राजधर्मानुशासन पर्व — राजा रणभूमि में अपनी सेनाओं का संचालन कैसे करें
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 100
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ। ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच सतयेन हि स्थितो धर्म उपपत्त्या तथा परे। साध्वाचारतया केचित् तथैवौपयिकादपि॥
3उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः। निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः॥
4तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम्। कार्याणां सर्वसिद्ध्यर्थं तानुपायान् निबोध मे॥
5उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत। जानन् वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्॥
6अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत। तां राजा निकृति जानन् यथामित्रान् प्रबाधते॥
7गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च। शल्यकण्टकलोहानि तनुत्रचमराणि च॥ सितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः। नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताका: केतवश्च ह॥ ऋश्यस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः। फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः॥
8अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः। चैत्र्यां वा मार्गशीर्थ्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते॥
9पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा। नैवातिशीतो नात्युष्ण: कालो भवति भारत॥
10तस्मात् तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा। एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परवाधने॥
11जलवांस्तृणवान् मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते। चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः॥
12न हरण्येन शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव। तस्मात् सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः॥
13अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम्। आवासस्तोयवान् दुर्ग: पर्याकाशः प्रशस्यते॥
14परेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत्। आकाशात् तु वनाभ्याशं मन्यन्ते गुणवत्तरम्॥ बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः। उपन्यासो भवेत् तत्र बलानां नातिदूरतः॥
15उपन्यासावतरणं पदातीनां च गृहनम्। अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम्॥
16सप्तर्षीन् पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव। अनेन विधिना शत्रून् जिगीषेतापि दुर्जयान्॥
17यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः। पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर॥
18अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम्। अश्वभूमि प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः॥
19अपङ्का गर्तरहिता रथभूमिः प्रशस्यते। नीचगुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्॥
20बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रसमाकुला। पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च॥
21पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत। रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते॥
22पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते। गुणानेतान् प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्॥
23एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः। विजयं लभते नित्यं सेना सम्यक् प्रयोजयन्।
24प्रसुप्तांस्तृषिताश्रान्तान् प्रकीर्णान् नाभिघातयेत्॥ मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः। अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् निहतान् प्रतनूकृतान्॥ सुविश्रब्धान् कृतारम्भानुपन्यासान् प्रतापितान्। बहिश्चरानुपन्यासान् कृतवेश्मानुसारिणः॥ पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः। परिचर्यावतो द्वारे ये च केचन वर्गिणः॥
25अनीकं ये विभिन्दन्ति भिन्न संस्थापयन्ति च। समानाशनपानास्ते कार्याः द्विगुणवेतनाः॥
26दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा। ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्॥
27यथामुख्यान् संनिपात्य वक्तव्याः संशपामहे। विजयार्थं हि संग्रामे न त्यक्ष्यामः परस्परम्॥
28इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः। ये घातयेयुः प्रवरं कुर्वाणास्तुमुलं प्रति॥
29न संनिपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः। आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन् हन्ति संयुगे॥
30अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशच पलायने। अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायने॥ प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च। अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा॥
31मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखा। राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह॥
32अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम्। जयिनस्तु नरास्तात चन्दनैर्मण्डनेन च॥
33यस्य स्म संग्रामगता यशो वै मन्ति शत्रवः। तदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि॥
34जयं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च। या भीरूणां परा ग्लानिः शूरस्तामधिगच्छति॥
35ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः। जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम्॥
36एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः। अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः॥
37अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत्। पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा॥
38परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च बृंहणम्। अपि तस्मिन् पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः॥
39ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः। ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः॥
40अपि चोद्धर्षणं कार्य भीरूणामपि यलतः। स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः॥
41संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून्। सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह॥
42सम्प्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम्। प्रगृह्य बाहून् क्रोशते भग्ना भग्नाः परे इति॥
43आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्। सत्त्ववन्तोऽभिधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान् रवान्॥
44क्ष्वेडा: किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः। भेरीमृदङ्गपणवान नादयेयुः पुरश्चरान्॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, how kings seeking victory should, O foremost of Bharata's race, lead their troops to battle even by acting slightly against the rules of righteousness.
2Bhishma said Some say that Righteousness is made permanent by Truth; some, by Reasoning; some, by good conduct; and some, by the application of means and contrivances.
3I shall presently describe to you the means and contrivances, which yield immediate fruit. Robbers, transgressing all wholesome limits, very often become destroyers of property and religious merit.
4For opposing and restraining them, I shall tell you the means indicated in the scriptures. Hear as I describe those means for the success of all deeds.
5Both kinds of wisdom, plain and wily, should be within the king's reach. Though acquainted with it, he should not, however, apply the wily wisdom. He may use it for withstanding the dangers that may befall him.
6Enemies frequently injure a king by creating disunion. The king, conversant with deceit, may, by the help of deceit, counteract those enemies.
