शल्य पर्व — कर्ण-वध के पश्चात् रणभूमि का वर्णन — पाण्डवों का हर्ष और कौरवों की निराशा; दुर्योधन अपनी सेना को पुनः संगठित करता है
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 99
संस्कृत
1संजय उवाच शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान् क्षयः। कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्॥
2निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना। विद्रुतेषु च सैन्येष समानीतेषु चासकृत्॥ घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवर क्षये। यत्तत् कर्णे हते पार्थः सिंहनादमथाकरोत्॥
3तदा तव सुतान् राजन् प्राविशत् समुहद् भयम्। न संधातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे॥
4आसीद् बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित्। वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लवा इव॥ अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना।
5सूतपुत्रे हते राजन् वित्रस्ताः शरविक्षताः॥ अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव।
6भग्नशृङ्गा इव वृषा: शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः॥ प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिता सव्यसाचिना।
7हतप्रवीरा स्विस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः॥ सूतपुत्रे हते राजन् पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः।
8विध्वस्तकवचाः सर्वे कांदिशीका विचेतसः॥ अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद् दिशः।
9मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः॥ अभियातीति मन्वाना: पेतुर्मम्लुश्च भारत। अश्वानन्ये गजानन्ये स्थानन्ये महारथाः॥ आरुह्य जवसम्पन्ना पादातान् प्रजहुर्भयात्।
10कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः॥ पदातिसंघाश्चाश्वोधैः पलायद्भिर्भृशं हताः।
11व्यालतस्करसंकीर्णे सार्थहीना यथा वने॥ तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाभवन्।
12हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथापरे॥ सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन् वै भयार्दिताः।
13तान् प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेनभयार्दितान्॥ दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हा हा कृत्वैवमब्रवीत्। नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्॥ जघने युद्धमानं मां तूर्णमश्वान् प्रचोदय।
14समरे युद्धमानं हि कौन्तेयं मां धनंजयः॥ नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः।
15अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम्॥ निहत्य शिष्टाशत्रूश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम्। तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः॥ सूतो हेमपरिच्छन्नाशनैरश्वानचोदयत्।
16गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष॥ पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवशनकैरिव।
17तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥ बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः।
18प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्॥ पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी।
19अक्रुद्ध्यत रणे भीमस्तैर्मधे प्रत्यवस्थितैः॥ सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यता
20न तान् रथस्थो भूमिष्ठान् धर्मापेक्षी वृकोदरः॥ योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः।
21जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्॥ न्यवधीत् तावकान् सर्वान् दण्डपाणिरिवान्तकः।
22पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः॥ भीममभ्यद्रवन् संख्ये पतङ्गा इव पावकम्।
23आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः॥ विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्।
24श्येनवद् व्यचरद् भीमः खड्डेन गदया तथा॥ पञ्चविंशतिसाहस्रास्तावकानां व्यपोथयत्।
25हत्वा तत् पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः॥ धृष्टद्युम्नं पुरस्कृस्य पुनस्तस्थौ महाबलः।
26धनंजयो स्थानीकमन्वपद्यत वीर्यवान्॥ माद्रीपुत्रो च शकुनि सात्यकिश्च महाबलः।
27जवेनाभ्यपतन् हृष्टा नन्तो दौर्योधनं बलम्॥ तस्याश्ववाहान् सुवहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः। तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत॥
28ततो धनंजयो राजन् रथानीकमगाहत। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन् धनुः॥
29कृष्णसारथिमायन्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम्। अर्जुनं चापि योद्धारं त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्॥
30विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः। पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्छन् पदातयः॥
31हत्वा तत् पुरुषानीकं पञ्चालानां महारथः। भीमसेनं पुरस्कृत्य नचिरात् प्रत्यदृश्यत॥
32महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः। पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः॥
33पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम्। धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्॥
34गान्धारराजं शीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ। अचिरात् प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी॥
35चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष । हत्वा त्वदीयं सुमहत् सैन्यं शङ्खानथाधमन्॥
36ते सर्वे तावकान् प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्। अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्जित्वा वृषा इव॥
37सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः। अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलावन्नृप॥
38तत एनं शरै राजन् सहसा समवाकिरत्। रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किंचन दृश्यते॥
39अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले। दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन् भयात्॥
40भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते। परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत्॥
41ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान्। युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः॥
42त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन्। नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः॥
43दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन् व्यधमच्छरैः। तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्॥ यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम्। नातिदूरापयातं च कृतबुद्धिः पलायने॥ दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यद् भृशविक्षतम्। ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः॥ हर्षयन्निव तान् योधास्ततो वचनमब्रवीत्। न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च॥ यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः।
44स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ॥ यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्।
45विप्रयातांस्तु वो भिन्नान् पाण्डवाः कृतकिल्विषान्।। ५३ अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयोः न समरे वधः।
46सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्॥ मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते।
47शृण्वन्तु क्षत्रिया: सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः॥ द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुताः। पितामहैराचरितं न धर्मं हातुमर्हथ॥
48नान्यत् कर्मास्ति पापीयः क्षत्रियस्य पलायनात्। न युद्धधर्माच्छेयान् हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः॥
49सुचिरेणार्जिताँल्लोकान् सद्यो युद्धात् समश्रुते। तस्य तद् वचनं राज्ञः पूजयित्वा महारथाः॥ पुनरेवामभ्यवर्तन्त क्षत्रियाः पाण्डवान् प्रति। पराजयममृष्यन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे॥
50ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव सुदारुणम्। तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्॥
51युधिष्ठिरपुरोगांश्च सर्वसैन्येन पाण्डवान्। अन्वधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Hear, O king, attentively how that great thousands of the Kurus and the Pandavas took place when they encountered each other.
