आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजा किन उपायों से बुद्धि संचित करें
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 142
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच यदि घोरं समुद्दिष्टमश्रद्धयमिवानृतम्। अस्मि स्विद् दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये॥
2सम्मुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः। उद्यम नाधिगच्छामि कदाचित् परिसान्त्वयन्॥
3भीष्म उवाच नैतच्छ्रुत्वाऽऽगमादेव तव धर्मानुशासनम्। प्रजासमवहारोऽयं कविभिः सम्भृतं मधु॥
4बयः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः! नैकशाखेन धर्मेण यत्रैषा सम्प्रवर्तते॥
5बुद्धिसंजननो धर्म आचारश्च सतां सदा। ज्ञेयो भवति कौरव्य सदा तद् विद्धि मे वचः॥
6वुद्धिश्रेष्ठा हि राजानश्चरन्ति विजयैषिणः। धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः॥
7नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते। दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुपाहृता॥
8अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हति। बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत॥
9पार्श्वतः करणं प्राज्ञो विम्भित्वा प्रकारयेत्। जनस्तच्चरितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा॥
10अमिथ्याज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे। तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम्॥
11परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः। वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते॥
12आजिजीविषवो विद्यां यशःकामौ समन्ततः। ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः॥
13अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्। यथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः॥
14परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः। विज्ञानमर्थविद्यानां न सम्यगिति वर्तते।॥
15निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च। वागस्त्रा वाक्छरीभूता दुग्धविद्याफला इव॥
16तान् विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत। व्याजेन सद्भिर्विहितो धर्मस्ते परिहास्यति॥
17न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम्। इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्॥
18न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते। सुविनीतेन शास्त्रेण न व्यवस्यन्त्यथापरे॥
19लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः। समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत पण्डितः॥
20अमर्षाच्छास्त्रसम्मोहादविज्ञानाच्च भारत। शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्॥
21आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते। अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद् वचनं साधु मन्यते॥
22अनया हतमेवेदमिति शास्त्रमपार्थकम्। दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा॥
23ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्। तं तथा छिन्नमूलेन सन्नोदयितुमर्हसि॥
24अनव्यवहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते। उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्वमीक्षसे॥
25अङ्ग मामन्ववेक्षस्व राजन्याय बुभूषते। यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते।॥
26अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत् सदृशं ब्रह्मणा कृतम्। तस्मादभीक्ष्णं भूतानां यात्रा काचित् प्रसिद्ध्यति॥
27यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः। या चैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्॥
28तस्मात् तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेत् ततः। अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव॥
29यस्य दस्युगणा राष्ट्र ध्वांक्षा मत्स्यान् जलादिव। विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपासनः॥
30कुलीनान् सचिवान् कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्। प्रशाधि पृथिवीं राजन् प्रजा धर्मेण पालयन्॥
31विहीनं कर्मणान्यायं यः प्रगृह्णाति भूमिपः। उपायस्याविशेषज्ञं तद् वै क्षत्रं नपुंसकम्॥
32नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते। उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव॥
33कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम्। उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद् राज्यं प्रशाधि वै॥
34अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्। एवं शुक्रोऽब्रवीद् धीमानापत्सु भरतर्षभ।॥
35युधिष्ठिर उवाच अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नाभिलवयेत्। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह॥
36भीष्म उवाच ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धास्तपस्विनः। श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान् पवित्रं ह्येतदुत्तमम्॥
37या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु नित्यदा। क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप॥
38प्रीत्या यशो भवेन्मुख्यमप्रीत्या परमं भयम्। प्रीत्या ह्यमृतवद् विप्राः क्रुद्धाश्चैव विषं यथा।॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said If such a terrible act which should always be discarded like falsehood, be pointed (as duty), then what act is there from which I should forbear? Why also should not robbers then be honoured?
2I am stupefied! My heart is pained. All the bonds that tie me to morality are loosened. I cannot compose my mind and dare act in the way pointed out by you.