7Leathern armour for protecting the bodies of elephants, as also those for bulls, bones, thorns, and keen-pointed iron weapons, coats of mail, yak-tails, sharp and well-tempered weapons, all kinds of armour yellow and red, banners and standards of various colours, swords, lances, sharp scimitars, battle axes, spears and shields should be manufactured and kept profusely in store.
8The weapons should all be properly whetted. The soldiers should be filled with courage and resolution. It is proper to march the troops in the month of Chaitra Agrahayana.
9The crops ripen about that time and water also is not scarce. That time of the year, O Bharata, is neither very cold nor very hot.
10Troops should, therefore, be marched at that time. If the enemy, however, be reduced to a miserable plight, troops should immediately be despatched. These (two) are the best occasions for the movement of troops for defeating the enemies.
11That road which has profuse water and grass along it, which is level and easy of march, should be taken. The regions lying near the road should previously be reconnoitred through skilful spies having an intimate knowledge of the woods.
12The troops must not, like animals, be marched through forests. Kings desirous of victory should, therefore, follow good roads for marching their army.
13In the van should be placed a detachment of brave, strong and high born men. As regards forts, one which has walls and a trench full of water on every side and only one entrance, is the best.
14While attacking enemies resistance may be offered from within it. In pitching the camp, a region lying near the forest is regarded as much better than one under the open sky by men who are masters of military science and warfare. The camp should be pitched for the troops not far from such a forest.
15Pitching the camp at such a place, placing the infantry in a safe place, and meeting the foe as soon as he comes, are the means for preventing danger and distress.
16Keeping the constellation called Ursa Major behind them, the troops should fight, standing firmly like hills. By this means, one may defeat even irresistible foes.
17The soldiers should be placed in such a position that the wind, the sun, and the planet Shukra should blow and shine from behind them. For acquiring victory, the wind is superior to the Sun, and the sun is superior to Shukra, O Yudhishthira.
18Men who know the art of warfare approve of a region which is freed from mire, and which is to watery, not uneven, and not abounding with bricks and stone, as well fitted for the operations of cavalry.
19A field which is free from mire and holes is best suited for car-warriors. A region which abounds with bushes and large trees and which is under water is suited for elephant warriors.
20A region which has many inaccessible spots, which abounds with huge trees and cane bushes, as also a hilly or woody region, is well suiles for the work of infantry.
21An army, O Bharata, which has a large infantry, is considered very strong. An army which has a greater number of cars and horsemen is considered to be very powerful in a clear day.
22An army, again, which consists of a greater number of infantry and elephants becomes effective in the rains. Having carefully observed these points, the king should devote his attention to the characteristics of place and time.
23That king, who, having attended to all these points, marches, under a proper constellation and an auspicious luminary, always succeeds in acquiring victory by properly leading his troops.
24No one should kill the sleepy, or the thirsty, or the fatigued, or one whose armours have fallen away, or one who has set his heart on final liberation, or one who is flying away, or one who is walking along a road, or one engaged in drinking or eating, or one who is mad, or one who is insane, or one who has been wounded morally, or one who has been greatly weakened by his wounds, or one who is residing confidentally, or one who has begun any task without having been able to finish it, or one who is a master of some particular art, or one who is in grief, or one who goes out of the camp for procuring forage or fodder, or men who pitch camps or are camp-followers, or those who wait at the gates of the king or of his ministers, or his menials, or the head of such servants.
25Those of your warriors who break the ranks of enemies, or rally your retreating soldiers, should have their pay doubled and should be honoured by you with food, drink, and seats equal to your own.
26The heads of ten soldiers amongst them should be made heads of a hundred. And the careful hero who is the head of a hundred soldiers, should be made the head of a thousand.
27Gathering together the leading warriors, they should be addressed, saying,-Let us swear to conquer, and never to leave one another!
28Let those, who are afraid of their life, remain where they are. Let those also stay behind who would cause their chiefs to be killed by themselves neglecting to act heroically in the thick of the fray!
29Let such men only come as would never retreat from battle or cause their own comrades to be killed! Protecting their own selves as also their comrades, they are sure to kill the enemy in fight.
30The result of retreating from battle is loss of wealth, death, infamy, and reproach. Unpleasant, sharp and cutting remarks await the fate of him who retreats from battle, who lose his lips and teeth, who casts off all his weapons, or who allows himself to be taken as a captive by the enemy. Let such evil results always befall the warriors of our enemies.
31Those who retreat from battle are wretches among men. They simply increase the number of men. They will neither pass in this world nor in the next for true manhood.
32Victorious enemies, O Sire, proceed gladly in pursuit of the flying combatants, their praises all the while recited by bards.
33When enemies, coming to battle spoil the fame of a person, the misery the latter feels is more piercing, I think, than that of death itself.
34Know that victory is the source of religious merit and of every sort of happiness. The heroes bear cheerfully what is regarded as the highest misery by cowards.
35Determined upon acquiring heaven we should fight not caring for life itself, and prepared to conquer or die, and we would attain then a blessed end in heaven!