2After the Suta's son had been killed by the illustrious son of Pandu and after the troops had been repeatedly collected and had repeatedly been routed and after a terrible ensaught had taken place, O foremost of men in battle after Karna's death, Partha began to utter leonine shouts. At that time your sons were possessed by great fear.
3Indeed, after Karna's death, there was no warrior in your army who could rally the troops or show his prowess.
4They then looked like ship-wrecked merchants on the vast sea without a raft to save themselves. When their protector was slain by the diadem-decked Arjuna, they were like persons on the vast sea desirous of reaching safely some shore.
5Indeed, O king, after the slaughter of the Suta's son, your troops, panic-stricken and mangled with arrows, were like helpless men like a herd of deer attacked by a hon.
6Defeated by Savyasachin, they retired in the evening, like bulls with broken horns or snakes shorn of their fangs.
7Their foremost of heroes slain, themselves thrown into confusion and cut with keen arrows, your sons, O king, upon the slaughter of the Suta's son, fled away in fear.
8Deprived of weapons and coats of mail, all of them were bewildered and know not where to fly. Looking on all sides, many of them began to kill one another.
9Many fell down or became pale, thinking-It is ine whom Vibhatsu is pursuing!—It is me whoin Vrikodara is pursuing!-Some riding on quick horses, some on fleet cars and some on fleet elephants, many great car-warriors fled away from fear, leaving behind the footsoldiers.
10Cars were broken by elephants, horsemen were crushed by great car warriors and the foot were smashed and slain by bodies of horse, as they fled away from the field of action.
11After the fall of the Suta's son, your troops became like straggling travellers in a forest abounding with robbers and beasts of prey.
12Some elephants whose riders had been killed and others whose trunks had been cut off, stricken with fear, saw the entire universe full of Partha.
13Beholding his troops flying away in fear of Bhimasena, Duryodhana, then, with cries of Oh and Alas, addressed his driver, saying-If I stand it the rear of the army, armed with my bow, Partha then will never be able to go beyond me. Drive quickly the horses, therefore.
14When I will display my courage in battle Dhananjaya, the son of Kunti, will not dare go beyond ine like the ocean never venturing to transgress its banks,
15Today, killing Arjuna with Govinda and the proud Vrikodara and the rest of my enemies. I will free myself from the debt I owe to Karna.”—Hearing these words of the Kuru king worthy of an honorable man, his driver slowly urged those horse adorned with trappings of gold.
16At the time many brave warriors, deprived of elephants and horscs and cars and five and twenty thousand foot, procecded slowly for battle.
17Then Bhimasena, worked up with wrath and Dhrishtadyumna the son of Prishata, encircling those soldiers with the help of four kinds of forces destroyed them with arrows.
18All of them fought vigorously with Bhima and Prishata's son. Many amongst them challenged the two Pandava herocs mentioning their naimes.
19Surrounded by them in battle, Bhima became angry with them. Quickly getting down from his car, he began to fight, with his mace.
20Depending on the might of his own arms, Vrikodara, the son of Kunti, who was on his car, observing the rules of fair fight, did not fight with those focs who were struck down on earth.
21Armed with his heavy mace made entirely of iron and adorned with gold and resembling the Destroyer himself at the end of Yuga, Bhima slew them all like Yama destroying crcatures with his club.
22These foot-soldiers, worked up with great anger, having lost their friends and kinsmen, were prepared to cast away their lives and rushed in that battle towards Bhima like insects towards a blazing fire.
23Indeed those warriors, stricken with fear and invincible in battle, approaching Bhimasena, suddenly died like living creatures at the look of the Destroyer.
24Armed with sword and mace, Bhima inoved on like a hawk and killed your twenty-five thousand warriors.
25Having killed that brave division, the powerful Bhima, of invincible prowess, once more stood, with Dhrishtadyumna before him.
26In the meantime the highly energetic Dhananjaya proceeded towards the car-division of the Kurus. The twin sons of Madri and the mighty car-warrior Satyaki, all strong, cheerfully rushed against Shakuni for slaying him.
27Having slain with keen the numerous cavalry of Shakuni, those Pandava heroes quickly proceeded against Shakuni himself, whereupon a fierce encounter took place.
28Then Dhananjaya, O king, penetrated into the midst of the car-detachment of the Kauravas, expanding his bow Gandiva known over the three worlds.
29Beholding that car having white horses yoked to it and Krishna for its driver coming arrows towards them, with Arjuna as the warrior on it, your troops fled away in fear.
30Deprived of cars and horses and struck with arrows from every side, five and twenty thousand foot-soldiers proceeded towards Partha and surrounded him.
31Then that mighty car-warriors amongst the Panchalas, viz., Dhrishtadyumna with Bhimasena at the head quickly killed them and gained victory.
