राजधर्मानुशासन पर्व — अर्जुन पुनः युधिष्ठिर से दण्डधारण का आग्रह करते हैं
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 15
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्। अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमच्युतम्॥
2अर्जुन उवाच दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति। दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः॥
3दण्डः संरक्षते धर्मं तथैवार्थ जनाधिप। कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते॥
4दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते। एवं विद्वानुपाधत्स्व भावं पश्यस्व लौकिकम्॥
5राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते। यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि॥
6परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते। एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्॥
7दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम्। अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्॥
8यस्माददान्तान् दमयत्यशिष्टान् दण्डयत्यपि। दमनाद् दण्डनाच्चैव तस्माद् दण्डं विदुर्बुधाः॥
9वाचा दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्। दानदण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते॥
10असम्मोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च। मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते।॥
11यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः। प्रजास्तत्र न मुह्यन्ते नेता चेत् साधु पश्यति॥
12ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः। दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः॥
13नाभीतो यजते राजन् नाभीतो दातुमिच्छति। नाभीतः पुरुषः कश्चित् समये स्थातुमिच्छति॥
14नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम्। नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राणोति महतीं श्रियम्॥
15नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः। इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत॥
16य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम्। हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निवरुणो यमः॥
17हन्ता कालस्तथा वायुर्मुत्युर्वैश्रवणो रविः। वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत॥
18एतान् देवान् नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः। न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचना॥
19मध्यस्थान् सर्वभूतेषु दान्ताशमपरायणान्। यजन्ते मानवाः केचित् प्रशान्ताः सर्वकर्मसु॥
20न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कञ्चिदहिंसया। सत्त्वैः सत्त्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः॥
21नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा। विडालमत्तिश्वा राजश्वानं व्यालमृगस्तथा॥
22तानत्तिं पुरुषः सर्वान् पश्य कालो यथागतः। प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत्॥
23विधानं दैवविहितं तत्र विद्वान् न मुह्यति। यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि॥
24विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः। विना वधं न कुर्वन्ति तापसा: प्राणयापनम्॥
25उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च। न च कश्चिन्न तान् हन्ति किमन्यत् प्राणयापनात्॥
26सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्। पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्ययः॥
27ग्रामान् निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः। वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः॥
28भूमि भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान् पशून्। मनुष्यास्तन्वते यज्ञास्ते स्वर्ग प्राप्नुवन्ति च॥
29दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः। कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः॥
30दण्डचेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः। जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः॥
31सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः। पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्य भीताः संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति॥
32अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्राज्ञायत किंचना दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन साध्वसाधुनी॥
33येऽपि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः। तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः॥
34सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः। दण्डस्य हि भयाद् भीतो भोगायैव प्रवर्तते॥
35चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिनयनाय च। दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थी भुवि रक्षितुम्॥
36यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च। अधुः पशून् मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च॥
37न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्यते। न कन्योद्वहनं गच्छेद् यदि दण्डो न पालयेत्॥
38विष्वग्लोपः प्रवर्तेत भिधेरन् सर्वसेतवः। ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत्॥
39न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवद् दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत्॥
40चरेयुर्नाश्रमे धर्म यथोक्तं विधिमाश्रिताः। न विद्यां प्राप्नुयात् कश्चिद् यदि दण्डो न पालयेत्।।४०
41न चोष्टा न बलीव नाश्वाश्वतरगर्दभाः। युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत्॥
42न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बाला जातु कर्हिचित्। न तिष्ठेद् युवती धर्मे यदि दण्डो न पालयेत्॥ दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः। दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं सुप्रतिष्ठितः॥
43न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते। यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः॥
44हविःश्वा प्रलिहेद् दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत्। हरेत् काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत्॥
45यदीदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः। कार्यस्तत्र शोको वै भुक्ष्व भोगान् यजस्व च॥
46सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः। संवर्षन्तः फलैर्दानैर्भुजानाश्चान्नमुत्तमम्॥
47अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः। स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम्॥
48लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्। अहिंसासाधुहिंसेति श्रेयान् धर्मपरिग्रहः॥
49नात्यन्तं गुणवत् किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम्। उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु वा॥
50पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति मस्तकम्। वहन्ति बहवो भारान् बध्नन्ति दमयन्ति च॥
51एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्जरीकृते। तैस्तैायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर॥
52यज्ञ देहि प्रजां रक्ष धर्म समनुपालय। अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय॥
53मा च ते निघ्नतः शत्रून् मन्युर्भवतु पार्थिव। न तत्र किल्बिषं किंचित् कर्तुर्भवति भारत।॥
54आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम्। न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमार्छति॥
55अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः। अवध्ये चात्मनि कथं वध्योभवति कस्यचित्॥
56यथा हि पुरुषः शालां पुनः सम्प्रविशेन्नवाम्। एवं जीवः शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते॥
57देहान् पुराणानुत्सृज्य नवान् सम्प्रतिपद्यते। एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिनः॥
अंग्रेज़ी
1Hearing these words of Yajnasena's daughter, Arjuna once more spoke, showing every respect for his mighty-armed and ever illustrious eldest brother.