36Having taken such an oath, and prepared to cast away his itself, heroes should bravely rush against the enemy's ranks.
37In the van should be posted a detachment of men armed with swords and shields. In the rear should be planted the car-division. In the interstice should be placed other classes of warriors.
38This should be the arrangement for attacking the enemy. The veterans of the army should fight in the van. They would protect their comrades in the rear.
39Those who are the foremost of strength and courage, should be placed in the van. The others should stand behind them.
40The fear-stricken should, with care, be comforted and encouraged. These weaker combatants should be placed on the field only to show the number of the army to the foe.
41If the troops are few, they should be arranged closely for the fight. When necessary, if their leader wishes, the close arrangement may be extended wide. When a small number of soldiers is to fight with a great many, they should be arranged like a needle-point.
42When a small army is engaged with a larger one, the leader of the former may shake hands with his men and cry aloud, saying,-The enemy is routed! The enemy is routed!
43The strong amongst them should resist the enemy, loudly saying to their comrades, Fresh friends have arrived! Fearlessly strike at your enemies!
44Those who have gone in advance should utter loud shouts and make various kinds of noises and should blow and beas Krakachas, cow-horns, drums, cymbals, and kettle-drums.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, हे भरतकुलश्रेष्ठ, मुझे बताइए कि विजय के इच्छुक राजा धर्म के नियमों के थोड़े विरुद्ध जाकर भी किस प्रकार अपनी सेनाओं को युद्ध में ले जाएँ।
2भीष्म ने कहा — कुछ लोग कहते हैं कि धर्म सत्य से स्थिर होता है; कुछ कहते हैं तर्क से; कुछ कहते हैं सदाचार से; और कुछ कहते हैं उपाय तथा युक्तियों के प्रयोग से।
3अब मैं तुम्हें वे उपाय और युक्तियाँ बताता हूँ जो तत्काल फल देती हैं। समस्त हितकारी मर्यादाओं का उल्लंघन करने वाले डाकू प्रायः धन और धर्म — दोनों के विनाशक बन जाते हैं।
4उनका सामना करने और उन्हें रोकने के लिए मैं तुम्हें शास्त्रों में निर्दिष्ट उपाय बताऊँगा। समस्त कार्यों की सिद्धि के लिए मैं जो उपाय बताता हूँ, उन्हें सुनो।
5दोनों प्रकार की बुद्धि — सरल और कुटिल — राजा की पहुँच में होनी चाहिए। किन्तु उसे जानते हुए भी कुटिल बुद्धि का प्रयोग नहीं करना चाहिए। वह उसका प्रयोग अपने ऊपर आने वाले संकटों का सामना करने के लिए कर सकता है।
6शत्रु प्रायः फूट डालकर राजा का अनिष्ट करते हैं। कपट का ज्ञाता राजा कपट की ही सहायता से उन शत्रुओं को विफल कर सकता है।
7हाथियों के शरीर की रक्षा के लिए चर्म-कवच, वैसे ही बैलों के लिए भी; हड्डियाँ, कण्टक और तीक्ष्ण अग्रभाग वाले लौह-शस्त्र, कवच, चँवर, तीक्ष्ण और सुगढ़ शस्त्र, पीले और लाल — सब प्रकार के कवच, विविध रंगों की ध्वजाएँ और पताकाएँ, तलवारें, बरछियाँ, तीक्ष्ण खड्ग, फरसे, भाले और ढालें — ये सब बनवाकर प्रचुर मात्रा में संचित रखनी चाहिए।
8समस्त शस्त्र भलीभाँति धार लगे होने चाहिए। सैनिक साहस और दृढ़ संकल्प से भरे होने चाहिए। सेना का प्रयाण चैत्र अथवा अग्रहायण मास में करना उचित है।
9उस समय के आसपास फसलें पक जाती हैं और जल की भी कमी नहीं रहती। हे भरत, वर्ष का वह समय न तो अत्यन्त शीतल होता है और न अत्यन्त उष्ण।
10इसलिए सेना का प्रयाण उसी समय करना चाहिए। किन्तु यदि शत्रु दयनीय दशा में पड़ जाए तो सेना तत्काल भेज देनी चाहिए। शत्रुओं को पराजित करने के लिए सेना के प्रस्थान के ये (दो) सर्वोत्तम अवसर हैं।