32The son of the Panchala king, viz., the celebrated Dhrishtadyumna, was a great bowman possessed of great beauty and a repressor of foes.
33Seeing Dhrishtadyumna to whose car were yoked steeds white as pigeons and whose standard was made of lofty Kovidara, your troops fled away in fear.
34The celebrated sons of Madri, with Satyaki among them, followed by the Gandhara king who was quick in the use of weapons, soon appeared befoie us.
35Chekitana and Shikhandhin and the five sons of Draupadi, having killed a large number of your troops, blew their conchs.
36Seeing all your troops flying away from the field, those Pandava heroes pursued and killed them like bulls pursuing defeated bulls.
37Then the mighty Savyasachin, the son of Pandu, beholding the remaining portion of your army still fighting was filled with anger, O king.
38Suddenly, O monarch, he covered the remnant of your army with arrows. The dust, however, that was then raised, covered the sky, for which we could not see anything.
39Darkness also spread over the place and the field of battle was covered with arrows. Your troops, O monarch, then fled away in fear on all sides.
40When his army was thus broken, the Kuru king, O monarch, rushed against both friends and foes.
41Then Duryodhana challenged all the Pandavas to battle, O chief of Bharata's race, like the Asura Vali in days of yore challenging all the celestials.
42The Pandavas then, collected in a body and filled with rage, chastising him repeatedly and discharging various weapons, proceeded against Duryodhana.
43The latter, however, fearlessly struck his foes with arrows. The prowess of your sons was exceedingly wonderful, since all the Pandavas together were unable to overcome him. At this time Duryodhana saw his troops, exceedingly mangled with shafts and about to fiy away. Rallying them then, O monarch, your son, resolved on battle battle and desirous of gladdening them, addressed those warriors saying "I do not see a place on plain or mountain whither if you fly, the Pandavas will not kill you! What use then in flight?
44The Pandava army has now been reduced to a small number. The two Krishna have been greatly wounded. If all of us make a stand here, we are sure to gain victory.
45If, however, you fly away, the Pandavas, pursuing you, will slay you all. Death in battle, therefore, conduces to our good.
46Death in the field of battle while fighting according to Kshatriya custom, is welcome. Such death begets no grief. By meeting with such a death, a person enjoys eternal happiness in the other world.
47Let all the Kshatriyas assembled here me. It were better that they should submit to the angry Bhimasena than that they should neglect the duties practiced by them from the days of their fore-fathers.
48There is no act more sinful for a Kshatriya than to fly away from the battle-field. You Kauravas, there is no greater path to heaven than the duty of battle.
49The warrior acquires in a day the blissful regions of the other world that take many long years for others to acquire."-Obeying those words of the king, Kshatriya car-warriors once more rushed against the Pandavas, unable to put up with their discomfiture and firinly resolved to display their prowess.
50Then began a battle once more that was highly terrific, between your troops and the enemy, that resembled the one between the gods and demons.