2Arjuna said (A king with) the rod of chastisement sways all subjects and protects them. The rod of chastisement is awake when all else is under sleep. For this, the wise have designated the rod of chastisement as Righteousness itself.
3The rod of chastisement protects. Religion and Profit. It protects Pleasure also, O king! For this, the rod of chastisement is identified with the three-fold objects of life.
4Corn and riches are both protected by the rod of chastisement. Knowing this, O learned king, take up the rod of chastisement and follow the ways of the world!
5One class of wicked men refrain from committing sins through fear of the rod of chastisement in the king's hands. Another section desist from similar acts out of fear of Yama's rod, and another from fear of the next world.
6Another class of persons refrain from committing sinful acts through fear of society. Thus, O king, in this world, everything depends on the rod of chastisement.
7There are persons who are checked by only the rod of chastisement from devouring one another. If the rod of chastisement did not protect people, they would have been immersed in the darkness of hell.
8The rod of chastisement (Danda) has been so designated by the wise, because it governs the ungovernable and punishes the wicked.
9The chastisement should be meted to the Brahmanas by words only; to the Kshatriyas, by giving them only that much of food as would suffice for the up-keep of life; to the Vaishyas, by the imposition of fines and forfeitures of property, while for the Sudras there is no punishment.
10For compelling men to stick to their duties) and for the protection of property, punitive laws, O king, have been established in the world.
11The subjects never forget their duties, where Chastisement, of dark complexion and red eyes, stand ready (to grapple with every offender) and the king is of righteous vision.
12The Brahmacharin and the householder, the hermit and the religious mendicant, all follow their respective duties through fear of chastisement only.
13He that is without any fear, O king, never celebrates a sacrifice. He that is without fear never gives away. The man that is without any fear never desires to satisfy and engagement or contract.
14Without cutting the vital parts of others, without performing the most difficult deeds, and without killing creatures like a fisherman (slaying fish), no person can acquire great prosperity.
15Without slaughter no man has been able to acquire fame in this world or wealth or subjects. Indra himself, by killing Vritra, became the great Indra.
16Those amongst the gods that are giving to killing others are worshipped much more by inen. Rudra, Skanda, Shakra, Agni, Varuna, are all destroyers.
17Kala and Mrityu and Vayu and Kubera and Surya, the Vasus, the Maruts, the Saddhyas and the Vishvedevas, O Bharata, are all destroyers.
18Humiliated by their power, all people bow to these gods, but not to Brahmana or Dhatri or Pushan at any time.
19Only a few noble-ininded men worship in all their acts those among the gods who treat all creatures equally and who are self-restrained and peaceful.
20I do not see any such creature in this world that supports life without doing any act of injury to others. Animals live upon animals, the stronger upon the weaker.
21The mungoose eats up mice; the cat eats up inungoose; the dog eats up the cat; the dog again is devoured by the spotted leopard.
22Behold, all things again are eaten up by the Destroyer when he comes! This mobile and immobile universe is food for living creatures.
23This has been ordained by the celestials. The learned man, therefore, is never stupefied at it. You should, O great king, become what you are by birth!
24Only the foolish (Kshatriyas) controlling anger and joy, dwell in the woods. The very ascetics cannot maintain their lives without killing creatures.
25Innumerable creature live in water, on earth and in fruits. It is not true that one does not kill them. What greater duty is there than supporting one's life?
26There are many creatures that are so ininute that their existence is not perceptible. The falling of the eyelids even kills them.
27There are men who controlling anger and pride love like ascetics and abandoning villages and towns repair to the forests. Coming there, those men become so stupefied that they live like householder again.
28Others living like householders and tilling the soil, uprooting herbs, cutting off trees and killing birds and animals celebrate sacrifices and at last attain to heaven.
29O son of Kunti, I am sure that the acts of all creatures become successful only when the policy of chastisement is properly applied.
30If chastisement were done away with in this word, creatures would soon be destroyed. Like fishes in the water, stronger animals devour the weaker.
31Formerly Brahman himself, said that chastisement, properly applied, maintains creatures. Behold, the very fires, when put out, blaze up again, in fright, when blown! This is owing to the fear of force.
32If there were no chastisement in the world differentiating the good from the evil, the whole world would have been covered with sheer darkness and all things would have been unsettled.
33By chastisement the violators of laws, the atheists and scoffers of the Vedas, soon become disposed to observe rules and regulations.
34Every one in this world is kept all right by chastisement. A person by nature pure and pious is rare. In fear of chastisement, man becomes disposed to observe rules and restrictions.
35Chastisement was introduced by the Creator himself for protecting Religion and Profit, for the happiness of all the four orders, and for making thein pious and humble.
36If there had been no fear of chastisement, then ravens and beasts of prey would have devoured all other animals and men and the clarified butter intended for sacrifices.
37If chastisement did not keep up and protect (the world), then no body would have read the Vedas, nobody would have milked a milch cow, and no maiden would have married.
38If chastisement did not uphold and protect, then destruction and confusion would have prevailed everywhere and all restrictions would have disappeared, and the idea of property would have gone away.
