कर्ण पर्व — कर्ण का वध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 91
संस्कृत
1संजय उवाच तमब्रवीद वासुदेवो रथस्थो राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम्। प्रायेण नीचा व्यमनेषु मग्ना निन्दति दैवं कुकृतं न तु स्वम्॥
2मानाययेस्त्वं च सुयोधनश्च। दुःशासनः शकुनिः सौबलश्च न ते कर्ण प्रत्यभात्तत्र धर्म:॥
3यदा सभायां राजानमनक्षज्ञं युधिष्ठिरम्। अजैषीच्छकुनि नात् क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
4वनवासे व्यतीते च कर्ण वर्षे त्रयोदशे। न प्रयच्छसि यद् राज्यं क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
5यद् भीमसेनंन सपैश्च विषयुक्तैश्च भोजनैः। आचरत् त्वन्मते राजा क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
6यद् वारणावते पार्थान सुप्ताञ्जतुगृहे तदा। आदीपयस्त्वं राधेय क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
7यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासनवशे स्थिताम्। सभायांन प्राहसः कर्ण क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
8तदनार्यैः पुरा कृष्णां क्लिश्यमानामनागसम्। उपप्रेक्षसि राधेय क्व ते धर्मस्तदा गतः॥
9विनष्टाः पाण्डवः कृष्णे शाश्वतं नरकं गता। पतिमन्यं वृणीष्वेति वदंस्त्वं गजसामिनीम्॥ उपप्रेक्षसि राधेय क्व ते धर्मस्तदा गतः।
10राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाव्यथसि पाण्डवान्। यदा शकुनिमाश्रित्य क्क ते धर्मस्तदा गतः॥
11यदाभिमन्युं बहवो युद्दे जघ्नुर्महारथाः। परिवार्य रणे बालं क्क ते धर्मस्तदा गतः॥
12यद्येष धर्मस्तत्र न विद्यते हि किं सर्वथा तालुविशोषणेन। अद्येह धाणि विधत्स्व सूत तथापि जीवन विमोक्ष्यसे हि॥
13नलो ह्यक्षैर्निर्जितः पुष्करेण पुनर्यशो राज्यमवाप वीर्यात्। सर्वेः समेताः परिवृत्तलोभाः॥ निहत्य शूत्रन् समरे प्रवृद्धान् ससोमका राज्यमवाप्नुयुस्ते। तथा गता धार्तराष्ट्रा विनाशं धर्माभिगुप्तैः सततं नृसिंहः॥
14संजय उवाच एवमुक्तस्तदा कर्णो वासुदेवेन भारत। लज्जयावनतो भूत्वा नोत्तरं किञ्चिदुक्तवान्॥
15क्रोधात् प्रस्फुरमाणैष्टो धनुरुद्यम्य भारत। योधयामास वै पार्थ महावेगपराक्रमः॥
16ततोऽब्रवीद् वासुदेव: फाल्गुनं पुरुर्षभम्। दिव्यास्त्रेणैव निर्भिद्य पातयस्व महाबल॥
17एवमुक्तस्तु देवेन क्रोधमागातदार्जुनः। मन्युमभ्याविशद् घोरं स्मृत्वा तत्तु धनंजयः॥
18तस्य क्रुद्धस्य सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यस्तेजसोऽतिषः। प्रादुरासंस्तदा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
19तत् समीक्ष्य ततः कर्णो ब्रह्मास्त्रेण धनंजयम्। अभ्यवर्षत् पुनर्यनमकरोद् रथसर्जने॥
20ब्रह्मास्त्रेणैव तं पार्थो ववर्ष शरवृष्टिभिः। तदस्त्रमस्त्रेणावार्य प्रजहार च पाण्डवः॥
21ततोऽन्यदस्त्रं कौन्तेयो दयितं जातवेदसः। मुमोच कर्णमुद्दिश्य तत् प्रजज्वाल तेजसा॥
22वारुणेन ततः कर्णः शमयामास पावकम्। जीमूतैश्च दिशः सर्वाश्चके तिमिरदुर्दिनाः॥