51Your son Duryodhana then, O monarch, with all his troops, rushed against the Pandavas with Yudhishthira at the head.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, ध्यानपूर्वक सुनिए कि कुरुओं और पाण्डवों में, जब वे परस्पर भिड़े, वह महान् संग्राम किस प्रकार हुआ।
2यशस्वी पाण्डुपुत्र (अर्जुन) द्वारा सूतपुत्र (कर्ण) के मारे जाने पर, और सेनाओं के बार-बार एकत्र होकर बार-बार भाग जाने पर, तथा भयंकर आक्रमण हो चुकने पर, हे युद्ध में नरश्रेष्ठ, कर्ण की मृत्यु के पश्चात् पार्थ सिंहनाद करने लगे। उस समय आपके पुत्र महान् भय से ग्रस्त हो गए।
3वस्तुतः कर्ण के मारे जाने के पश्चात् आपकी सेना में ऐसा कोई योद्धा न था जो सैनिकों को पुनः संगठित कर सके अथवा अपना पराक्रम दिखा सके।
4तब वे विशाल समुद्र में जहाज टूट जाने पर अपनी रक्षा के लिए बिना किसी बेड़े के रह गए वणिकों के समान दिखाई देते थे। जब उनका रक्षक किरीटधारी अर्जुन द्वारा मारा गया, तब वे विशाल समुद्र में किसी तट पर सकुशल पहुँचने के इच्छुक पुरुषों के समान थे।
5वस्तुतः, हे राजन्, सूतपुत्र के वध के पश्चात् आपकी सेना भयभीत और बाणों से क्षत-विक्षत होकर सिंह द्वारा आक्रान्त मृगों के झुंड के समान असहाय हो गई।
6सव्यसाची द्वारा पराजित होकर वे सन्ध्या समय ऐसे लौट गए जैसे टूटे सींगों वाले बैल अथवा विषदन्त उखड़े हुए सर्प।
7अपने श्रेष्ठ वीरों के मारे जाने पर, स्वयं व्याकुल होकर और तीक्ष्ण बाणों से बिंधकर, हे राजन्, सूतपुत्र के वध के पश्चात् आपके पुत्र भय से भाग खड़े हुए।
8अस्त्र-शस्त्र और कवचों से रहित वे सब मोहग्रस्त हो गए और यह न जान सके कि कहाँ भागें। चारों ओर देखते हुए उनमें से बहुतेरे परस्पर ही एक-दूसरे का वध करने लगे।
9बहुत से यह सोचकर गिर पड़े अथवा विवर्ण हो गए — "विभत्सु (अर्जुन) मेरा ही पीछा कर रहे हैं!" "वृकोदर (भीम) मेरा ही पीछा कर रहे हैं!" कोई तीव्रगामी घोड़ों पर, कोई द्रुतगामी रथों पर और कोई वेगवान् हाथियों पर चढ़कर — अनेक महारथी पैदल सैनिकों को पीछे छोड़कर भय से भाग गए।
10रणभूमि से भागते समय हाथियों ने रथों को तोड़ डाला, महारथियों ने घुड़सवारों को कुचल दिया और अश्वसमूहों ने पैदल सैनिकों को रौंदकर मार डाला।
11सूतपुत्र के गिर जाने पर आपकी सेना उस वन में बिछुड़े हुए पथिकों के समान हो गई जो लुटेरों और हिंस्र पशुओं से भरा हो।
12कुछ हाथी, जिनके आरोही मारे जा चुके थे और कुछ, जिनकी सूँड़ें कट चुकी थीं, भय से व्याकुल होकर सम्पूर्ण जगत् को पार्थ से ही भरा हुआ देखने लगे।
13अपनी सेना को भीमसेन के भय से भागते देखकर दुर्योधन ने तब हाहाकार करते हुए अपने सारथि से कहा — "यदि मैं धनुष धारण कर सेना के पीछे खड़ा रहूँ, तो पार्थ कभी मुझे लाँघकर आगे न जा सकेंगे। अतः घोड़ों को शीघ्र हाँको।
14जब मैं युद्ध में अपना पराक्रम दिखाऊँगा, तब कुन्तीपुत्र धनञ्जय मुझे लाँघने का साहस न कर सकेंगे, जैसे समुद्र कभी अपने तटों का उल्लंघन नहीं करता।
15आज गोविन्द सहित अर्जुन को, गर्वीले वृकोदर को और अपने शेष शत्रुओं को मारकर मैं कर्ण के ऋण से उऋण हो जाऊँगा।" — कुरुराज के ये वचन, जो किसी मानी पुरुष के योग्य थे, सुनकर उसके सारथि ने स्वर्ण के साज से सजे उन घोड़ों को धीरे-धीरे प्रेरित किया।
16उस समय हाथियों, घोड़ों और रथों से रहित बहुत से वीर योद्धा तथा पच्चीस सहस्र पैदल सैनिक धीरे-धीरे युद्ध के लिए आगे बढ़े।
17तब क्रोध से भरे भीमसेन और पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न ने चतुरंगिणी सेना की सहायता से उन सैनिकों को घेरकर बाणों से नष्ट कर दिया।
18उन सबने भीम और पृषतपुत्र से डटकर युद्ध किया। उनमें से बहुतों ने उन दोनों पाण्डव वीरों को उनके नाम लेकर ललकारा।
19युद्ध में उनसे घिरकर भीम उन पर क्रुद्ध हो उठे। शीघ्र ही अपने रथ से उतरकर वे अपनी गदा लेकर लड़ने लगे।
20अपनी भुजाओं के बल पर भरोसा करने वाले कुन्तीपुत्र वृकोदर ने, जो रथ पर स्थित थे, धर्मयुद्ध के नियमों का पालन करते हुए उन शत्रुओं से युद्ध नहीं किया जो पृथ्वी पर गिरा दिए गए थे।