39If chastisement did not uphold and protect, people could never duly celebrate annual sacrifices with profuse presents.
40If chastisement did not uphold and protect, no one would observe the duties of his own order as sanctioned (in the scriptures), and no one would have succeeded in gaining knowledge.
41If chastisement did not reign supreme, neither, nor asses, would, even if yoked thereto, would carry cars and carriages.
42All creatures depend upon chastisement. The learned, therefore, declare that chastisement is the root of all things. Upon chastisement rests the heaven that people seek, and upon il rests this world also.
43No sin, no falsehood, and no wickedness, is to be seen there where foe-destroying chastisement is properly used.
44If the rod of chastisement be not taken up, the dog will lick the sacrificial butter. If that rod were not raised up, the crow also would take away the first (sacrificial) offering.
45Fairly or unfairly, this kingdom has not been gained by us. Our duty now is to give up grief. Do you, therefore, enjoy it and celebrate sacrifices!
46Living with their dear wives the lucky men, cat good food, wear good clothes, and cheerfully acquire virtue by fruits and gifts.
47Forsooth, all our acts, depend on wealth : that wealth again depends on chastisement. Mark, therefore, the utility of chastisement!
48Duties have been laid down for maintaining the various relations of the world. There are two things here, viz., abstention from injury and injury done with righteous motives, Of these two, that which brings in righteousness is preferable.
49There is no act that is entirely pure, nor any that is entirely simple. In all acts, right or wrong, something of both prevails.
50Animals are castrated, and their horns are cut off. They are then compelled to carry weights are tethered, and beaten.
51In this world that is unsubstantial full of abuses and painful, O king, do you practise the old customs of men, following rules and examples quoted above.
52Celebrate sacrifices, distribute alms, protect your subjects, and practise righteousness. Kill your enemies, O son of Kunti, and protect your friends.
53Be not dispirited. O king, while killing enemies! He that does it, О Bharata, does not commit the slightest sin!
54He who takes up a weapon and kills an arined enemy advancing against him, does not incur the sin of killing a man, for it is the anger of the advancing enemy that excites the anger of the destroyer.
55The soul of every creature cannot be killed. When the soul cannot be killed how then can one be killed by another?
56As a person enters a new house, so does a creature put on successive bodies.
57Leaving behind decrepit bodies, a creature acquires new forms. People gifted with true insight consider this change as death.
हिन्दी
1यज्ञसेन की पुत्री के ये वचन सुनकर अर्जुन ने अपने महाबाहु और सदा यशस्वी ज्येष्ठ भ्राता के प्रति पूरा आदर दिखाते हुए फिर कहा।
2अर्जुन ने कहा — दण्ड धारण करने वाला (राजा) समस्त प्रजा पर शासन करता है और उनकी रक्षा करता है। जब सब कुछ सोया रहता है, तब दण्ड जागता रहता है। इसीलिए विद्वानों ने दण्ड को ही धर्म कहा है।
3दण्ड धर्म और अर्थ की रक्षा करता है। हे राजन्, वह काम की भी रक्षा करता है! इसीलिए दण्ड को जीवन के तीनों प्रयोजनों के साथ एक ही माना गया है।
4अन्न और धन — दोनों की रक्षा दण्ड ही करता है। हे विद्वान् राजन्, यह जानकर दण्ड धारण कीजिए और लोकव्यवहार का अनुसरण कीजिए!
5दुष्टों का एक वर्ग राजा के हाथ में रहने वाले दण्ड के भय से पाप करने से रुकता है। दूसरा वर्ग यम के दण्ड के भय से ऐसे कर्मों से विरत रहता है, और तीसरा परलोक के भय से।