23पाण्डेवयस्त्वसम्भ्रातो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान्। अपोवाह तदाभ्राणि राधेयस्य प्रपश्यतः॥
24ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम्। आददे पाण्डुपुत्रस्य सूतपुत्रो जिघांसयां॥
25योज्यमाने ततस्तस्मिन् बाणे धनुषि पूजिते। चचाल पृथिवी राजन् सशैलवनकानना॥
26ववौ सशर्करो वायुर्दिशश्च रजसा वृताः। हाहाकारश्च संजज्ञे सुराणां दिवि भारत॥
27तमिषु संधितं दृष्ट्वा सूतपत्रेण मारिष। विषादं परमं जग्मुः पाण्डवा दीनचेतसः॥
28स सायकः कर्णभुजप्रमुक्तः शक्राशनिप्रख्यरुचिः शिताग्रः॥ भुजान्तरं प्राप्य धनंजयस्य विवेश वल्मीकमिवोरगोत्तमः।
29स गाढविद्धः समरे महात्मा विघूर्णमानः श्लथहस्तगाण्डिवः॥ चचाल बीभत्सुरमित्रमर्दनः क्षितेः प्रकम्पे च यथा चलोत्तमः।
30तदन्तरं प्राप्य वृषो महारथो रथाङ्गमुर्वीगतमुज्जिहीषुः॥ रथादवल्पुत्य निगृह्य दोर्ध्या शशाक दैवान महाबलोऽपि।
31ततः किरीटी प्रतिलभ्य संज्ञा जग्राह बाणं यमदण्डकल्पम्॥ ततोऽर्जुनः प्राञ्जलिकं महात्मा ततोऽब्रवीद् वासुदेवोऽपि पार्थम्। छिन्थ्यस्य मूर्धानमरेः शरेण न यावदारोहति वै रथं वृषः॥
32स्तत: शरं प्रज्वलितं प्रगृह्य। जघान कक्षाममलार्कवर्णा महारथे रथचक्रे विमग्ने॥
33तं हस्तिकक्षाप्रवहं च केतुं सुवर्णमुक्तामणिवज्रपृष्ठम्। ज्ञानप्रकर्षोत्तमशिल्पियुक्तैः कृतं सुरूपं तपनीयचित्रम्॥
34ममित्रवित्रासनमीडयरूपम्। विख्यातमादित्यसमं स्म लोके त्विषा समं पावकभानुचन्द्रैः॥
35ततः क्षुरप्रेण सुसंशितेन सुवर्णपुड्वेन हुताग्निवर्चसा। श्रिया ज्वलन्तं ध्वजमुन्ममाथ महारथस्याधिस्थेः किरीटी॥
36यशश्च दर्पश्च तथा प्रियाणि सर्वाणि कार्याणि च तेन केतुना। साकं कुरूणां हृदयानि चापतन् बभूव हाहेति च निःस्वनो महान्॥
37दृष्ट्वा ध्वजं पातितमाशुकारिणा कुरुप्रवीरेण निकृत्तमाहवे। नाशंसिरे सूतपुत्रस्य सर्वे जयं तदा भारत ये त्वदीया: :॥
38अथ त्वरन् कर्णवधाय पार्थो महेन्द्रवज्रानलदण्डसंनिभम्। आदत्त चाथाञ्जलिकं निषङ्गात् सहस्ररश्मेरिव रश्मिमुत्तमम्॥
39मर्मच्छिदं शोणितमांसदिग्धं वैश्वानरार्कप्रतिमं महार्हम्। नराश्वनागासुहरं त्र्यरत्न षड्वाजमञ्जोगतिमुग्रवेगम्॥ सहस्रनेत्राशतितुल्यवीर्य कालानलं व्यात्तमिवातिघोरम्। पिनाकनाराणचक्रसंनिभं भयङ्करं प्राणभृतां विनाशनम्॥
40जग्राह पार्थः स शरं प्रहृष्टो यो देवसङ्घरपि दुर्निवार्यः। सम्पूजितो यः सततं महात्मा देवासुरान् यो विजयेन्महेषुः॥
41तं वै प्रमृष्टं प्रसमीक्ष्य युद्धे चचाल सर्वं सचराचरं जगत्। स्तमुद्यतं प्रेक्ष्य महाहवेषुम्॥
42ततस्तु तं वै शरमप्रमेयं गाण्डीवधन्वा धनुषि व्ययोजयत्। युक्तवा महास्त्रेण परेण चापं विकृष्य गाण्डीवमुवाच सत्वरम्॥
43अयं महास्त्रप्रहितो महाशरः शरीरहवासुहरश्च दुर्हदः। तपोऽस्ति तप्तं गुरवश्च तोषिता पया यदीष्टं सुहृदां श्रुतं तथा॥ अनेन सत्येन निहन्त्वयं शरः सुसंहितः कर्णमरिं ममोर्जितम्। इत्यूचिवांस्तं प्रमुमोच बाणं धनंजयः कर्णवधाय घोरम्॥