21पूर्णतः लोहे की बनी, स्वर्ण से मंडित और युगान्त में स्वयं संहारक के समान प्रतीत होने वाली अपनी भारी गदा लिए भीम ने उन सबका वैसे ही वध किया जैसे यम अपने दण्ड से प्राणियों का संहार करते हैं।
22महान् क्रोध से भरे वे पैदल सैनिक, अपने मित्रों और बन्धुओं को खो चुकने के कारण प्राणों का मोह त्यागकर उस युद्ध में भीम की ओर वैसे ही टूट पड़े जैसे पतंगे प्रज्वलित अग्नि की ओर।
23वस्तुतः वे योद्धा, यद्यपि युद्ध में अजेय थे, तथापि भय से व्याकुल होकर भीमसेन के समीप पहुँचते ही सहसा वैसे ही मर गए जैसे संहारक की दृष्टि पड़ते ही प्राणी।
24खड्ग और गदा धारण किए भीम बाज के समान विचरते हुए आगे बढ़े और उन्होंने आपके पच्चीस सहस्र योद्धाओं का वध कर डाला।
25उस वीर सेनाभाग का संहार करके अजेय पराक्रम वाले बलशाली भीम पुनः धृष्टद्युम्न को आगे किए हुए खड़े हो गए।
26इसी बीच अत्यन्त तेजस्वी धनञ्जय कुरुओं की रथसेना की ओर बढ़े। माद्री के दोनों पुत्र और महारथी सात्यकि — ये सब बलवान् वीर हर्षपूर्वक शकुनि का वध करने के लिए उस पर टूट पड़े।
27तीक्ष्ण बाणों से शकुनि की असंख्य अश्वसेना का वध करके वे पाण्डव वीर शीघ्र ही स्वयं शकुनि की ओर बढ़े, जिस पर घोर संग्राम छिड़ गया।
28तब, हे राजन्, धनञ्जय तीनों लोकों में विख्यात अपने गाण्डीव धनुष को फैलाते हुए कौरवों की रथसेना के मध्य में घुस गए।
29श्वेत अश्वों से जुते और कृष्ण जिसके सारथि थे, उस रथ को, जिस पर अर्जुन योद्धा के रूप में स्थित थे, अपनी ओर बाण बरसाते हुए आते देखकर आपकी सेना भय से भाग खड़ी हुई।
30रथों और घोड़ों से रहित तथा चारों ओर से बाणों द्वारा बिंधे हुए पच्चीस सहस्र पैदल सैनिक पार्थ की ओर बढ़े और उन्होंने उन्हें घेर लिया।
31तब पांचालों में महारथी धृष्टद्युम्न ने, भीमसेन को आगे किए हुए, शीघ्र ही उनका वध कर दिया और विजय प्राप्त की।
32पांचालराज के पुत्र, विख्यात धृष्टद्युम्न महान् धनुर्धर, परम सुन्दर और शत्रुओं का दमन करने वाले थे।
33कबूतरों के समान श्वेत अश्व जिनके रथ में जुते थे और जिनकी ध्वजा ऊँचे कोविदार वृक्ष की बनी थी, उन धृष्टद्युम्न को देखकर आपकी सेना भय से भाग खड़ी हुई।
34विख्यात माद्रीपुत्र, जिनके साथ सात्यकि थे, और उनके पीछे अस्त्रों के प्रयोग में शीघ्रता दिखाने वाले गान्धारराज — ये शीघ्र ही हमारे सम्मुख आ उपस्थित हुए।
35चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदी के पाँचों पुत्रों ने आपकी सेना के बहुत बड़े भाग का वध करके अपने शंख बजाए।
36अपनी सारी सेना को रणभूमि से भागते देखकर उन पाण्डव वीरों ने उनका पीछा किया और उनका वैसे ही वध किया जैसे बैल पराजित बैलों का पीछा करते हैं।
37तब पाण्डुपुत्र महाबली सव्यसाची आपकी सेना के शेष भाग को अब भी युद्ध करते देखकर, हे राजन्, क्रोध से भर उठे।
38हे महाराज, सहसा उन्होंने आपकी शेष सेना को बाणों से आच्छादित कर दिया। किन्तु तब जो धूल उठी, उसने आकाश को ढँक लिया, जिससे हम कुछ भी न देख सके।
39उस स्थान पर अन्धकार भी छा गया और रणभूमि बाणों से भर गई। तब, हे महाराज, आपकी सेना भय से चारों ओर भाग खड़ी हुई।
40इस प्रकार अपनी सेना के छिन्न-भिन्न हो जाने पर, हे महाराज, कुरुराज मित्र और शत्रु दोनों पर टूट पड़े।
41तब, हे भरतकुलश्रेष्ठ, दुर्योधन ने समस्त पाण्डवों को युद्ध के लिए ललकारा, जैसे प्राचीन काल में असुर बलि ने समस्त देवताओं को ललकारा था।
42तब पाण्डव एकत्र होकर और क्रोध से भरकर, उसे बारम्बार फटकारते और नाना प्रकार के अस्त्र छोड़ते हुए दुर्योधन की ओर बढ़े।
43किन्तु उसने निर्भय होकर बाणों से अपने शत्रुओं पर प्रहार किया। आपके पुत्र का पराक्रम अत्यन्त अद्भुत था, क्योंकि समस्त पाण्डव मिलकर भी उसे परास्त न कर सके। इसी समय दुर्योधन ने अपनी सेना को बाणों से अत्यन्त क्षत-विक्षत और भागने को उद्यत देखा। तब, हे महाराज, युद्ध का निश्चय किए हुए और उन्हें हर्षित करने के इच्छुक आपके पुत्र ने उन्हें पुनः संगठित करते हुए उन योद्धाओं से कहा — "मुझे मैदान अथवा पर्वत पर ऐसा कोई स्थान नहीं दिखता जहाँ भागकर जाने पर पाण्डव तुम्हें न मारें! फिर भागने से क्या लाभ?