3Bhishma said I do not instruct you regarding duty, taught by what I have heard from the Vedas alone. What I have told you is the result of wisdom and experience. This is the honey that the learned have gleaned.
4Kings should collect wisdom from various sources. One cannot go successfully through the worldly course with the help of a one-sided morality.
5Duty must originate from the understanding and the practices of the good should always be determined, O son of Kuru. Obey these words of mine.
6Only kings of superior intelligence can rule, cxpccting victory. A king by the help of his understanding and guided by knowledge gathered from various sources, should so arrange that inoral laws may be observed.
7The duties of a king can never be satisfied by rules drawn from a one-sided morality. A weak king can never show wisdom for his not having drawn it from the examples before him.
8Righteousness sometimes appears like unrighteousness. The latter also some-times appears like the former. He who does not know this, becomes confused when an actual instance presents itself before him. Before the time comes, one should, O Bharata, understand the circumstances, under which righteousness and its opposite become confused.
9Having gained this knowledge, a wise king should, when the time comes, act accordingly, helped by his judgement. His acts at such a time are misunderstood by ordinary people.
10Some persons are endued with true knowledge. Some persons have false knowledge. Truly determining the nature of each kind of knowledge, a wise king derives knowledge from the good.
11The violators of moral laws find fault with the scriptures. They who have themselves no money, point out the inconsistencies of the works on the laws of wealth.
12Those who wish to gain knowledge merely for carrying their sustenance, are, o king, sinful, besides being enemies of morality.
13Wicked men of unripe understandings, can never know things truly, as persons ignorant of scriptures are unable in all their acts to be guided by reason.
14Always seeing the faults of the scriptures, they decry them. Even if they understand the true import of the scriptures, they are still in the habit of saying that scriptural injunctions are unsound.
15By decrying the knowledge of others, such men announce the superiority of their own knowledge. They have words for their weapons and arrows and speak, as if they are well grounded in those sciences.
16Consider them, O Bharata, as traders in learning and Rakshasas among men. By the help of mere pretext they renounce that morality, which has been established by good and wise men.
17We have heard that the texts of morality cannot be understood by either discussion or one's own intelligence. Indra himself has said that such is the opinion of the sage Brihaspati.
18Some hold that no scriptural text has been written without a reason, Others again, even if they properly understand the scriptures, never follow them.
19One section of wise men say that morality is nothing else than the approved conduct of the world. The man of true knowledge should find out for himself the moral laws laid down for the good.
20If even a wise man speaks of morality when he is angry or bewildered or ignorant, his speech produces no effect.
21Discourses on morality made with the help of an intelligent understanding of the true letter and spirit of the scriptures, should be lauded and not those which are made with the help of anything else. Sensible words, even if heard from an ignorant person, are regarded as pious and wise.
22In days of yore, Ushanas said to the Daityas this truth, which dispels all doubts, that scriptures are no scriptures if they cannot stand the crucible test of reason.
23The possession or absence of doubtful, knowledge is the same thing. You should root out and drive off such knowledge.
24He who does not listen to these words of minc, is to be known as one who has suffered himself to be misguided. Do you not observe that you were created for the performance of terrific deeds?
25See me, O dear child, how, by following the duties of my own order, I have sent innumerable Kshatriyas to heaven! There are some who are not pleased with me for this.
26Goat, horse, and Kshatriya, were created by Brahman for the same purpose (of being useful to everybody). A Kshatriya, therefore, should always seek the happiness of all creatures.
27The sin of killing a person unworthy of being killed is tantamount to that which is incurred by not killing one who deserves to be killed. Such is the established order of things which a weak-minded king never thinks of attending to.
28Therefore, a king should force all his subjects to observe their respective duties. If this is not done, they will prowl like wolves, devouring one another,
29He is a wretch among Kshatriyas in whose kingdom robbers go about pillaging the property of other people like crows taking little fishes from water.
30Appointing high-born men with Vedic knowledge as your ministers, do you govern the Earth, protecting your subjects piously.
31That Kshatriya who, innocent of the established customs and contrivances, improperly taxes his people, is considered as a eunuch of his order.