6एक और वर्ग के लोग समाज के भय से पापकर्म करने से रुकते हैं। इस प्रकार हे राजन्, इस संसार में सब कुछ दण्ड पर ही आश्रित है।
7कुछ ऐसे लोग हैं जिन्हें केवल दण्ड ही एक-दूसरे को खा जाने से रोकता है। यदि दण्ड लोगों की रक्षा न करता, तो वे नरक के अन्धकार में डूब गए होते।
8विद्वानों ने उसे दण्ड इसीलिए कहा है, क्योंकि वह अदम्य पर शासन करता है और दुष्टों को दण्डित करता है।
9ब्राह्मणों को दण्ड केवल वचनों से दिया जाना चाहिए; क्षत्रियों को केवल उतना ही अन्न देकर जितने से प्राण बने रहें; वैश्यों को जुर्माना और सम्पत्ति की जब्ती द्वारा; जबकि शूद्रों के लिए कोई दण्ड नहीं है।
10हे राजन्, (मनुष्यों को अपने धर्म में स्थिर रखने के लिए) तथा सम्पत्ति की रक्षा के लिए ही संसार में दण्ड-विधान बनाए गए हैं।
11जहाँ श्याम वर्ण और लाल नेत्रों वाला दण्ड (प्रत्येक अपराधी से भिड़ने को) तैयार खड़ा रहता है और राजा की दृष्टि धर्ममय होती है, वहाँ प्रजा कभी अपने कर्तव्य नहीं भूलती।
12ब्रह्मचारी और गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यासी — सब केवल दण्ड के भय से ही अपने-अपने धर्म का पालन करते हैं।
13हे राजन्, जो निर्भय है वह कभी यज्ञ नहीं करता। जो निर्भय है वह कभी दान नहीं देता। जो पुरुष निर्भय है वह कभी किसी वचन या अनुबन्ध को पूरा करना नहीं चाहता।
14दूसरों के मर्मस्थलों को काटे बिना, अत्यन्त दुष्कर कर्म किए बिना और मछुआरे के (मछली मारने के) समान प्राणियों का वध किए बिना कोई पुरुष महान् समृद्धि नहीं पा सकता।
15वध किए बिना कोई पुरुष इस लोक में न कीर्ति पा सका है, न धन, न प्रजा। स्वयं इन्द्र भी वृत्र का वध करके ही महेन्द्र बने।
16देवताओं में जो दूसरों का वध करने में लगे रहते हैं, मनुष्य उन्हीं की अधिक पूजा करते हैं। रुद्र, स्कन्द, शक्र, अग्नि, वरुण — ये सब संहारक हैं।
17हे भरतवंशी, काल, मृत्यु, वायु, कुबेर, सूर्य, वसुगण, मरुद्गण, साध्यगण और विश्वेदेव — ये सब संहारक हैं।
18उनकी शक्ति से दबकर सब लोग इन देवताओं को प्रणाम करते हैं, किन्तु ब्रह्मा, धाता अथवा पूषा को कभी नहीं।
19देवताओं में जो समस्त प्राणियों के साथ समान व्यवहार करते हैं और जो संयतात्मा तथा शान्त हैं, उनकी अपने समस्त कर्मों में पूजा केवल थोड़े-से उदारचेता पुरुष ही करते हैं।
20मैं इस संसार में ऐसा कोई प्राणी नहीं देखता जो दूसरों की हानि किए बिना अपना जीवन चलाता हो। प्राणी प्राणियों पर जीते हैं — बलवान् दुर्बल पर।
21नेवला चूहों को खाता है; बिल्ली नेवले को खाती है; कुत्ता बिल्ली को खाता है; और कुत्ते को चीता खा जाता है।
22देखिए, संहारक जब आता है तब वह सब कुछ खा जाता है! यह चराचर जगत् प्राणियों का ही भोजन है।
23यह देवताओं द्वारा ही विधान किया गया है। इसलिए विद्वान् पुरुष इस पर कभी मोहित नहीं होता। हे महाराज, आपको वही बनना चाहिए जो आप जन्म से हैं!
24केवल मूर्ख (क्षत्रिय) ही क्रोध और हर्ष को दबाकर वनों में रहते हैं। तपस्वी तक प्राणियों का वध किए बिना अपने प्राण नहीं रख सकते।
25जल में, पृथ्वी पर और फलों में असंख्य प्राणी रहते हैं। यह सत्य नहीं है कि उनका वध नहीं होता। अपने प्राणों की रक्षा से बढ़कर और कौन-सा धर्म है?
26ऐसे अनेक प्राणी हैं जो इतने सूक्ष्म हैं कि उनका अस्तित्व ही दिखाई नहीं देता। पलकों का गिरना तक उन्हें मार डालता है।
27कुछ पुरुष क्रोध और अभिमान को वश में करके तपस्वियों के समान जीते हैं और गाँव-नगर छोड़कर वनों को चले जाते हैं। वहाँ पहुँचकर वे पुरुष ऐसे मोहग्रस्त हो जाते हैं कि फिर गृहस्थों के समान रहने लगते हैं।
28दूसरे लोग गृहस्थों के समान रहते हुए भूमि जोतकर, ओषधियाँ उखाड़कर, वृक्ष काटकर और पक्षियों तथा पशुओं का वध करके यज्ञ करते हैं और अन्त में स्वर्ग प्राप्त करते हैं।
29हे कुन्तीपुत्र, मुझे विश्वास है कि दण्डनीति का ठीक-ठीक प्रयोग होने पर ही समस्त प्राणियों के कर्म सफल होते हैं।
30यदि इस संसार से दण्ड उठा दिया जाए, तो प्राणी शीघ्र ही नष्ट हो जाएँ। जल में मछलियों के समान बलवान् प्राणी दुर्बलों को खा जाएँ।