44पाण्डवों की सेना अब थोड़ी ही रह गई है। दोनों कृष्ण भी बुरी तरह घायल हैं। यदि हम सब यहीं डटे रहें, तो निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे।
45किन्तु यदि तुम भाग गए, तो पाण्डव तुम्हारा पीछा करके तुम सबका वध कर देंगे। अतः युद्ध में मृत्यु ही हमारे लिए कल्याणकारी है।
46क्षत्रिय धर्म के अनुसार युद्ध करते हुए रणभूमि में मृत्यु पाना स्वागत योग्य है। ऐसी मृत्यु शोक उत्पन्न नहीं करती। ऐसी मृत्यु पाकर पुरुष परलोक में शाश्वत सुख भोगता है।
47यहाँ एकत्र समस्त क्षत्रिय मेरी बात सुनें। उनके लिए यही श्रेयस्कर है कि वे क्रुद्ध भीमसेन के वश में हो जाएँ, न कि उन कर्तव्यों की उपेक्षा करें जिनका पालन उनके पूर्वजों के समय से होता आया है।
48क्षत्रिय के लिए रणभूमि से भाग जाने से बढ़कर पापपूर्ण कोई कर्म नहीं है। हे कौरवो, युद्ध के धर्म से बढ़कर स्वर्ग का कोई मार्ग नहीं है।
49योद्धा एक ही दिन में परलोक के उन आनन्दमय लोकों को प्राप्त कर लेता है, जिन्हें पाने में औरों को बहुत वर्ष लगते हैं।" — राजा के उन वचनों का पालन करते हुए क्षत्रिय महारथी अपनी पराजय को न सह सकने के कारण और अपना पराक्रम दिखाने का दृढ़ निश्चय करके पुनः पाण्डवों पर टूट पड़े।
50तब आपकी सेना और शत्रुओं के बीच पुनः एक अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो देवों और दानवों के युद्ध के समान था।
51तब, हे महाराज, आपके पुत्र दुर्योधन ने अपनी समस्त सेना के साथ युधिष्ठिर को आगे किए हुए पाण्डवों पर आक्रमण किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् कि कुरु र पाण्डवहरूबीच, जब तिनीहरू परस्पर भिडे, त्यो महान् संग्राम कसरी भयो।
2यशस्वी पाण्डुपुत्र (अर्जुन)द्वारा सूतपुत्र (कर्ण) मारिएपछि, र सेनाहरू पटक-पटक जम्मा भई पटक-पटक भागेपछि, तथा भयंकर आक्रमण भइसकेपछि, हे युद्धमा नरश्रेष्ठ, कर्णको मृत्युपछि पार्थले सिंहनाद गर्न थाले। त्यस बेला तपाईंका पुत्रहरू महान् भयले ग्रस्त भए।
3वास्तवमा कर्ण मारिएपछि तपाईंको सेनामा त्यस्तो कुनै योद्धा थिएन जसले सैनिकहरूलाई पुनः सङ्गठित गर्न सकोस् अथवा आफ्नो पराक्रम देखाउन सकोस्।
4तब तिनीहरू विशाल समुद्रमा जहाज भाँचिएपछि आफ्नो रक्षाका लागि कुनै डुङ्गाविना रहेका वणिकजस्तै देखिन्थे। जब तिनीहरूका रक्षक किरीटधारी अर्जुनद्वारा मारिए, तब तिनीहरू विशाल समुद्रमा कुनै किनारमा सकुशल पुग्न चाहने पुरुषहरूजस्तै थिए।
5वास्तवमा, हे राजन्, सूतपुत्रको वधपछि तपाईंको सेना भयभीत र बाणहरूले क्षतविक्षत भई सिंहद्वारा आक्रान्त मृगको बथानझैँ असहाय भयो।
6सव्यसाचीद्वारा पराजित भई तिनीहरू साँझपख यसरी फर्के जसरी भाँचिएका सिङ भएका गोरु अथवा विषदन्त उखेलिएका सर्प।
7आफ्ना श्रेष्ठ वीरहरू मारिएपछि, आफैँ व्याकुल भई र तीक्ष्ण बाणहरूले बिँधिएर, हे राजन्, सूतपुत्रको वधपछि तपाईंका पुत्रहरू भयले भागे।
8अस्त्रशस्त्र र कवचविहीन ती सबै मोहग्रस्त भए र कता भाग्ने भन्ने थाहा पाएनन्। चारैतिर हेर्दै तिनीहरूमध्ये धेरैले परस्परमै एकअर्काको वध गर्न थाले।
9धेरैजना यसो सोचेर लडे अथवा विवर्ण भए — "विभत्सु (अर्जुन)ले मेरै पछि लागेका छन्!" "वृकोदर (भीम)ले मेरै पछि लागेका छन्!" कोही तीव्रगामी घोडामा, कोही द्रुतगामी रथमा र कोही वेगवान् हात्तीमा चढेर — अनेक महारथीहरू पैदल सैनिकहरूलाई पछाडि छाडेर भयले भागे।
10रणभूमिबाट भाग्दै गर्दा हात्तीहरूले रथहरू भाँचिदिए, महारथीहरूले घोडचढीहरूलाई कुल्चिदिए र अश्वसमूहहरूले पैदल सैनिकहरूलाई कुल्चेर मारिदिए।
11सूतपुत्र ढलेपछि तपाईंको सेना त्यस वनमा छुट्टिएका पथिकहरूजस्तै भयो जुन डाँकु र हिंस्रक पशुहरूले भरिएको होस्।