11जिस मार्ग पर प्रचुर जल और घास हो, जो समतल हो और जिस पर चलना सुगम हो, वही मार्ग लेना चाहिए। मार्ग के निकट के प्रदेशों का पहले ही वनों का गहन ज्ञान रखने वाले कुशल गुप्तचरों द्वारा निरीक्षण करा लेना चाहिए।
12सेना को पशुओं के समान वनों में से नहीं ले जाना चाहिए। इसलिए विजय के इच्छुक राजाओं को अपनी सेना के प्रयाण के लिए उत्तम मार्गों का ही अनुसरण करना चाहिए।
13अग्रभाग में वीर, बलवान् और उच्च कुल में उत्पन्न पुरुषों की टुकड़ी रखनी चाहिए। दुर्गों में वही श्रेष्ठ है जिसके चारों ओर प्राचीर और जल से भरी खाई हो तथा जिसका केवल एक ही प्रवेशद्वार हो।
14शत्रुओं पर आक्रमण करते समय उसके भीतर से प्रतिरोध किया जा सकता है। शिविर लगाने में सैन्य-विज्ञान और युद्धकला के ज्ञाता खुले आकाश के नीचे के स्थान की अपेक्षा वन के निकट के प्रदेश को कहीं श्रेष्ठ मानते हैं। सेना का शिविर ऐसे वन से अधिक दूर नहीं लगाना चाहिए।
15ऐसे स्थान पर शिविर लगाना, पैदल सेना को सुरक्षित स्थान पर रखना और शत्रु के आते ही उसका सामना करना — ये संकट और विपत्ति से बचने के उपाय हैं।
16सप्तर्षि नामक नक्षत्रमण्डल को अपने पीछे रखकर सेना को पर्वतों के समान अटल खड़े होकर लड़ना चाहिए। इस उपाय से अजेय शत्रुओं को भी पराजित किया जा सकता है।
17सैनिकों को ऐसे स्थान पर रखना चाहिए कि वायु, सूर्य और शुक्र ग्रह उनके पीछे से बहें और चमकें। हे युधिष्ठिर, विजय प्राप्त करने के लिए वायु सूर्य से श्रेष्ठ है और सूर्य शुक्र से श्रेष्ठ है।
18युद्धकला के ज्ञाता उस प्रदेश का अनुमोदन करते हैं जो कीचड़ से रहित हो, जिसमें अधिक जल न हो, जो ऊबड़-खाबड़ न हो और जिसमें ईंट-पत्थर अधिक न हों — ऐसा प्रदेश अश्वारोही सेना के संचालन के लिए उपयुक्त है।
19कीचड़ और गड्ढों से रहित भूमि रथियों के लिए सर्वोत्तम है। जिस प्रदेश में झाड़ियाँ और विशाल वृक्ष अधिक हों और जो जल के नीचे हो, वह गजारोही योद्धाओं के लिए उपयुक्त है।
20जिस प्रदेश में अनेक दुर्गम स्थल हों, जिसमें विशाल वृक्ष और नरकट की झाड़ियाँ प्रचुर हों, तथा जो पहाड़ी अथवा वनमय हो, वह पैदल सेना के कार्य के लिए उपयुक्त है।
21हे भरत, जिस सेना में पैदल सैनिक अधिक हों वह अत्यन्त बलशाली मानी जाती है। जिस सेना में रथ और अश्वारोही अधिक संख्या में हों वह स्वच्छ दिन में अत्यन्त शक्तिशाली मानी जाती है।
22और जिस सेना में पैदल सैनिक तथा हाथी अधिक संख्या में हों वह वर्षाकाल में प्रभावी होती है। इन बातों का सावधानीपूर्वक निरीक्षण करके राजा को देश और काल के लक्षणों पर ध्यान देना चाहिए।
23जो राजा इन समस्त बातों पर ध्यान देकर उचित नक्षत्र और शुभ ज्योति में प्रयाण करता है, वह अपनी सेना का यथोचित संचालन करके सदा विजय प्राप्त करने में सफल होता है।
24किसी को भी सोए हुए का, प्यासे का, थके हुए का, जिसका कवच गिर गया हो उसका, जिसने मोक्ष पर मन लगा दिया हो उसका, भागते हुए का, मार्ग पर चलते हुए का, खाते-पीते हुए का, उन्मत्त का, विक्षिप्त का, नैतिक रूप से आहत का, अपने घावों से अत्यन्त दुर्बल हो चुके का, विश्वासपूर्वक निवास करते हुए का, किसी कार्य को आरम्भ करके पूरा न कर सके हुए का, किसी विशेष कला के निपुण का, शोकग्रस्त का, चारा अथवा घास लाने के लिए शिविर से बाहर गए हुए का, शिविर लगाने वालों अथवा शिविर के अनुचरों का, राजा अथवा उसके मन्त्रियों के द्वार पर प्रतीक्षा करने वालों का, उसके सेवकों का अथवा ऐसे सेवकों के प्रमुख का — वध नहीं करना चाहिए।
25तुम्हारे जो योद्धा शत्रुओं की पंक्तियाँ तोड़ते हैं अथवा तुम्हारे पीछे हटते सैनिकों को पुनः संगठित करते हैं, उनका वेतन दुगुना कर देना चाहिए और तुम्हें उन्हें अपने ही समान अन्न, जल और आसन देकर सम्मानित करना चाहिए।
26उनमें से दस सैनिकों के प्रमुखों को सौ सैनिकों का प्रमुख बनाना चाहिए। और जो सावधान वीर सौ सैनिकों का प्रमुख हो उसे सहस्र सैनिकों का प्रमुख बनाना चाहिए।
27प्रमुख योद्धाओं को एकत्र करके उन्हें यह कहकर सम्बोधित करना चाहिए — आओ, हम शपथ लें कि हम विजय प्राप्त करेंगे और एक-दूसरे को कभी नहीं छोड़ेंगे!