32A king should neither be severe nor mild. If he rules fairly he deserves praise. A king should not renounce both that qualities; on the other hand, becoming severe when (it is necessary), he should be mild when it is necessary to be so.
33The observance of Kshatriya duties is highly difficult. I love you greatly. You are created for the performance of severe acts. Therefore, do you rule kingdom.
34The highly intelligent Shakra has said that in times of distress the great duty of a king is to punish the wicked and protect the good.
35Yudhishthira said Is there any such rule (regarding royal duties) which should, under no circumstances) be violated? I ask you this, O foremost of virtuous persons! Tell me, O grandfather.
36Bhishma said One should always adore Brahmanas respected for learning, devoted to penances, and observant of Vedic injunctions. This, indeed, is a high and sacred duty.
37You should always treat the Brahmanas like the gods. The Brahmanas, if enraged, can inflict pains in a variety of ways, O King.
38If they be pleased, you will win high fame. If otherwise, great will be your fear. If pleased, the Brahmanas become like ambrosia. If enraged, they become like poison.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — यदि ऐसा भयंकर कर्म, जो असत्य के समान सदा त्याज्य होना चाहिए, कर्तव्य के रूप में बताया जाए, तो फिर कौन-सा कर्म ऐसा है जिससे मुझे विरत रहना चाहिए? और तब डाकुओं का सम्मान क्यों न किया जाए?
2मैं स्तब्ध हूँ! मेरा हृदय पीड़ित है। धर्म से मुझे बाँधने वाले समस्त बन्धन ढीले पड़ गए हैं। मैं अपना मन स्थिर नहीं कर पा रहा और आपके बताए मार्ग पर चलने का साहस नहीं कर पा रहा।
3भीष्म ने कहा — केवल वेदों से जो सुना है, उसी के आधार पर मैं तुम्हें धर्म का उपदेश नहीं दे रहा। मैंने तुमसे जो कहा है, वह बुद्धि और अनुभव का फल है। यह वही मधु है जो विद्वानों ने संचित किया है।
4राजाओं को अनेक स्रोतों से बुद्धि संचित करनी चाहिए। एकांगी धर्म के सहारे कोई भी लौकिक व्यवहार सफलतापूर्वक नहीं चला सकता।
5हे कुरुनन्दन, धर्म बुद्धि से उत्पन्न होना चाहिए और साधुजनों के आचरण का सदा निर्णय करना चाहिए। मेरे इन वचनों का पालन करो।
6विजय की आशा रखते हुए केवल श्रेष्ठ बुद्धि वाले राजा ही शासन कर सकते हैं। राजा को चाहिए कि अपनी बुद्धि के सहारे तथा अनेक स्रोतों से संचित ज्ञान से निर्देशित होकर ऐसी व्यवस्था करे जिससे धर्म के नियमों का पालन हो सके।
7एकांगी धर्म से निकाले गए नियमों द्वारा राजा के कर्तव्य कभी पूरे नहीं हो सकते। दुर्बल राजा कभी बुद्धि नहीं दिखा सकता, क्योंकि उसने अपने सामने के उदाहरणों से उसे ग्रहण नहीं किया।
8धर्म कभी-कभी अधर्म-सा प्रतीत होता है। और अधर्म भी कभी-कभी धर्म-सा प्रतीत होता है। जो यह नहीं जानता, वह जब कोई वास्तविक प्रसंग उसके सम्मुख आता है तब भ्रमित हो जाता है। हे भरतवंशी, समय आने से पहले ही यह समझ लेना चाहिए कि किन परिस्थितियों में धर्म और अधर्म का भेद गड्डमड्ड हो जाता है।