12केही हात्ती, जसका आरोही मारिइसकेका थिए र केही, जसका सुँड काटिइसकेका थिए, भयले व्याकुल भई सम्पूर्ण जगत्लाई पार्थले नै भरिएको देख्न थाले।
13आफ्नो सेनालाई भीमसेनको भयले भागिरहेको देखेर दुर्योधनले तब हाहाकार गर्दै आफ्ना सारथिलाई भने — "यदि म धनुष धारण गरी सेनाको पछाडि उभिरहूँ भने, पार्थले कहिल्यै मलाई नाघेर अगाडि जान सक्नेछैनन्। त्यसैले घोडाहरूलाई चाँडो हाँक।
14जब म युद्धमा आफ्नो पराक्रम देखाउनेछु, तब कुन्तीपुत्र धनञ्जयले मलाई नाघ्ने साहस गर्न सक्नेछैनन्, जसरी समुद्रले कहिल्यै आफ्नो किनारा उल्लङ्घन गर्दैन।
15आज गोविन्दसहित अर्जुनलाई, घमण्डी वृकोदरलाई र आफ्ना बाँकी शत्रुहरूलाई मारेर म कर्णको ऋणबाट उऋण हुनेछु।" — कुरुराजका यी वचन, जो कुनै मानी पुरुषका योग्य थिए, सुनेर उनका सारथिले सुनका साजले सजिएका ती घोडाहरूलाई विस्तारै प्रेरित गरे।
16त्यस बेला हात्ती, घोडा र रथविहीन धेरै वीर योद्धा तथा पच्चीस हजार पैदल सैनिक विस्तारै युद्धका लागि अघि बढे।
17तब क्रोधले भरिएका भीमसेन र पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नले चतुरङ्गिणी सेनाको सहायताले ती सैनिकहरूलाई घेरेर बाणहरूले नष्ट गरिदिए।
18ती सबैले भीम र पृषतपुत्रसँग डटेर युद्ध गरे। तिनीहरूमध्ये धेरैले ती दुई पाण्डव वीरलाई तिनीहरूको नाम लिएर ललकारे।
19युद्धमा तिनीहरूले घेरिएपछि भीम तिनीहरूसँग क्रुद्ध भए। तुरुन्तै आफ्नो रथबाट ओर्लेर उनी आफ्नो गदा लिएर लड्न थाले।
20आफ्ना पाखुराको बलमा भरोसा गर्ने कुन्तीपुत्र वृकोदरले, जो रथमा स्थित थिए, धर्मयुद्धका नियमको पालन गर्दै ती शत्रुहरूसँग युद्ध गरेनन् जो पृथ्वीमा ढालिएका थिए।
21पूर्णतः फलामको बनेको, सुनले मण्डित र युगान्तमा स्वयं संहारकजस्तै देखिने आफ्नो भारी गदा लिएर भीमले तिनीहरू सबैको त्यसै गरी वध गरे जसरी यमले आफ्नो दण्डले प्राणीहरूको संहार गर्दछन्।
22महान् क्रोधले भरिएका ती पैदल सैनिक, आफ्ना मित्र र बन्धुहरू गुमाइसकेकाले प्राणको मोह त्यागेर त्यस युद्धमा भीमतिर त्यसै गरी जाइलागे जसरी पुतली प्रज्वलित अग्नितिर।
23वास्तवमा ती योद्धाहरू, यद्यपि युद्धमा अजेय थिए, तथापि भयले व्याकुल भई भीमसेनको नजिक पुग्नासाथ अचानक त्यसै गरी मरे जसरी संहारकको दृष्टि पर्नासाथ प्राणीहरू।
24खड्ग र गदा धारण गरेका भीम बाजजस्तै विचरण गर्दै अघि बढे र उनले तपाईंका पच्चीस हजार योद्धाको वध गरिदिए।
25त्यस वीर सेनाभागको संहार गरेर अजेय पराक्रम भएका बलशाली भीम पुनः धृष्टद्युम्नलाई अगाडि राखेर उभिए।
26यसैबीच अत्यन्त तेजस्वी धनञ्जय कुरुहरूको रथसेनातिर बढे। माद्रीका दुवै पुत्र र महारथी सात्यकि — ती सबै बलवान् वीर हर्षपूर्वक शकुनिको वध गर्न उसमाथि जाइलागे।
27तीक्ष्ण बाणहरूले शकुनिको असङ्ख्य अश्वसेनाको वध गरेर ती पाण्डव वीरहरू चाँडै नै स्वयं शकुनितिर बढे, जसमा घोर संग्राम सुरु भयो।
28तब, हे राजन्, धनञ्जय तीनै लोकमा विख्यात आफ्नो गाण्डीव धनुष फैलाउँदै कौरवहरूको रथसेनाको माझमा पसे।
29सेता घोडा जोतिएको र कृष्ण जसका सारथि थिए, त्यस रथलाई, जसमा अर्जुन योद्धाका रूपमा स्थित थिए, आफूतिर बाण बर्साउँदै आइरहेको देखेर तपाईंको सेना भयले भाग्यो।
30रथ र घोडाविहीन तथा चारैतिरबाट बाणहरूले बिँधिएका पच्चीस हजार पैदल सैनिक पार्थतिर बढे र तिनीहरूले उनलाई घेरे।
31तब पाञ्चालहरूमध्ये महारथी धृष्टद्युम्नले, भीमसेनलाई अगाडि राखेर, चाँडै नै तिनीहरूको वध गरे र विजय प्राप्त गरे।
32पाञ्चालराजका पुत्र, विख्यात धृष्टद्युम्न महान् धनुर्धर, परम सुन्दर र शत्रुहरूको दमन गर्ने थिए।