28जिन्हें अपने प्राणों का भय है वे जहाँ हैं वहीं रहें। वे भी पीछे ही रहें जो युद्ध के घमासान में वीरोचित आचरण करने में प्रमाद करके अपने नायकों का वध करा देंगे!
29केवल वे ही आएँ जो युद्ध से कभी पीछे न हटें और न अपने साथियों का वध होने दें! अपनी तथा अपने साथियों की रक्षा करते हुए वे युद्ध में शत्रु का वध अवश्य करेंगे।
30युद्ध से पीछे हटने का परिणाम है धन की हानि, मृत्यु, अपयश और निन्दा। जो युद्ध से पीछे हटता है, जो अपने ओष्ठ और दाँत गँवा बैठता है, जो अपने समस्त शस्त्र फेंक देता है अथवा जो स्वयं को शत्रु द्वारा बन्दी बना लेने देता है — उसके भाग्य में अप्रिय, तीखे और चुभने वाले वचन ही प्रतीक्षा करते हैं। ऐसे दुष्परिणाम सदा हमारे शत्रुओं के योद्धाओं पर ही आएँ।
31जो युद्ध से पीछे हटते हैं वे मनुष्यों में नीच हैं। वे केवल मनुष्यों की संख्या बढ़ाते हैं। वे न इस लोक में और न परलोक में सच्चे पुरुषत्व के लिए गिने जाएँगे।
32हे तात, विजयी शत्रु प्रसन्नतापूर्वक भागते हुए योद्धाओं का पीछा करते जाते हैं, और उस समय भाट उनका यशोगान करते रहते हैं।
33जब युद्ध में आए शत्रु किसी का यश नष्ट कर देते हैं तब उसे जो पीड़ा होती है वह, मेरे विचार में, मृत्यु की पीड़ा से भी अधिक तीखी होती है।
34जान लो कि विजय धर्म और सब प्रकार के सुख का स्रोत है। कायर जिसे परम दुःख मानते हैं उसे वीर प्रसन्नतापूर्वक सहते हैं।
35स्वर्ग प्राप्त करने का निश्चय करके हमें प्राणों की परवाह किए बिना, जीतने अथवा मरने के लिए तत्पर होकर लड़ना चाहिए, और तब हम स्वर्ग में कल्याणमय गति प्राप्त करेंगे!
36ऐसी शपथ लेकर और अपने प्राणों तक का उत्सर्ग करने को तत्पर होकर वीरों को साहसपूर्वक शत्रु की पंक्तियों पर टूट पड़ना चाहिए।
37अग्रभाग में तलवार और ढाल से सज्जित पुरुषों की टुकड़ी तैनात करनी चाहिए। पिछले भाग में रथ-सेना खड़ी करनी चाहिए। बीच के स्थानों में अन्य वर्गों के योद्धा रखने चाहिए।
38शत्रु पर आक्रमण करने की व्यवस्था ऐसी ही होनी चाहिए। सेना के अनुभवी योद्धाओं को अग्रभाग में लड़ना चाहिए। वे पीछे अपने साथियों की रक्षा करेंगे।
39जो बल और साहस में सर्वश्रेष्ठ हैं उन्हें अग्रभाग में रखना चाहिए। शेष उनके पीछे खड़े हों।
40भयभीत सैनिकों को सावधानीपूर्वक सान्त्वना देकर उनका उत्साह बढ़ाना चाहिए। ऐसे दुर्बल योद्धाओं को रणभूमि में केवल इसलिए रखना चाहिए कि शत्रु को सेना की संख्या दिखाई दे।
41यदि सैनिक थोड़े हों तो उन्हें युद्ध के लिए सघन रूप में सजाना चाहिए। आवश्यकता पड़ने पर, यदि उनका नायक चाहे, तो सघन व्यूह को विस्तृत किया जा सकता है। जब थोड़े सैनिकों को बहुत से सैनिकों से लड़ना हो तो उन्हें सूची के अग्रभाग के समान सजाना चाहिए।
42जब छोटी सेना बड़ी सेना से भिड़ी हो तब उसका नायक अपने सैनिकों से हाथ मिलाकर ऊँचे स्वर में यह पुकार सकता है — शत्रु भाग खड़ा हुआ! शत्रु भाग खड़ा हुआ!
43उनमें से बलवान् सैनिकों को अपने साथियों से ऊँचे स्वर में यह कहते हुए शत्रु का सामना करना चाहिए — नए मित्र आ पहुँचे हैं! निर्भय होकर अपने शत्रुओं पर प्रहार करो!