9यह ज्ञान पा लेने पर बुद्धिमान् राजा को समय आने पर अपने विवेक के सहारे तदनुसार आचरण करना चाहिए। ऐसे समय में किए गए उसके कर्मों को साधारण लोग नहीं समझ पाते।
10कुछ पुरुष सच्चे ज्ञान से सम्पन्न होते हैं। कुछ पुरुषों के पास मिथ्या ज्ञान होता है। प्रत्येक प्रकार के ज्ञान का स्वरूप ठीक-ठीक निश्चित करके बुद्धिमान् राजा साधुजनों से ज्ञान ग्रहण करता है।
11धर्म के नियमों का उल्लंघन करने वाले शास्त्रों में दोष निकालते हैं। जिनके पास स्वयं धन नहीं होता, वे अर्थशास्त्र के ग्रन्थों की असंगतियाँ गिनाते हैं।
12हे राजन्, जो केवल अपनी जीविका चलाने के लिए ज्ञान प्राप्त करना चाहते हैं, वे पापी हैं, और साथ ही धर्म के शत्रु भी हैं।
13अपरिपक्व बुद्धि वाले दुष्ट पुरुष कभी वस्तुओं का यथार्थ ज्ञान नहीं पा सकते, जैसे शास्त्रों से अनभिज्ञ लोग अपने समस्त कर्मों में तर्क से निर्देशित नहीं हो सकते।
14सदा शास्त्रों के दोष ही देखते हुए वे उनकी निन्दा करते हैं। यदि वे शास्त्रों का सच्चा तात्पर्य समझ भी लें, तो भी उनकी आदत यही रहती है कि शास्त्रों के विधान अप्रामाणिक हैं, ऐसा कहते रहें।
15दूसरों के ज्ञान की निन्दा करके ऐसे लोग अपने ज्ञान की श्रेष्ठता घोषित करते हैं। वचन ही उनके शस्त्र और बाण हैं, और वे इस प्रकार बोलते हैं मानो उन विद्याओं में भलीभाँति निष्णात हों।
16हे भरतवंशी, इन्हें विद्या के व्यापारी और मनुष्यों में राक्षस समझो। मात्र बहानों के सहारे वे उस धर्म का त्याग करते हैं जिसे साधु और बुद्धिमान् पुरुषों ने प्रतिष्ठित किया है।
17हमने सुना है कि धर्म के वचन न तो वाद-विवाद से समझे जा सकते हैं और न अपनी ही बुद्धि से। स्वयं इन्द्र ने कहा है कि मुनि बृहस्पति का यही मत है।
18कुछ लोग मानते हैं कि कोई भी शास्त्रवचन बिना कारण के नहीं लिखा गया। तो कुछ अन्य, शास्त्रों को भलीभाँति समझ लेने पर भी, उनका पालन कभी नहीं करते।
19बुद्धिमानों का एक वर्ग कहता है कि धर्म संसार के अनुमोदित आचरण के अतिरिक्त और कुछ नहीं है। सच्चे ज्ञान वाले पुरुष को साधुजनों के लिए निर्धारित धर्म के नियम स्वयं खोज लेने चाहिए।
20यदि बुद्धिमान् पुरुष भी क्रुद्ध, भ्रमित अथवा अज्ञानी होकर धर्म की बात करे, तो उसके वचन का कोई प्रभाव नहीं होता।
21शास्त्रों के यथार्थ शब्द और भाव की बुद्धिपूर्ण समझ के सहारे किए गए धर्मोपदेश ही प्रशंसनीय हैं, न कि वे जो किसी अन्य सहारे से किए जाएँ। विवेकपूर्ण वचन, चाहे अज्ञानी पुरुष से ही क्यों न सुने जाएँ, पवित्र और बुद्धिमत्तापूर्ण ही माने जाते हैं।
22प्राचीन काल में उशना ने दैत्यों से यह सत्य कहा था, जो समस्त सन्देहों का नाश करता है — कि जो शास्त्र तर्क की कसौटी पर खरे न उतरें, वे शास्त्र ही नहीं हैं।
23सन्देहयुक्त ज्ञान का होना और न होना — दोनों एक ही बात है। ऐसे ज्ञान को जड़ से उखाड़कर दूर कर देना चाहिए।
24जो मेरे इन वचनों को नहीं सुनता, उसे ऐसा जानना चाहिए जिसने अपने को भटकने दिया है। क्या तुम नहीं देखते कि तुम्हारी सृष्टि भयंकर कर्मों के सम्पादन के लिए हुई है?