44कृत्यामथर्राङ्गिरसीमिवोग्रां दीप्तामसह्यां युधि मृत्युनापि। ब्रुवन किरीटी तमतिप्रहृष्टो ह्ययं शरो मे विजयावहोस्तु॥ जिघांसुरर्कन्दुसमप्रभावः कर्ण मयास्तो नयतां यमाय।
45तेनेषुवर्येण किरीटमाली प्रहृष्टरूपो विजयावहेन॥ जिघांसुरर्केन्दुसमप्रभेण चक्रे विषक्तं रिपुमाततायी।
46तथा विमुक्तो बलिनार्कतेजाः प्रज्वालयामास दिशो नभश्च। ततोऽर्जुनस्तस्य शिरो जहार वृत्रस्य वज्रेण यथा महेन्द्रः॥
47स्तदा महास्त्रप्रतिमन्त्रितेन। पाथोऽपराह्ने शिर उच्चकर्त वैकर्तनस्याथ महेन्द्रसूनुः॥
48मथास्य कायो निपपात पश्चात्। तदुद्यतादित्यसमानतेजसं शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम्॥ वराङ्गमुक्मपतञ्चमूमुखे दिवाकरोऽस्तादिवरक्तमण्डलः।
49ततोऽस्य देहं सततं सुखोचितं सुरूपमत्यर्थमुदारकर्ममः॥ परेण कृच्छ्रेण शिरः समत्यजद् गृहं महर्धीव सुसङ्गमीश्वरः।
50शरैर्विभिन्नं व्यसु तत् सुवर्चसः पपात कर्णस्य शरीरमुच्छ्रितम्॥ स्त्रवव्रणं गैरिकतोयविस्त्रवं गिरेर्यथा वज्रहतं महाशिरः। देहाच कर्णस्य निपातितस्य तेजः सूर्य खं वितत्याविवेश॥
51तदद्भुतं सर्वमनुष्ययोधाः संदृष्टवन्तो निहते स्म कर्णे। दृष्ट्वा कर्णं पातितं फाल्गुनन॥
52तथैव कृष्णश्च दनंजयश्च हृष्टौ यमौ दध्मतुर्वारिजातौ। तं सोमकाः प्रेक्ष्य हतं शयानं सैन्यैः सार्ध सिंहनादान् प्रचक्रुः॥
53तूर्याणि संजघ्नुरतीव हृष्टा वासांसि चैवादुधुवर्भुजांश्च। संवर्धयन्तश्च नरेन्द्र योधाः पार्थं समाजग्मुरतीव हृष्टाः॥ नन्योन्यमाश्लिष्य नदन्त ऊचुः। दृष्ट्वा तु कर्ण भुवि वा विपन्नं कृतं रथात् सायकैरर्जुनस्य॥
54महानिलेनादिमिरापविद्धं यज्ञावसानेऽग्निमिव प्रशान्तम्। मस्तं गतं भास्करस्येव बिम्बम्॥
55शरैराचितसर्वाङ्गः शोणितैधपरिप्लुतः। विभाति देहः कर्णस्य स्वरश्मिभिरिवांशुमान्॥
56प्रताप्य सेनामामित्री दीप्तैः शरगभस्तिभिः। बलिनार्जुनकालेन नीतोऽस्तं कर्णभास्करः॥
57अस्तं गच्छन् यथादित्यः प्रभामादाय गच्छति। तथा जीवितमादाय कर्णस्येषुर्जगाम सः॥
58अपराह्नेऽपराहोऽस्य सूतपुत्रस्य मारिष। छिन्नमञ्जलिकेनाजौ सोत्सेधमपतच्छिरः॥
59उपर्युपरि सैन्यानामस्य शत्रोस्तदञ्जसा। शिर: कर्णस्य सोत्सेधमिषुः सोऽप्यहरद् द्रुतम्॥
60कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां शराचितं शोणितदिग्धगात्रम्। श्छिन्नध्वजेनाथ ययौ रथेन॥
61हते कर्णे कुरवः प्राद्रवन्त भयार्दिता गाढविद्धाश्च संख्ये। अवेक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम्॥
62सहस्रनेक्षप्रतिमानकर्मणः सहस्रपत्रप्रतिमाननं शुभम्। सहस्ररश्मिर्दिनसंक्षये यथा तथापतत् कर्णशिरो वसुंधराम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then Krishna, who was on the car said to Karna-"Fortunate it is, O son of Radha, that you remember virtue. It is always seen that men, when they are in distress, speak ill of the providence and not of their own evil deeds.