44जो आगे बढ़ चुके हों उन्हें ऊँचे स्वर में सिंहनाद करना चाहिए और विविध प्रकार के शब्द करने चाहिए तथा क्रकच, गोशृंग, दुन्दुभि, झाँझ और नगाड़े बजाने चाहिए।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, हे भरतकुलश्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस् कि विजयका इच्छुक राजाहरूले धर्मका नियमविरुद्ध अलिकति गएर पनि कसरी आफ्ना सेना युद्धमा लैजाऊन्।
2भीष्मले भने — कोही भन्दछन् कि धर्म सत्यले स्थिर हुन्छ; कोही भन्दछन् तर्कले; कोही भन्दछन् सदाचारले; र कोही भन्दछन् उपाय तथा युक्तिको प्रयोगले।
3अब म तिमीलाई ती उपाय र युक्ति बताउँछु जसले तत्काल फल दिन्छन्। समस्त हितकारी मर्यादाको उल्लंघन गर्ने डाँकुहरू प्रायः धन र धर्म — दुवैका विनाशक बन्दछन्।
4तिनको सामना गर्न र तिनलाई रोक्न म तिमीलाई शास्त्रमा निर्दिष्ट उपाय बताउनेछु। समस्त कार्यको सिद्धिका लागि म जुन उपाय बताउँछु, तिनलाई सुन।
5दुवै प्रकारका बुद्धि — सरल र कुटिल — राजाको पहुँचमा हुनुपर्दछ। तर त्यसलाई जानेर पनि उसले कुटिल बुद्धिको प्रयोग गर्नुहुँदैन। उसले त्यसको प्रयोग आफूमाथि आउने संकटको सामना गर्नका लागि गर्न सक्दछ।
6शत्रुहरूले प्रायः फुट पारेर राजाको अनिष्ट गर्दछन्। कपटको ज्ञाता राजाले कपटकै सहायताले ती शत्रुहरूलाई विफल पार्न सक्दछ।
7हात्तीहरूको शरीरको रक्षाका लागि छालाका कवच, त्यसै गरी गोरुहरूका लागि पनि; हाड, काँडा र तीखो अग्रभाग भएका फलामे शस्त्र, कवच, चँवर, तीखा र सुगढ शस्त्र, पहेँला र राता — सबै प्रकारका कवच, विविध रङका ध्वजा र पताका, तरवार, भाला, तीखा खड्ग, बन्चरो, बर्छा र ढाल — यी सबै बनाएर प्रचुर मात्रामा सञ्चित राख्नुपर्दछ।
8समस्त शस्त्र राम्ररी धार लगाइएका हुनुपर्दछ। सैनिकहरू साहस र दृढ संकल्पले भरिएका हुनुपर्दछ। सेनाको प्रस्थान चैत्र अथवा अग्रहायण महिनामा गर्नु उचित हो।
9त्यस समयको वरिपरि बाली पाक्दछन् र जलको पनि कमी हुँदैन। हे भरत, वर्षको त्यो समय न त अत्यन्त चिसो हुन्छ न अत्यन्त तातो।
10त्यसैले सेनाको प्रस्थान त्यसै समयमा गर्नुपर्दछ। तर यदि शत्रु दयनीय दशामा पर्यो भने सेना तत्काल पठाइदिनुपर्दछ। शत्रुहरूलाई पराजित गर्न सेनाको प्रस्थानका यी (दुई) सर्वोत्तम अवसर हुन्।
11जुन मार्गमा प्रचुर जल र घाँस होस्, जो समतल होस् र जसमा हिँड्न सजिलो होस्, त्यही मार्ग लिनुपर्दछ। मार्ग नजिकका प्रदेशहरूको पहिले नै वनको गहन ज्ञान राख्ने कुशल गुप्तचरहरूद्वारा निरीक्षण गराइसक्नुपर्दछ।
12सेनालाई पशुहरूजस्तै वनहरूबाट लैजानुहुँदैन। त्यसैले विजयका इच्छुक राजाहरूले आफ्नो सेनाको प्रस्थानका लागि उत्तम मार्गकै अनुसरण गर्नुपर्दछ।
13अग्रभागमा वीर, बलवान् र उच्च कुलमा जन्मेका पुरुषहरूको टुकडी राख्नुपर्दछ। किल्लाहरूमा त्यही श्रेष्ठ हो जसको चारैतिर पर्खाल र जलले भरिएको खाडल होस् तथा जसको केवल एउटै प्रवेशद्वार होस्।
14शत्रुहरूमाथि आक्रमण गर्दा त्यसभित्रबाट प्रतिरोध गर्न सकिन्छ। शिविर लगाउँदा सैन्य-विज्ञान र युद्धकलाका ज्ञाताहरूले खुला आकाशमुनिको स्थानभन्दा वन नजिकको प्रदेशलाई निकै श्रेष्ठ मान्दछन्। सेनाको शिविर त्यस्तो वनबाट धेरै टाढा लगाउनुहुँदैन।