33परेवाजस्तै सेता घोडा जसका रथमा जोतिएका थिए र जसको ध्वजा अग्लो कोविदार वृक्षको बनेको थियो, ती धृष्टद्युम्नलाई देखेर तपाईंको सेना भयले भाग्यो।
34विख्यात माद्रीपुत्रहरू, जसका साथमा सात्यकि थिए, र तिनीहरूको पछिपछि अस्त्रहरूको प्रयोगमा शीघ्रता देखाउने गान्धारराज — यिनीहरू चाँडै नै हाम्रो सामु आइपुगे।
35चेकितान, शिखण्डी र द्रौपदीका पाँचै पुत्रले तपाईंको सेनाको धेरै ठूलो भागको वध गरेर आफ्ना शङ्ख फुके।
36आफ्नो सम्पूर्ण सेनालाई रणभूमिबाट भागिरहेको देखेर ती पाण्डव वीरहरूले तिनीहरूको पछ्याइ गरे र त्यसै गरी वध गरे जसरी गोरुले पराजित गोरुहरूको पछ्याइ गर्दछन्।
37तब पाण्डुपुत्र महाबली सव्यसाची तपाईंको सेनाको बाँकी भागलाई अझै युद्ध गरिरहेको देखेर, हे राजन्, क्रोधले भरिए।
38हे महाराज, अचानक उनले तपाईंको बाँकी सेनालाई बाणहरूले ढाकिदिए। तर तब जुन धूलो उठ्यो, त्यसले आकाश ढाक्यो, जसले गर्दा हामीले केही पनि देख्न सकेनौँ।
39त्यस ठाउँमा अन्धकार पनि छायो र रणभूमि बाणहरूले भरियो। तब, हे महाराज, तपाईंको सेना भयले चारैतिर भाग्यो।
40यसरी आफ्नो सेना छिन्नभिन्न भएपछि, हे महाराज, कुरुराज मित्र र शत्रु दुवैमाथि जाइलागे।
41तब, हे भरतकुलश्रेष्ठ, दुर्योधनले सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई युद्धका लागि ललकारे, जसरी प्राचीन कालमा असुर बलिले सम्पूर्ण देवताहरूलाई ललकारेका थिए।
42तब पाण्डवहरू जम्मा भई र क्रोधले भरिई, उसलाई बारम्बार हप्काउँदै र नानाथरी अस्त्र छोड्दै दुर्योधनतिर बढे।
43तर उसले निर्भय भई बाणहरूले आफ्ना शत्रुहरूमाथि प्रहार गर्यो। तपाईंका पुत्रको पराक्रम अत्यन्त अद्भुत थियो, किनभने सम्पूर्ण पाण्डवहरू मिलेर पनि उसलाई परास्त गर्न सकेनन्। यसै बेला दुर्योधनले आफ्नो सेनालाई बाणहरूले अत्यन्त क्षतविक्षत र भाग्न उद्यत देख्यो। तब, हे महाराज, युद्धको निश्चय गरेका र तिनीहरूलाई हर्षित पार्न चाहने तपाईंका पुत्रले तिनीहरूलाई पुनः सङ्गठित गर्दै ती योद्धाहरूलाई भन्यो — "मलाई मैदान अथवा पर्वतमा त्यस्तो कुनै ठाउँ देखिँदैन जहाँ भागेर गएमा पाण्डवहरूले तिमीहरूलाई नमारून्! अनि भाग्नुको के लाभ?
44पाण्डवहरूको सेना अब थोरै मात्र बाँकी छ। दुवै कृष्ण पनि नराम्ररी घाइते छन्। यदि हामी सबै यहीँ डटिरह्यौँ भने, निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछौँ।
45तर यदि तिमीहरू भाग्यौ भने, पाण्डवहरूले तिमीहरूको पछ्याइ गरेर तिमीहरू सबैको वध गर्नेछन्। त्यसैले युद्धमा मृत्यु नै हाम्रा लागि कल्याणकारी छ।
46क्षत्रिय धर्मअनुसार युद्ध गर्दै रणभूमिमा मृत्यु पाउनु स्वागतयोग्य छ। त्यस्तो मृत्युले शोक उत्पन्न गर्दैन। त्यस्तो मृत्यु पाएर पुरुषले परलोकमा शाश्वत सुख भोग्दछ।
47यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण क्षत्रियले मेरो कुरा सुनून्। तिनीहरूका लागि यही श्रेयस्कर छ कि तिनीहरू क्रुद्ध भीमसेनको वशमा परून्, तर आफ्ना पुर्खाहरूको पालादेखि पालन हुँदै आएका कर्तव्यहरूको उपेक्षा नगरून्।
48क्षत्रियका लागि रणभूमिबाट भाग्नुभन्दा ठूलो पापपूर्ण कर्म अरू छैन। हे कौरवहरू, युद्धको धर्मभन्दा ठूलो स्वर्गको मार्ग अरू छैन।
49योद्धाले एकै दिनमा परलोकका ती आनन्दमय लोक प्राप्त गर्दछ, जसलाई पाउन अरूहरूलाई धेरै वर्ष लाग्दछ।" — राजाका ती वचनको पालन गर्दै क्षत्रिय महारथीहरू आफ्नो पराजय सहन नसकेकाले र आफ्नो पराक्रम देखाउने दृढ निश्चय गरेर पुनः पाण्डवहरूमाथि जाइलागे।
50तब तपाईंको सेना र शत्रुहरूबीच पुनः एक अत्यन्त भयंकर युद्ध सुरु भयो, जो देव र दानवहरूको युद्धजस्तै थियो।
51तब, हे महाराज, तपाईंका पुत्र दुर्योधनले आफ्नो सम्पूर्ण सेनासहित युधिष्ठिरलाई अगाडि राखेका पाण्डवहरूमाथि आक्रमण गरे।