2You, Duryodhana, Dushasana and Subala's son Shakuni, brought Draupadi, clad in one piece of cloth, before the court. Then O Karna, this virtue of yours, did not display itself.
3When Shakuni, a clever hand at dice, defeated Kunit's son Yudhishthira who was innocent of the game where was this virtue of yours?
4When the period of exile and the thirteenth year (of concealment) was over and you did not return the Pandavas their kingdom where was his virtue of yours.
5When at your advice the Kuru king attempted to kill Bhima through snakes and poisoned food where was this virtue of yours?
6When you set fire to the wax-house at Varanavata for burning the sleeping Pandavas to death where was this virtue of yours?
7When you laughed at Draupadi while she, spare dressed and in her season, stood before the court at Dusasana's will where was this virtue of yours?
8O son of Radha! Where your religion (rule) was slipped when you once observed Draupadi getting torture in the hands of mean Kauravas.
9When you spoke to the Princess Draupadi, of dignified elephantine gait, “O Draupadi, the Pandavas are lost into eternal hell, choose another husband" and looked on the scene with glee where was this virtue of yours?
10When thirsting for the kingdom and relying on the king of Gandharas you invited the Pandavas to a game at dice where was this virtue of yours?
11When encircling the boy Abhimanyu in battle a number of powerful car-warriors killed him where was the virtue of yours.
12If this your virtue, the aid of which you now solicit, was no where on all those Occasions what is the use of drying up your tongue by uttering that word? You now wish to practise virtue, O Suta, but you shall not escape with your life.
13Like Nala who was vanquished by Pushkara at a game of dice, but who regained his kingdom by dint of his power, the Pandavas, who are free from cupidity, will regain their kingdom by the force of their arms and help of their friends. Having killed their powerful enemies they with the Somakas will regain their kingdom. The sons of Dhritarashtra will be killed by those best of men who are always shielded by virtues.
14Sanjaya said Thus accosted by Krishna, O descendant of Bharata, Karna hung down his head in shame and made no reply.
15With lips trembling in anger, he, of great energy and prowess, took up his bow and began to fight with Arjuna.
16Then Vasudeva's son said to Phalguna, that best of men-"Strike Karna down with a celestial weapon."
17Thus accosted by the deity Arjuna was worked up with anger. And recollecting all the incidents Dhananjaya was possessed by a terrific rage.
18Then, O king, as if scintillations of fire began to come put from the pores of the angry Partha's body. The scene was exceedingly wondrous.
19Seeing it Karna invoked the Brahma weapon, shot arrows on Dhananjaya and tried once more to get rid of his car. arrOWS son
20Partha, also, by his Brahma weapon made a down pour of upon Karna. Counteracting the arrows of his enemy with those of his own Pandu's son continued to strike him.
21Then aiming at Karna Kunti's discharged another favourite weapon of his powerful as the fire.
22Karna, however, put out that fire with Varuna (watery) weapon. Suta's son covered all the directions with clouds created by his arrows and it appeared like a rainy day.
23Then before the very presence of Karna, the powerful son of Pandu scattered those clouds with his Vayavya weapon.
24Then for killing the son of Pandu, the charioteer's son took up another dreadful arrows shining like the fire.
25When that arrow was set on the bow-string, O king, the earth shook with her mountains, watery expanses and forests.
26Violent winds blew scattering pebbles. All the directions were covered with dust and cries of lamentation arose amongst the celestials in the sky.
27Seeing that arrows aimed by Karna, the Pandavas were worked with depression and sorrow.