15त्यस्तो स्थानमा शिविर लगाउनु, पैदल सेनालाई सुरक्षित स्थानमा राख्नु र शत्रु आउनासाथ उसको सामना गर्नु — यी संकट र विपत्तिबाट जोगिने उपाय हुन्।
16सप्तर्षि नामक नक्षत्रमण्डललाई आफ्नो पछाडि राखेर सेनाले पर्वतजस्तै अटल उभिएर लड्नुपर्दछ। यस उपायले अजेय शत्रुहरूलाई पनि पराजित गर्न सकिन्छ।
17सैनिकहरूलाई यस्तो स्थानमा राख्नुपर्दछ कि हावा, सूर्य र शुक्र ग्रह तिनका पछाडिबाट बहून् र चम्कून्। हे युधिष्ठिर, विजय प्राप्त गर्न हावा सूर्यभन्दा श्रेष्ठ छ र सूर्य शुक्रभन्दा श्रेष्ठ छ।
18युद्धकलाका ज्ञाताहरूले त्यस प्रदेशको अनुमोदन गर्दछन् जो हिलोरहित होस्, जसमा धेरै जल नहोस्, जो उबडखाबड नहोस् र जसमा इँटा-ढुंगा धेरै नहोऊन् — यस्तो प्रदेश अश्वारोही सेनाको सञ्चालनका लागि उपयुक्त छ।
19हिलो र खाल्डाबाट रहित भूमि रथीहरूका लागि सर्वोत्तम छ। जुन प्रदेशमा झाडी र विशाल वृक्ष धेरै होऊन् र जो जलमुनि होस्, त्यो गजारोही योद्धाहरूका लागि उपयुक्त छ।
20जुन प्रदेशमा अनेक दुर्गम स्थल होऊन्, जसमा विशाल वृक्ष र नर्कटका झाडी प्रचुर होऊन्, तथा जो पहाडी अथवा वनमय होस्, त्यो पैदल सेनाको कार्यका लागि उपयुक्त छ।
21हे भरत, जुन सेनामा पैदल सैनिक धेरै होऊन् त्यो अत्यन्त बलशाली मानिन्छ। जुन सेनामा रथ र अश्वारोही धेरै संख्यामा होऊन् त्यो स्वच्छ दिनमा अत्यन्त शक्तिशाली मानिन्छ।
22र जुन सेनामा पैदल सैनिक तथा हात्ती धेरै संख्यामा होऊन् त्यो वर्षाकालमा प्रभावकारी हुन्छ। यी कुराको सावधानीपूर्वक निरीक्षण गरेर राजाले देश र कालका लक्षणमा ध्यान दिनुपर्दछ।
23जुन राजाले यी समस्त कुरामा ध्यान दिएर उचित नक्षत्र र शुभ ज्योतिमा प्रस्थान गर्दछ, उसले आफ्नो सेनाको यथोचित सञ्चालन गरेर सधैँ विजय प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
24कसैले पनि निदाएकोको, तिर्खाएकोको, थाकेकोको, जसको कवच खसेको छ उसको, जसले मोक्षमा मन लगाएको छ उसको, भागिरहेकोको, बाटोमा हिँडिरहेकोको, खाइरहेको-पिइरहेकोको, उन्मत्तको, विक्षिप्तको, नैतिक रूपले आहतको, आफ्ना घाउले अत्यन्त दुर्बल भइसकेकोको, विश्वासपूर्वक बसिरहेकोको, कुनै कार्य आरम्भ गरेर पूरा गर्न नसकेकोको, कुनै विशेष कलामा निपुणको, शोकग्रस्तको, दाना अथवा घाँस ल्याउन शिविरबाहिर गएकोको, शिविर लगाउनेहरू अथवा शिविरका अनुचरहरूको, राजा अथवा उसका मन्त्रीहरूको ढोकामा प्रतीक्षा गर्नेहरूको, उसका सेवकहरूको अथवा त्यस्ता सेवकहरूका प्रमुखको — वध गर्नुहुँदैन।
25तिम्रा जुन योद्धाहरूले शत्रुका पंक्ति तोड्दछन् अथवा तिम्रा पछि हट्दै गरेका सैनिकहरूलाई पुनः संगठित गर्दछन्, तिनको तलब दोब्बर पारिदिनुपर्दछ र तिमीले तिनलाई आफ्नै जस्तै अन्न, जल र आसन दिएर सम्मानित गर्नुपर्दछ।
26तीमध्ये दस सैनिकका प्रमुखहरूलाई सय सैनिकको प्रमुख बनाउनुपर्दछ। र जुन सावधान वीर सय सैनिकको प्रमुख छ उसलाई हजार सैनिकको प्रमुख बनाउनुपर्दछ।
27प्रमुख योद्धाहरूलाई एकत्र गरेर तिनलाई यसो भन्दै सम्बोधन गर्नुपर्दछ — आऊ, हामी शपथ लिऔँ कि हामी विजय प्राप्त गर्नेछौँ र एक-अर्कालाई कहिल्यै छोड्नेछैनौँ!
28जसलाई आफ्नो प्राणको डर छ तिनी जहाँ छन् त्यहीँ रहून्। तिनी पनि पछाडि नै रहून् जसले युद्धको घमासानमा वीरोचित आचरण गर्न प्रमाद गरी आफ्ना नायकहरूको वध गराउनेछन्!