25हे प्रिय पुत्र, मुझे देखो — अपने ही वर्ण के कर्तव्यों का पालन करके मैंने कितने ही असंख्य क्षत्रियों को स्वर्ग भेजा है! इसके लिए कुछ लोग मुझसे प्रसन्न नहीं हैं।
26बकरा, अश्व और क्षत्रिय — इनकी सृष्टि ब्रह्मा ने एक ही प्रयोजन से (सबके उपयोगी होने के लिए) की। अतः क्षत्रिय को सदा समस्त प्राणियों के सुख की कामना करनी चाहिए।
27वध के अयोग्य पुरुष का वध करने का पाप उतना ही है जितना वध के योग्य पुरुष का वध न करने से लगता है। यही वस्तुओं की स्थापित व्यवस्था है, जिसका पालन करने का विचार दुर्बल बुद्धि वाला राजा कभी नहीं करता।
28अतः राजा को अपनी समस्त प्रजा से उनके अपने-अपने कर्तव्यों का पालन बलपूर्वक कराना चाहिए। यदि ऐसा न किया जाए, तो वे भेड़ियों के समान घूमेंगे और एक-दूसरे को खा जाएँगे।
29जिस राजा के राज्य में डाकू दूसरों की सम्पत्ति उसी प्रकार लूटते फिरते हैं जैसे कौए जल से छोटी मछलियाँ उठा ले जाते हैं, वह क्षत्रियों में अधम है।
30वेदज्ञान से सम्पन्न कुलीन पुरुषों को अपना मन्त्री नियुक्त करके तुम अपनी प्रजा की धर्मपूर्वक रक्षा करते हुए पृथ्वी का शासन करो।
31जो क्षत्रिय स्थापित परम्पराओं और उपायों से अनभिज्ञ होकर अपनी प्रजा पर अनुचित कर लगाता है, वह अपने वर्ण का नपुंसक माना जाता है।
32राजा को न अत्यन्त कठोर होना चाहिए, न अत्यन्त मृदु। यदि वह न्यायपूर्वक शासन करे तो वह प्रशंसा का पात्र है। राजा को इन दोनों गुणों का त्याग नहीं करना चाहिए; इसके विपरीत, जब (आवश्यक हो) तब कठोर होकर, जब मृदु होना आवश्यक हो तब उसे मृदु होना चाहिए।
33क्षत्रियधर्म का पालन अत्यन्त कठिन है। मैं तुमसे बहुत स्नेह करता हूँ। तुम्हारी सृष्टि कठोर कर्मों के सम्पादन के लिए हुई है। अतः तुम राज्य का शासन करो।
34परम बुद्धिमान् शक्र (इन्द्र) ने कहा है कि विपत्तिकाल में राजा का महान् कर्तव्य दुष्टों को दण्ड देना और साधुजनों की रक्षा करना है।
35युधिष्ठिर ने कहा — क्या (राजधर्म के विषय में) कोई ऐसा नियम है जिसका किसी भी परिस्थिति में उल्लंघन न किया जाए? हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, मैं आपसे यह पूछता हूँ! हे पितामह, मुझे बताइए।
36भीष्म ने कहा — विद्या के लिए आदरणीय, तपस्या में निरत और वेदविधानों का पालन करने वाले ब्राह्मणों की सदा पूजा करनी चाहिए। वस्तुतः यही सर्वोच्च और पवित्र कर्तव्य है।
37हे राजन्, तुम्हें ब्राह्मणों के साथ सदा देवताओं के समान व्यवहार करना चाहिए। ब्राह्मण यदि क्रुद्ध हो जाएँ, तो अनेक प्रकार से कष्ट पहुँचा सकते हैं।
38यदि वे प्रसन्न हों, तो तुम्हें महान् यश मिलेगा। यदि इसके विपरीत हो, तो तुम्हारा भय महान् होगा। प्रसन्न होने पर ब्राह्मण अमृत के समान हो जाते हैं। क्रुद्ध होने पर वे विष के समान हो जाते हैं।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — यदि यस्तो भयङ्कर कर्म, जो असत्यजस्तै सधैँ त्याज्य हुनुपर्छ, कर्तव्यका रूपमा बताइयो भने, त फेरि कुन कर्म यस्तो छ जसबाट म विरत रहनुपर्छ? र तब डाकुहरूको सम्मान किन नगर्ने?
