुगेर लिखितले अनेक पाकेका फल टिपे।
19तिनलाई पाएर ऋषि लिखित मनमा अलिकति पनि सङ्कोच नगरी तिनलाई खान थाले। यसरी खाँदाखाँदै शङ्ख आफ्नो आश्रममा फर्किए।
20उनलाई खाइरहेको देखेर शङ्खले आफ्ना भाइलाई भने — 'यी फल कहाँबाट पाइयो र तिमी यी किन खाइरहेका छौ?'
21आफ्ना जेठा दाजुकहाँ गएर र उनलाई प्रणाम गरेर लिखितले मुस्कुराउँदै उत्तर दिए — 'मैले यी यसै आश्रमबाट लिएको हुँ।'
22महान् क्रोधले भरिएर शङ्खले उनलाई भने — 'यी फल आफैँ लिएर तिमीले चोरी गरेका छौ।
23राजाकहाँ जाऊ र जे तिमीले गरेका छौ त्यो स्वीकार गर। उनलाई भन — "हे राजश्रेष्ठ, मैले त्यो लिने अपराध गरेको छु जो मलाई दिइएको थिएन।
24मलाई चोर जानेर र आफ्नो वर्ण-धर्मको पालन गर्दै हे राजन्, तपाईं मलाई चोरजस्तै दण्ड दिनुहोस्।"'
25आफ्ना दाजुको यो आज्ञा पाएर कठोर व्रत भएका परम भाग्यशाली लिखित राजा सुद्युम्नकहाँ लागे।
26आफ्ना द्वारपालबाट यो सुनेर कि लिखित आएका छन्, राजा सुद्युम्न आफ्ना मन्त्रीहरूसहित (उनको स्वागत गर्न) बाहिर निस्किए।
27उनीसँग भेट भएपछि राजाले सम्पूर्ण धर्मज्ञहरूमा श्रेष्ठ ती ऋषिलाई भने — 'हे भगवन्, भन्नुहोस् कि तपाईं किन आउनुभएको छ। जान्नुहोस् कि त्यो पहिले नै पूरा भइसकेको छ।' यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती ऋषिले सुद्युम्नलाई भने — 'पहिले तपाईं वचन दिनुहोस् कि तपाईंले त्यो गर्नुहुनेछ। अनि मलाई सुनेर त्यस वचनलाई पूरा गर्नुहोस्।'
28'हे नरश्रेष्ठ, मैले केही यस्ता फल खाएँ जो मेरा जेठा दाजुले मलाई दिएका थिएनन्। हे राजन्, तपाईं यसका लागि मलाई तत्कालै दण्ड दिनुहोस्।' सुद्युम्नले उत्तर दिए — 'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यदि राजालाई दण्ड धारण गर्ने मानिन्छ भने उसलाई त्यत्तिकै क्षमा गर्न पनि समर्थ मानिनुपर्दछ।
29हे उच्च व्रत भएका, तपाईं पापबाट शुद्ध भइसक्नुभयो; आफूलाई क्षमा गरिएको मान्नुहोस्। अब मलाई भन्नुहोस् कि तपाईं अरू के चाहनुहुन्छ। म तपाईंका ती आज्ञा निश्चय नै पूरा गर्नेछु।'
30"ती महान् राजाद्वारा यसरी सम्मानित भएर पनि ऋषि लिखितले अर्को कुनै वर मागेनन्।
31तब ती राजाले उदारचेता लिखितका दुवै हात काट्न लगाए, जसमा उनी त्यस दण्डलाई सहँदै गए।
32आफ्ना दाजु शङ्खकहाँ फर्केर लिखितले महान् पीडामा भने — 'अब तपाईंले यस अभागीलाई क्षमा गरिदिनुपर्दछ, जसलाई (आफ्नो कर्मका लागि) विधिपूर्वक दण्ड मिलिसकेको छ।'
33शङ्खले भने — "हे सम्पूर्ण धर्मज्ञहरूमा श्रेष्ठ, म तिमीसँग क्रुद्ध छैनँ र न तिमीले मेरो कुनै हानि गरेका छौ। तर तिम्रो धर्म क्षीण भएको थियो। मैले तिमीलाई त्यस दुर्दशाबाट बचाएँ।
34तत्कालै बाहुदा नदीको तटमा जाऊ र जलाञ्जलिले देवता, ऋषि तथा पितृहरूलाई विधिपूर्वक तृप्त पार, र फेरि कहिल्यै पापको विचार नगर्नू।"
35शङ्खका यी वचन सुनेर लिखितले त्यस पवित्र नदीमा स्नान गरे र जलकर्म गर्न थाले।
36तब नै उनका ठुटाहरूका टुप्पामा दुई कमलजस्ता दुई हात प्रकट भए। आश्चर्यले भरिएर उनी आफ्ना दाजुकहाँ फर्किए र उनलाई आफ्ना दुवै हात देखाए।
37शङ्खले भने — यो सबै मेरो तपस्याले भएको हो! यसमा आश्चर्य नगर। यहाँ विधाता नै निमित्त हो।
38लिखितले उत्तर दिए — हे महातेजस्वी, जब हे ऋषिश्रेष्ठ, तपाईंको तपस्याको यस्तो शक्ति थियो, तब तपाईंले मलाई पहिले नै पवित्र किन पार्नुभएन?
39शङ्खले भने — मैले अरू कुनै आचरण गर्नु नै हुँदैनथ्यो। म तिम्रो दण्डदाता होइनँ। राजा पनि स्वयं पवित्र भए र तिमी पनि, पितृहरूसहित।
40व्यासले भने — हे पाण्डुका जेठा पुत्र, ती राजाले यस कर्मले महत्ता प्राप्त गरे र स्वयं भगवान् दक्षजस्तै परम सिद्धि पाए।
41प्रजाको शासन — यही क्षत्रियहरूको धर्म हो। हे राजन्, अरू केही पनि तिनका लागि भड्किएको मार्ग नै मानिनेछ। शोक नगर।
42हे सम्पूर्ण धर्मज्ञहरूमा श्रेष्ठ, आफ्ना यी भाइका हितकर वचन सुन। हे राजन्, दण्ड धारण गर्नु नै राजाहरूको धर्म हो, टाउको खौरनु होइन।