31पूर्वकाल में स्वयं ब्रह्मा ने कहा था कि ठीक-ठीक प्रयुक्त दण्ड ही प्राणियों का पालन करता है। देखिए, बुझी हुई आग भी फूँक मारने पर भय से फिर भड़क उठती है! यह बल के भय के ही कारण है।
32यदि संसार में भले और बुरे में भेद करने वाला दण्ड न होता, तो सारा जगत् घोर अन्धकार से ढक जाता और सब कुछ अस्तव्यस्त हो जाता।
33दण्ड से ही विधि के उल्लंघन करने वाले, नास्तिक तथा वेदों का उपहास करने वाले शीघ्र ही नियम और मर्यादा का पालन करने लगते हैं।
34इस संसार में प्रत्येक व्यक्ति दण्ड से ही ठीक रखा जाता है। स्वभाव से ही शुद्ध और धर्मात्मा पुरुष विरला होता है। दण्ड के भय से ही मनुष्य नियम और मर्यादा के पालन को प्रवृत्त होता है।
35धर्म और अर्थ की रक्षा के लिए, चारों वर्णों के सुख के लिए तथा उन्हें धर्मात्मा और विनम्र बनाने के लिए स्वयं सृष्टिकर्ता ने दण्ड का प्रवर्तन किया।
36यदि दण्ड का भय न होता, तो कौए और हिंस्र पशु समस्त दूसरे प्राणियों को, मनुष्यों को तथा यज्ञ के लिए रखे हुए घी को भी खा जाते।
37यदि दण्ड (संसार को) थामे और रक्षा न करता, तो कोई वेद न पढ़ता, कोई दुधारू गाय न दुहता और कोई कन्या विवाह न करती।
38यदि दण्ड थामे और रक्षा न करता, तो सर्वत्र विनाश और अव्यवस्था फैल जाती, समस्त मर्यादाएँ लुप्त हो जातीं और सम्पत्ति की धारणा ही मिट जाती।
39यदि दण्ड थामे और रक्षा न करता, तो लोग प्रचुर दक्षिणा के साथ वार्षिक यज्ञ कभी विधिपूर्वक न कर पाते।
40यदि दण्ड थामे और रक्षा न करता, तो कोई (शास्त्रों में) विहित अपने वर्ण के धर्म का पालन न करता और कोई ज्ञान प्राप्त करने में सफल न होता।
41यदि दण्ड का शासन न होता, तो न बैल और न गधे — कोई भी जोते जाने पर भी रथ और गाड़ियाँ न खींचते।
42समस्त प्राणी दण्ड पर आश्रित हैं। इसलिए विद्वान् कहते हैं कि दण्ड ही सब वस्तुओं की जड़ है। दण्ड पर ही वह स्वर्ग टिका है जिसे लोग चाहते हैं, और उसी पर यह लोक भी टिका है।
43जहाँ शत्रुनाशक दण्ड का ठीक-ठीक प्रयोग होता है, वहाँ न पाप दिखाई देता है, न असत्य, न दुष्टता।
44यदि दण्ड न उठाया जाए, तो कुत्ता यज्ञ का घी चाट जाए। यदि वह दण्ड ऊँचा न किया जाए, तो कौआ भी (यज्ञ की) पहली आहुति उठा ले जाए।
45उचित रीति से हो या अनुचित रीति से, यह राज्य अब हमने प्राप्त कर लिया है। अब हमारा कर्तव्य शोक त्यागना है। इसलिए आप इसका भोग कीजिए और यज्ञ कीजिए!
46अपनी प्रिय पत्नियों के साथ रहते हुए भाग्यशाली पुरुष उत्तम भोजन करते हैं, उत्तम वस्त्र पहनते हैं और प्रसन्नतापूर्वक यज्ञकर्मों तथा दानों से धर्म अर्जित करते हैं।
47निस्सन्देह हमारे समस्त कर्म धन पर आश्रित हैं; और वह धन फिर दण्ड पर आश्रित है। इसलिए दण्ड की उपयोगिता को समझिए!
48संसार के विविध सम्बन्धों को बनाए रखने के लिए ही धर्म निर्धारित किए गए हैं। यहाँ दो ही वस्तुएँ हैं — अहिंसा और धर्मयुक्त हेतु से की गई हिंसा। इन दोनों में से जो धर्म लाती है वही श्रेयस्कर है।
49कोई भी कर्म पूर्णतः शुद्ध नहीं होता, और न कोई पूर्णतः निर्दोष। समस्त कर्मों में — भले हों या बुरे — दोनों का ही कुछ अंश रहता है।
50पशुओं को बधिया किया जाता है और उनके सींग काटे जाते हैं। फिर उनसे बोझ ढुलवाया जाता है, उन्हें बाँधा जाता है और पीटा जाता है।
51हे राजन्, इस असार, दोषों से भरे और दुःखमय संसार में आप मनुष्यों की पुरानी रीतियों का पालन कीजिए और ऊपर बताए गए नियमों तथा उदाहरणों का अनुसरण कीजिए।
52यज्ञ कीजिए, दान दीजिए, अपनी प्रजा की रक्षा कीजिए और धर्म का आचरण कीजिए। हे कुन्तीपुत्र, अपने शत्रुओं का वध कीजिए और अपने मित्रों की रक्षा कीजिए।
53हे राजन्, शत्रुओं का वध करते समय हतोत्साहित मत होइए! हे भरतवंशी, जो ऐसा करता है वह तनिक भी पाप नहीं करता!
54जो शस्त्र उठाकर अपने ऊपर आक्रमण करने वाले सशस्त्र शत्रु का वध करता है, उसे मनुष्य-वध का पाप नहीं लगता; क्योंकि यह आक्रमण करने वाले शत्रु का ही क्रोध है जो संहारक का क्रोध जगाता है।
55प्रत्येक प्राणी की आत्मा का वध हो ही नहीं सकता। जब आत्मा का वध हो ही नहीं सकता, तब एक दूसरे के द्वारा कैसे मारा जा सकता है?