2म स्तब्ध छु! मेरो हृदय पीडित छ। धर्मले मलाई बाँध्ने सम्पूर्ण बन्धन खुकुला भएका छन्। म आफ्नो मन स्थिर पार्न सकिरहेको छैन र तपाईंले बताएको मार्गमा हिँड्ने साहस गर्न सकिरहेको छैन।
3भीष्मले भने — केवल वेदबाट जे सुनेको छु, त्यसैका आधारमा म तिमीलाई धर्मको उपदेश दिइरहेको छैन। मैले तिमीलाई जे भनेको छु, त्यो बुद्धि र अनुभवको फल हो। यो त्यही मह हो जुन विद्वान्हरूले सञ्चित गरेका छन्।
4राजाहरूले अनेक स्रोतबाट बुद्धि सञ्चित गर्नुपर्छ। एकाङ्गी धर्मको सहाराले कसैले पनि लौकिक व्यवहार सफलतापूर्वक चलाउन सक्दैन।
5हे कुरुनन्दन, धर्म बुद्धिबाट उत्पन्न हुनुपर्छ र साधुजनका आचरणको सधैँ निर्णय गर्नुपर्छ। मेरा यी वचनको पालन गर।
6विजयको आशा राख्दै केवल श्रेष्ठ बुद्धि भएका राजाहरूले मात्र शासन गर्न सक्छन्। राजाले आफ्नो बुद्धिको सहाराले तथा अनेक स्रोतबाट सञ्चित ज्ञानले निर्देशित भई यस्तो व्यवस्था गर्नुपर्छ जसबाट धर्मका नियमको पालन हुन सकोस्।
7एकाङ्गी धर्मबाट निकालिएका नियमद्वारा राजाका कर्तव्य कहिल्यै पूरा हुन सक्दैनन्। दुर्बल राजाले कहिल्यै बुद्धि देखाउन सक्दैन, किनभने उसले आफ्नो सामुका उदाहरणबाट त्यो ग्रहण गरेको छैन।
8धर्म कहिलेकाहीँ अधर्मजस्तो देखिन्छ। र अधर्म पनि कहिलेकाहीँ धर्मजस्तो देखिन्छ। जसले यो जान्दैन, ऊ जब कुनै वास्तविक प्रसङ्ग उसको सामु आउँछ तब भ्रमित हुन्छ। हे भरतवंशी, समय आउनुअघि नै यो बुझिसक्नुपर्छ कि कुन परिस्थितिमा धर्म र अधर्मको भेद गडमड हुन्छ।
9यो ज्ञान पाइसकेपछि बुद्धिमान् राजाले समय आएपछि आफ्नो विवेकको सहाराले तदनुसार आचरण गर्नुपर्छ। यस्तो समयमा गरिएका उसका कर्मलाई साधारण मानिसहरूले बुझ्दैनन्।
10कोही पुरुष साँचो ज्ञानले सम्पन्न हुन्छन्। कोही पुरुषसँग मिथ्या ज्ञान हुन्छ। प्रत्येक प्रकारका ज्ञानको स्वरूप ठीकठीक निश्चित गरेर बुद्धिमान् राजाले साधुजनबाट ज्ञान ग्रहण गर्छ।
11धर्मका नियमको उल्लङ्घन गर्नेहरूले शास्त्रमा दोष निकाल्छन्। जससँग आफैँ धन हुँदैन, तिनले अर्थशास्त्रका ग्रन्थका असङ्गति गन्छन्।
12हे राजन्, जसले केवल आफ्नो जीविका चलाउनका लागि ज्ञान प्राप्त गर्न चाहन्छन्, तिनीहरू पापी हुन्, र साथै धर्मका शत्रु पनि हुन्।