28The keen arrows, effulgent like Shakra's thunder-bolt shot off Karna's hands, fell upon Dhananjaya's breast and went into it like a serpent penetrating an ant-hill.
29Thus wounded that chastiser of enemies, the high-souled Vibhatsu began to reel. His grasp became loosened and his bow Gandiva, dropped off his hands. He shook there like the king of mountain in an earth-quake.
30During this opportunity the great carwarrior Vrisha leaped down from his chariot to extricate the wheel that had been sunk underneath the earth. Holding it with his two hands he tried his best of get it out. But unfortunately for his bad luck he failed through he was possessed of great strength.
31In the interval regaining his consciousness the diadem-decked and the high-souled Arjuna took his arrow Anjalika which was fatal as the rod of Death. Thereupon Krishna said to Partha-"Cut-off with this arrow the head of your enemy before he gets upon his car.”
32Praising highly those words of Lord Krishna and while the wheel of his enemy was still under the earth the great car-warrior Arjuna took up a highly effulgent, razorheaded arrow and struck down Karna's standard bearing the emblem of an elephant and shining like the spotless sun.
33That standard bearing the elephant was decorated with gold, pearls, gems and diamonds and was made with great skill by the best of artizans. It was highly beautiful and made of pure gold.
34That standard always used to inspire your soldiers with courage and fill your enemies with fear. Its form was highly praiseworthy. Known all over the world it was effulgent like the sun.
35With that keen, gold-winged razor, headed arrow effulgent like fire, fed with libations of clarified butter the diadem-decked Arjuna cutoff that standard of Adhiratha's son, the great car-warrior.
36With that standard fell the glory, pride, hope of success and everything dear unto the hearts of the Kurus. And cries of lamentations arose in your army.
37Seeing that standard struck down by the light-handed Kuru hero your soldiers gave up all hopes of Karna's success.
38Then wishing to kill Karna quickly Arjuna took out from his quiver an Anjlika arrow that was effulgent like Indra's thunder-bolt, Agni's rod or the thousand-rayed sun.
39Capable of cutting to the quick, covered with flesh and blood, effulgent like the sun or fire, made of precious ingredients, straightcoursing, impetuous, destructive of men, horses and elephants it was three cubits and six feet in length. Powerful as the thousand-eyed Indra's thunder-bolt, irresistible as the night rangers, the trident or the discus it was highly terrible and capable of destroying all creatures.
40Partha cheerfully took up that arrow which could not be withstood even by the celestials. This great weapon, capable of discomfiting the celestials and Asuras, was always adored by the son of Pandu.
41Seeing that arrow taken up by Partha in battle, the entire universe trembled with its mobile and immobile creations. Beholding that arrow about to be discharged the Rishis cried aloud "Peace be to the universe.
42The holder of the Gandiva then set that peerless arrows his bow united with another highly powerful weapon. Then drawing his Gandiva bow he said.
43If I have ever practised penances, if I have ever respected my elders and listened to the counsels of well-wishers let this arrow be powerful enough to destroy the body and heart of my enemy. Let his sharp arrow, adored by me, slay my enemy Karna." Saying this Dhananjaya discharged the arrow for destroying Karna.
44It was a terrific arrows, efficacious as a rite of the Atharvan of Angiras, effulgent and incapable of being borne by Death himself in battle. Desirous of slaying Karna Partha again cheerfully said-“May this arrow bring on my victory. May it, effulgent like the fire or sun, shot by me, dispatch Karna to the abode of Death.
45Saying this, Arjuna, adorned with crown and garlands, ever inimical towards Karna and desirous of killing him, struck his enemy with that best of arrows, effulgent like the sun of moon capable of giving victory.
46Discharged by that mighty heroic that arrow, effulgent like the sun, emblazoned all the quarters. With that arrow Arjuna struck off his enemy's head like Indra striking the head of Vritra with his thunder.
47With that powerful Anjalika weapon inspired with mantras Indra's son cut-off the head of Vaikartana in the afternoon.
48Thus sundered with Anjalika arrow Karna's trunk dropped down on earth. The head also of the commander of the Kuru army, effulgent like the risen, sun and the meridian sun of the autumn, dropped down on earth like the crimson sun falling down from the setting hill.
49The head of the illustrious Karna reluctantly left the body, highly beautiful and brought up in luxury like a person unwillingly leaving a big house filled with riches.