56जैसे कोई पुरुष नए घर में प्रवेश करता है, वैसे ही प्राणी क्रमशः नए-नए शरीर धारण करता है।
57जीर्ण शरीरों को पीछे छोड़कर प्राणी नए रूप धारण करता है। सच्ची अन्तर्दृष्टि से सम्पन्न लोग इसी परिवर्तन को मृत्यु मानते हैं।
नेपाली
1यज्ञसेनकी पुत्रीका यी वचन सुनेर अर्जुनले आफ्ना महाबाहु र सदा यशस्वी जेठा दाजुप्रति पूरा आदर देखाउँदै फेरि भने।
2अर्जुनले भने — दण्ड धारण गर्ने (राजा)ले सम्पूर्ण प्रजामाथि शासन गर्दछ र तिनको रक्षा गर्दछ। जब सबथोक सुतिरहेको हुन्छ, तब दण्ड जागिरहेको हुन्छ। त्यसैले विद्वान्हरूले दण्डलाई नै धर्म भनेका छन्।
3दण्डले धर्म र अर्थको रक्षा गर्दछ। हे राजन्, त्यसले कामको पनि रक्षा गर्दछ! त्यसैले दण्डलाई जीवनका तीनै प्रयोजनसँग एउटै मानिएको छ।
4अन्न र धन — दुवैको रक्षा दण्डले नै गर्दछ। हे विद्वान् राजन्, यो जानेर दण्ड धारण गर्नुहोस् र लोकव्यवहारको अनुसरण गर्नुहोस्!
5दुष्टहरूको एउटा वर्ग राजाको हातमा रहेको दण्डको डरले पाप गर्नबाट रोकिन्छ। अर्को वर्ग यमको दण्डको डरले यस्ता कर्मबाट विरत रहन्छ, र तेस्रो परलोकको डरले।
6अर्को एक वर्गका मानिसहरू समाजको डरले पापकर्म गर्नबाट रोकिन्छन्। यसरी हे राजन्, यस संसारमा सबथोक दण्डमै आश्रित छ।
7केही यस्ता मानिसहरू छन् जसलाई केवल दण्डले नै एक-अर्कालाई खाइदिनबाट रोक्दछ। यदि दण्डले मानिसहरूको रक्षा नगर्दो हो त तिनीहरू नरकको अन्धकारमा डुबिसकेका हुन्थे।
8विद्वान्हरूले त्यसलाई दण्ड त्यसैले भनेका छन्, किनभने त्यसले अदम्यमाथि शासन गर्दछ र दुष्टहरूलाई दण्डित गर्दछ।
9ब्राह्मणहरूलाई दण्ड केवल वचनले दिइनुपर्दछ; क्षत्रियहरूलाई त्यति मात्र अन्न दिएर जतिले प्राण बाँचिरहून्; वैश्यहरूलाई जरिवाना र सम्पत्ति जफतद्वारा; जबकि शूद्रहरूका लागि कुनै दण्ड छैन।
10हे राजन्, (मानिसहरूलाई आफ्नो धर्ममा स्थिर राख्न) तथा सम्पत्तिको रक्षाका लागि नै संसारमा दण्ड-विधान बनाइएका छन्।
11जहाँ कालो वर्ण र राता नेत्र भएको दण्ड (प्रत्येक अपराधीसँग भिड्न) तयार उभिइरहन्छ र राजाको दृष्टि धर्ममय हुन्छ, त्यहाँ प्रजाले कहिल्यै आफ्ना कर्तव्य बिर्संदैन।
12ब्रह्मचारी र गृहस्थ, वानप्रस्थ र संन्यासी — सबैले केवल दण्डको डरले नै आआफ्नो धर्मको पालन गर्दछन्।
13हे राजन्, जो निर्भय छ उसले कहिल्यै यज्ञ गर्दैन। जो निर्भय छ उसले कहिल्यै दान दिँदैन। जुन पुरुष निर्भय छ उसले कहिल्यै कुनै वचन वा अनुबन्ध पूरा गर्न चाहँदैन।
14अरूका मर्मस्थल नकाटी, अत्यन्त दुष्कर कर्म नगरी र माझीले (माछा मारेजस्तै) प्राणीहरूको वध नगरी कुनै पुरुषले महान् समृद्धि पाउन सक्दैन।
15वध नगरी कुनै पुरुषले यस लोकमा न कीर्ति पाउन सकेको छ, न धन, न प्रजा। स्वयं इन्द्र पनि वृत्रको वध गरेरै महेन्द्र बने।
16देवताहरूमा जो अरूको वध गर्नमा लागिरहन्छन्, मानिसहरूले तिनकै बढी पूजा गर्दछन्। रुद्र, स्कन्द, शक्र, अग्नि, वरुण — यी सबै संहारक हुन्।
17हे भरतवंशी, काल, मृत्यु, वायु, कुबेर, सूर्य, वसुगण, मरुद्गण, साध्यगण र विश्वेदेव — यी सबै संहारक हुन्।
18तिनको शक्तिले थिचिएर सबै मानिसहरूले यी देवताहरूलाई प्रणाम गर्दछन्, तर ब्रह्मा, धाता अथवा पूषालाई कहिल्यै होइन।
19देवताहरूमा जसले सम्पूर्ण प्राणीसँग समान व्यवहार गर्दछन् र जो संयतात्मा तथा शान्त छन्, तिनको आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा पूजा केवल थोरै उदारचेता पुरुषहरूले मात्र गर्दछन्।
20म यस संसारमा यस्तो कुनै प्राणी देख्दिनँ जसले अरूको हानि नगरी आफ्नो जीवन चलाओस्। प्राणीहरू प्राणीहरूमै बाँच्दछन् — बलवान् दुर्बलमाथि।
21न्याउरीमुसाले मुसा खान्छ; बिरालोले न्याउरीमुसा खान्छ; कुकुरले बिरालो खान्छ; र कुकुरलाई चितुवाले खान्छ।
22हेर्नुहोस्, संहारक जब आउँछ तब उसले सबथोक खान्छ! यो चराचर जगत् प्राणीहरूको नै भोजन हो।
23यो देवताहरूद्वारा नै विधान गरिएको हो। त्यसैले विद्वान् पुरुष यसमा कहिल्यै मोहित हुँदैन। हे महाराज, तपाईंले त्यही बन्नुपर्दछ जो तपाईं जन्मले हुनुहुन्छ!