13अपरिपक्व बुद्धि भएका दुष्ट पुरुषहरूले कहिल्यै वस्तुको यथार्थ ज्ञान पाउन सक्दैनन्, जसरी शास्त्रबाट अनभिज्ञ मानिसहरू आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा तर्कद्वारा निर्देशित हुन सक्दैनन्।
14सधैँ शास्त्रका दोष मात्र हेर्दै तिनीहरूले शास्त्रको निन्दा गर्छन्। यदि तिनीहरूले शास्त्रको साँचो तात्पर्य बुझे पनि, तिनीहरूको बानी यही रहन्छ कि शास्त्रका विधान अप्रामाणिक छन् भन्दै रहून्।
15अरूको ज्ञानको निन्दा गरेर त्यस्ता मानिसहरूले आफ्नो ज्ञानको श्रेष्ठता घोषणा गर्छन्। वचन नै तिनका शस्त्र र बाण हुन्, र तिनीहरू यसरी बोल्छन् मानौँ ती विद्यामा राम्ररी निष्णात हुन्।
16हे भरतवंशी, यिनलाई विद्याका व्यापारी र मानिसहरूमा राक्षस ठान। खाली बहानाको सहाराले तिनीहरूले त्यस धर्मको त्याग गर्छन् जसलाई साधु र बुद्धिमान् पुरुषहरूले प्रतिष्ठित गरेका छन्।
17हामीले सुनेका छौँ कि धर्मका वचन न त वादविवादले बुझ्न सकिन्छन् न आफ्नै बुद्धिले। स्वयं इन्द्रले भनेका छन् कि मुनि बृहस्पतिको यही मत हो।
18कोही मानिसहरू मान्दछन् कि कुनै पनि शास्त्रवचन बिना कारण लेखिएको छैन। त कोही अरू, शास्त्रलाई राम्ररी बुझिसकेपछि पनि, तिनको पालन कहिल्यै गर्दैनन्।
19बुद्धिमान्हरूको एउटा वर्ग भन्छ कि धर्म संसारको अनुमोदित आचरणबाहेक अरू केही होइन। साँचो ज्ञान भएको पुरुषले साधुजनका लागि निर्धारित धर्मका नियम आफैँ खोजिलिनुपर्छ।
20यदि बुद्धिमान् पुरुषले पनि क्रुद्ध, भ्रमित वा अज्ञानी भई धर्मको कुरा गर्यो भने, उसका वचनको कुनै प्रभाव हुँदैन।
21शास्त्रका यथार्थ शब्द र भावको बुद्धिपूर्ण बुझाइको सहाराले गरिएका धर्मोपदेश नै प्रशंसनीय हुन्, न कि ती जो कुनै अर्को सहाराले गरिन्छन्। विवेकपूर्ण वचन, चाहे अज्ञानी पुरुषबाट नै किन नसुनियोस्, पवित्र र बुद्धिमत्तापूर्ण नै मानिन्छन्।
22प्राचीन कालमा उशनाले दैत्यहरूलाई यो सत्य भनेका थिए, जसले सम्पूर्ण शङ्काको नाश गर्दछ — कि जुन शास्त्र तर्कको कसीमा खरो उत्रँदैनन्, ती शास्त्र नै होइनन्।
23शङ्कायुक्त ज्ञान हुनु र नहुनु — दुवै एउटै कुरा हुन्। त्यस्तो ज्ञानलाई जरैदेखि उखेलेर टाढा गरिदिनुपर्छ।
24जसले मेरा यी वचन सुन्दैन, उसलाई त्यस्तो जान्नुपर्छ जसले आफूलाई भड्कन दिएको छ। के तिमी देख्दैनौ कि तिम्रो सृष्टि भयङ्कर कर्मको सम्पादनका लागि भएको छ?