29केवल तिनै आऊन् जो युद्धबाट कहिल्यै पछि नहटून् र न आफ्ना साथीहरूको वध हुन दिऊन्! आफ्नो तथा आफ्ना साथीहरूको रक्षा गर्दै तिनले युद्धमा शत्रुको वध अवश्य गर्नेछन्।
30युद्धबाट पछि हट्नुको परिणाम हो धनको हानि, मृत्यु, अपयश र निन्दा। जो युद्धबाट पछि हट्दछ, जसले आफ्ना ओठ र दाँत गुमाउँछ, जसले आफ्ना समस्त शस्त्र फालिदिन्छ अथवा जसले आफूलाई शत्रुद्वारा बन्दी बनाउन दिन्छ — उसको भाग्यमा अप्रिय, तीखा र बिझाउने वचन नै प्रतीक्षा गर्दछन्। यस्ता दुष्परिणाम सधैँ हाम्रा शत्रुहरूका योद्धाहरूमाथि नै आऊन्।
31जो युद्धबाट पछि हट्दछन् तिनी मानिसहरूमा नीच हुन्। तिनले केवल मानिसहरूको संख्या बढाउँछन्। तिनी न यस लोकमा न परलोकमा साँचो पुरुषत्वका लागि गनिनेछन्।
32हे तात, विजयी शत्रुहरू प्रसन्नतापूर्वक भाग्दै गरेका योद्धाहरूको पिछा गर्दै जान्छन्, र त्यस बेला भाटहरूले तिनको यशोगान गरिरहन्छन्।
33जब युद्धमा आएका शत्रुहरूले कसैको यश नष्ट पारिदिन्छन् तब उसलाई हुने पीडा, मेरो विचारमा, मृत्युको पीडाभन्दा पनि बढी तीखो हुन्छ।
34जान कि विजय धर्म र सबै प्रकारका सुखको स्रोत हो। कायरहरूले जसलाई परम दुःख मान्दछन् त्यसलाई वीरहरूले प्रसन्नतापूर्वक सहन्छन्।
35स्वर्ग प्राप्त गर्ने निश्चय गरेर हामीले प्राणको वास्ता नगरी, जित्न अथवा मर्न तत्पर भई लड्नुपर्दछ, र तब हामीले स्वर्गमा कल्याणमय गति प्राप्त गर्नेछौँ!
36यस्तो शपथ लिएर र आफ्ना प्राणसम्मको उत्सर्ग गर्न तत्पर भई वीरहरूले साहसपूर्वक शत्रुका पंक्तिमाथि जाइलाग्नुपर्दछ।
37अग्रभागमा तरवार र ढालले सुसज्जित पुरुषहरूको टुकडी तैनाथ गर्नुपर्दछ। पछाडिको भागमा रथ-सेना उभ्याउनुपर्दछ। बीचका स्थानमा अन्य वर्गका योद्धाहरू राख्नुपर्दछ।
38शत्रुमाथि आक्रमण गर्ने व्यवस्था यस्तै हुनुपर्दछ। सेनाका अनुभवी योद्धाहरूले अग्रभागमा लड्नुपर्दछ। तिनले पछाडि आफ्ना साथीहरूको रक्षा गर्नेछन्।
39जो बल र साहसमा सर्वश्रेष्ठ छन् तिनलाई अग्रभागमा राख्नुपर्दछ। बाँकी तिनका पछाडि उभिऊन्।
40भयभीत सैनिकहरूलाई सावधानीपूर्वक सान्त्वना दिएर तिनको उत्साह बढाउनुपर्दछ। त्यस्ता दुर्बल योद्धाहरूलाई रणभूमिमा केवल यसैले राख्नुपर्दछ कि शत्रुले सेनाको संख्या देखोस्।
41यदि सैनिक थोरै छन् भने तिनलाई युद्धका लागि घना रूपमा सजाउनुपर्दछ। आवश्यकता परेमा, यदि तिनको नायकले चाह्यो भने, घना व्यूहलाई विस्तृत पार्न सकिन्छ। जब थोरै सैनिकले धेरै सैनिकसँग लड्नुपर्दछ तब तिनलाई सियोको टुप्पोजस्तै सजाउनुपर्दछ।
42जब सानो सेना ठूलो सेनासँग भिडेको छ तब त्यसको नायकले आफ्ना सैनिकहरूसँग हात मिलाएर ठूलो स्वरमा यसो कराउन सक्दछ — शत्रु भागिहाल्यो! शत्रु भागिहाल्यो!
43तीमध्ये बलवान् सैनिकहरूले आफ्ना साथीहरूलाई ठूलो स्वरमा यसो भन्दै शत्रुको सामना गर्नुपर्दछ — नयाँ मित्रहरू आइपुगे! निर्भय भई आफ्ना शत्रुहरूमाथि प्रहार गर!
44जो अगाडि बढिसकेका छन् तिनले ठूलो स्वरमा सिंहनाद गर्नुपर्दछ र विविध प्रकारका शब्द गर्नुपर्दछ तथा क्रकच, गोशृंग, दुन्दुभि, झ्याली र नगरा बजाउनुपर्दछ।