24केवल मूर्ख (क्षत्रिय)हरू मात्र क्रोध र हर्ष दबाएर वनमा बस्दछन्। तपस्वीहरूसम्मले प्राणीहरूको वध नगरी आफ्ना प्राण राख्न सक्दैनन्।
25जलमा, पृथ्वीमा र फलहरूमा असङ्ख्य प्राणी बस्दछन्। यो सत्य होइन कि तिनको वध हुँदैन। आफ्ना प्राणको रक्षाभन्दा बढी अरू कुन धर्म छ?
26यस्ता अनेक प्राणी छन् जो यति सूक्ष्म छन् कि तिनको अस्तित्व नै देखिँदैन। परेला झिम्किनुसम्मले तिनलाई मारिदिन्छ।
27केही पुरुषहरू क्रोध र अभिमानलाई वशमा गरेर तपस्वीजस्तै बाँच्दछन् र गाउँ-नगर छाडेर वनतिर जान्छन्। त्यहाँ पुगेर ती पुरुषहरू यस्ता मोहग्रस्त हुन्छन् कि फेरि गृहस्थजस्तै बस्न थाल्दछन्।
28अरू मानिसहरू गृहस्थजस्तै बस्दै भूमि जोतेर, ओखती-वनस्पति उखेलेर, रूख काटेर र पक्षी तथा पशुहरूको वध गरेर यज्ञ गर्दछन् र अन्त्यमा स्वर्ग प्राप्त गर्दछन्।
29हे कुन्तीपुत्र, मलाई विश्वास छ कि दण्डनीतिको ठीकठीक प्रयोग भएमा मात्र सम्पूर्ण प्राणीहरूका कर्म सफल हुन्छन्।
30यदि यस संसारबाट दण्ड हटाइयो भने प्राणीहरू चाँडै नै नष्ट हुनेछन्। जलमा माछाजस्तै बलवान् प्राणीहरूले दुर्बलहरूलाई खानेछन्।
31पूर्वकालमा स्वयं ब्रह्माले भनेका थिए कि ठीकठीक प्रयोग गरिएको दण्डले नै प्राणीहरूको पालन गर्दछ। हेर्नुहोस्, निभेको आगो पनि फुक्दा डरले फेरि दन्किन्छ! यो बलको डरकै कारण हो।
32यदि संसारमा असल र खराबमा भेद गर्ने दण्ड नहुँदो हो त सारा जगत् घोर अन्धकारले ढाकिन्थ्यो र सबथोक अस्तव्यस्त हुन्थ्यो।
33दण्डले नै विधिको उल्लङ्घन गर्ने, नास्तिक तथा वेदको उपहास गर्नेहरू चाँडै नै नियम र मर्यादाको पालन गर्न थाल्दछन्।
34यस संसारमा प्रत्येक व्यक्ति दण्डले नै ठीक राखिन्छ। स्वभावले नै शुद्ध र धर्मात्मा पुरुष विरलै हुन्छ। दण्डको डरले नै मानिस नियम र मर्यादाको पालनतर्फ प्रवृत्त हुन्छ।
35धर्म र अर्थको रक्षाका लागि, चारै वर्णको सुखका लागि तथा तिनलाई धर्मात्मा र विनम्र बनाउनका लागि स्वयं सृष्टिकर्ताले दण्डको प्रवर्तन गरे।
36यदि दण्डको डर नहुँदो हो त कागहरू र हिंस्रक पशुहरूले सम्पूर्ण अन्य प्राणी, मानिसहरू तथा यज्ञका लागि राखिएको घिउ पनि खाइदिन्थे।
37यदि दण्डले (संसारलाई) थामेर रक्षा नगर्दो हो त कसैले वेद पढ्ने थिएन, कसैले दुहुनो गाई दुहुने थिएन र कुनै कन्याले विवाह गर्ने थिइनन्।
38यदि दण्डले थामेर रक्षा नगर्दो हो त सर्वत्र विनाश र अव्यवस्था फैलिन्थ्यो, सम्पूर्ण मर्यादा लोप हुन्थे र सम्पत्तिको धारणै मेटिन्थ्यो।
39यदि दण्डले थामेर रक्षा नगर्दो हो त मानिसहरूले प्रशस्त दक्षिणासहित वार्षिक यज्ञ कहिल्यै विधिपूर्वक गर्न सक्ने थिएनन्।
40यदि दण्डले थामेर रक्षा नगर्दो हो त कसैले (शास्त्रमा) विहित आफ्नो वर्णको धर्मको पालन गर्ने थिएन र कसैले ज्ञान प्राप्त गर्नमा सफल हुने थिएन।