25हे प्रिय पुत्र, मलाई हेर — आफ्नै वर्णका कर्तव्यको पालन गरेर मैले कति नै असङ्ख्य क्षत्रियलाई स्वर्ग पठाएको छु! यसका लागि कोही मानिस मसँग प्रसन्न छैनन्।
26बाख्रा, अश्व र क्षत्रिय — यिनको सृष्टि ब्रह्माले एउटै प्रयोजनले (सबैका लागि उपयोगी हुन) गरे। त्यसैले क्षत्रियले सधैँ सम्पूर्ण प्राणीको सुखको कामना गर्नुपर्छ।
27वधको अयोग्य पुरुषको वध गर्ने पाप त्यत्ति नै छ जति वधयोग्य पुरुषको वध नगर्दा लाग्छ। यही वस्तुहरूको स्थापित व्यवस्था हो, जसको पालन गर्ने विचार दुर्बल बुद्धि भएको राजाले कहिल्यै गर्दैन।
28त्यसैले राजाले आफ्नो सम्पूर्ण प्रजाबाट तिनका आआफ्ना कर्तव्यको पालन बलपूर्वक गराउनुपर्छ। यदि त्यसो गरिएन भने, तिनीहरू ब्वाँसाजस्तै घुम्नेछन् र एकअर्कालाई खानेछन्।
29जुन राजाको राज्यमा डाकुहरूले अरूको सम्पत्ति त्यसै गरी लुट्दै हिँड्छन् जसरी कागहरूले पानीबाट साना माछा उठाएर लैजान्छन्, ऊ क्षत्रियहरूमा अधम हो।
30वेदज्ञानले सम्पन्न कुलीन पुरुषहरूलाई आफ्नो मन्त्री नियुक्त गरेर तिमी आफ्नो प्रजाको धर्मपूर्वक रक्षा गर्दै पृथ्वीको शासन गर।
31जुन क्षत्रिय स्थापित परम्परा र उपायबाट अनभिज्ञ भई आफ्नो प्रजामाथि अनुचित कर लगाउँछ, ऊ आफ्नो वर्णको नपुंसक मानिन्छ।
32राजा न अत्यन्त कठोर हुनुपर्छ, न अत्यन्त मृदु। यदि उसले न्यायपूर्वक शासन गर्यो भने ऊ प्रशंसाको पात्र हो। राजाले यी दुवै गुणको त्याग गर्नुहुँदैन; यसको विपरीत, जब (आवश्यक होस्) तब कठोर भई, जब मृदु हुनु आवश्यक होस् तब उसले मृदु हुनुपर्छ।
33क्षत्रियधर्मको पालन अत्यन्त कठिन छ। म तिमीलाई धेरै स्नेह गर्दछु। तिम्रो सृष्टि कठोर कर्मको सम्पादनका लागि भएको हो। त्यसैले तिमी राज्यको शासन गर।
34परम बुद्धिमान् शक्र (इन्द्र)ले भनेका छन् कि विपत्तिकालमा राजाको महान् कर्तव्य दुष्टहरूलाई दण्ड दिनु र साधुजनको रक्षा गर्नु हो।
35युधिष्ठिरले भने — के (राजधर्मका विषयमा) कुनै यस्तो नियम छ जसको कुनै पनि परिस्थितिमा उल्लङ्घन नगरियोस्? हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, म तपाईंसँग यो सोध्दछु! हे पितामह, मलाई बताउनुहोस्।
36भीष्मले भने — विद्याका लागि आदरणीय, तपस्यामा निरत र वेदविधानको पालन गर्ने ब्राह्मणहरूको सधैँ पूजा गर्नुपर्छ। वास्तवमा यही सर्वोच्च र पवित्र कर्तव्य हो।
37हे राजन्, तिमीले ब्राह्मणहरूसँग सधैँ देवताजस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ। ब्राह्मणहरू यदि क्रुद्ध भए भने, अनेक प्रकारले कष्ट पुर्याउन सक्छन्।
38यदि तिनीहरू प्रसन्न भए भने, तिमीलाई महान् यश मिल्नेछ। यदि यसको विपरीत भयो भने, तिम्रो भय महान् हुनेछ। प्रसन्न भएपछि ब्राह्मणहरू अमृतजस्तै हुन्छन्। क्रुद्ध भएपछि तिनीहरू विषजस्तै हुन्छन्।