41यदि दण्डको शासन नहुँदो हो त न गोरु न गधा — कसैले पनि जोतिँदा रथ र गाडा तान्ने थिएनन्।
42सम्पूर्ण प्राणी दण्डमा आश्रित छन्। त्यसैले विद्वान्हरू भन्दछन् कि दण्ड नै सबै वस्तुहरूको जरा हो। दण्डमै त्यो स्वर्ग टिकेको छ जसलाई मानिसहरू चाहन्छन्, र त्यसैमा यो लोक पनि टिकेको छ।
43जहाँ शत्रुनाशक दण्डको ठीकठीक प्रयोग हुन्छ, त्यहाँ न पाप देखिन्छ, न असत्य, न दुष्टता।
44यदि दण्ड नउठाइए, कुकुरले यज्ञको घिउ चाटिदिन्छ। यदि त्यो दण्ड माथि नउठाइए, कागले पनि (यज्ञको) पहिलो आहुति उठाएर लान्छ।
45उचित रीतिले होस् वा अनुचित रीतिले, यो राज्य अब हामीले प्राप्त गरिसकेका छौँ। अब हाम्रो कर्तव्य शोक त्याग्नु हो। त्यसैले तपाईं यसको भोग गर्नुहोस् र यज्ञ गर्नुहोस्!
46आफ्ना प्रिय पत्नीहरूसँग बस्दै भाग्यशाली पुरुषहरूले उत्तम भोजन गर्दछन्, उत्तम वस्त्र लगाउँछन् र प्रसन्नतापूर्वक यज्ञकर्म तथा दानले धर्म आर्जन गर्दछन्।
47निस्सन्देह हाम्रा सम्पूर्ण कर्म धनमा आश्रित छन्; र त्यो धन फेरि दण्डमा आश्रित छ। त्यसैले दण्डको उपयोगिता बुझ्नुहोस्!
48संसारका विविध सम्बन्ध कायम राख्नका लागि नै धर्म निर्धारित गरिएका छन्। यहाँ दुई नै वस्तु छन् — अहिंसा र धर्मयुक्त हेतुले गरिएको हिंसा। यी दुवैमध्ये जसले धर्म ल्याउँछ त्यही श्रेयस्कर हो।
49कुनै पनि कर्म पूर्णतः शुद्ध हुँदैन, न कुनै पूर्णतः निर्दोष। सम्पूर्ण कर्ममा — असल होऊन् वा खराब — दुवैको केही अंश रहन्छ।
50पशुहरूलाई खसी बनाइन्छ र तिनका सिङ काटिन्छन्। अनि तिनीहरूबाट भारी बोकाइन्छ, तिनलाई बाँधिन्छ र पिटिन्छ।
51हे राजन्, यस असार, दोषले भरिएको र दुःखमय संसारमा तपाईं मानिसहरूका पुराना रीतिको पालन गर्नुहोस् र माथि बताइएका नियम तथा उदाहरणको अनुसरण गर्नुहोस्।
52यज्ञ गर्नुहोस्, दान दिनुहोस्, आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्नुहोस् र धर्मको आचरण गर्नुहोस्। हे कुन्तीपुत्र, आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्नुहोस् र आफ्ना मित्रहरूको रक्षा गर्नुहोस्।
53हे राजन्, शत्रुहरूको वध गर्दा हतोत्साहित नहुनुहोस्! हे भरतवंशी, जसले यसो गर्दछ उसले अलिकति पनि पाप गर्दैन!
54जसले शस्त्र उठाएर आफूमाथि आक्रमण गर्ने सशस्त्र शत्रुको वध गर्दछ, उसलाई मानिस-वधको पाप लाग्दैन; किनभने यो आक्रमण गर्ने शत्रुकै क्रोध हो जसले संहारकको क्रोध जगाउँछ।
55प्रत्येक प्राणीको आत्माको वध हुनै सक्दैन। जब आत्माको वध हुनै सक्दैन, तब एउटाले अर्कोलाई कसरी मार्न सक्दछ?
56जसरी कुनै पुरुष नयाँ घरमा प्रवेश गर्दछ, त्यसरी नै प्राणीले क्रमशः नयाँ-नयाँ शरीर धारण गर्दछ।
57जीर्ण शरीरहरू पछाडि छाडेर प्राणीले नयाँ रूप धारण गर्दछ। साँचो अन्तर्दृष्टिले सम्पन्न मानिसहरूले यही परिवर्तनलाई मृत्यु मान्दछन्।