50Cut-off with Arjuna's arrows and shorn of life the tall and shining body of Karna, with blood gushing out of every wound, looked like the summit of a red chalk mount clapped by a thunder-bolt with red streams running down after a shower. Then a light came out of Karna's body, passed though the sky and entered into the sun.
51This wonderful spectacle was wiinessed by all the on-lookers after Karna's fall. Then seeing Karna slain by Phalguna the Pandavas blew their conchs.
52Likewise Krishna and Dhananjaya, overflowing with joy, blew their conchs. Seeing Karna slain and lying on the battle-field the Somakas were filled the joy and sent-up loud shouts with other soldiers.
53With great joy the struck their trumphets and shook their arms and garments. Then, O king, approaching Partha, all the warriors began to praise him; other powerful heroes danced embracing each other; and others sending loud shouts said-"By good luck Karna has slain prostrate on earth wounded with arrows."
54Karna's head, separated off the body, looked like a mountain top loosened by a storm or like fire put out after the completion of a sacrifice, or the sun after it has risen the setting hill.
55Karna's body filled with all parts arrow penetrated and soaked in blood was getting the grace of sun, the holder of beams and illuminated.
56After having scorched his enemy's army the Karna-like sun, having arrows for its rays, was caused to be set by Arjuna time.
57As while moving towards the setting hill the sun withdraws all its rays so (Arjuna's) arrow passed of taking Karna's vital breaths.
58In the afternoon cut-off with Anjalika in battle the head of the charioteer's son dropped down earth.
59Before the very presence of the Kaurava troops that weapon speedily took away Karna's head and body.
60Beholding the brave Karna prostrated on earth wounded with shafts and bathed in blood the king of Madras left the battle field on the car deprived of the standard.
61After Karna's fall the Kuru soldiers, wounded with arrows and filled with fear, took to their heels looking again and again on the lofty and shining standard of Arjuna.
62The beautiful head, having a countenance like a loutus of a thousand petals, of Karna, whose exploits like those of the thousand eyes Indra, drooped down on earth like the thousand-rayed sun in the end of day.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब रथ पर विराजमान कृष्ण ने कर्ण से कहा — "हे राधापुत्र! सौभाग्य है कि तुम्हें धर्म का स्मरण हो आया। सदा यही देखा जाता है कि मनुष्य विपत्ति में पड़ने पर विधाता की निन्दा करते हैं, अपने दुष्कर्मों की नहीं।
2तुमने, दुर्योधन, दुःशासन तथा सुबलपुत्र शकुनि ने एक ही वस्त्र में लिपटी द्रौपदी को सभा में लाकर खड़ा किया था। हे कर्ण! तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ प्रकट नहीं हुआ?
3जब द्यूत में निपुण शकुनि ने उस खेल से अनभिज्ञ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर को परास्त किया, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
4जब वनवास की अवधि और अज्ञातवास का तेरहवाँ वर्ष पूरा हो चुका था और तुमने पाण्डवों को उनका राज्य नहीं लौटाया, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
5जब तुम्हारी सलाह पर कुरुराज ने सर्पों तथा विषयुक्त भोजन के द्वारा भीम का वध करने का प्रयत्न किया, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
6जब तुमने सोए हुए पाण्डवों को जलाकर मार डालने के लिए वारणावत में लाक्षागृह में आग लगवाई, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
7जब द्रौपदी रजस्वला अवस्था में एक ही वस्त्र पहने दुःशासन की इच्छा से सभा में खड़ी की गई और तुम उन पर हँसे, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
8हे राधापुत्र! जब तुमने द्रौपदी को नीच कौरवों के हाथों यातना पाते देखा, तब तुम्हारा वह धर्म (आचार) कहाँ खिसक गया था?
9जब तुमने गजगामिनी राजकुमारी द्रौपदी से कहा था — "हे द्रौपदी! पाण्डव तो सदा के लिए नरक में जा गिरे; अब तुम कोई दूसरा पति चुन लो" — और उस दृश्य को हर्ष के साथ देखते रहे, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
10जब राज्य की तृष्णा से गान्धारराज के भरोसे तुमने पाण्डवों को द्यूतक्रीड़ा के लिए निमन्त्रित किया, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
11जब युद्ध में अनेक महारथियों ने बालक अभिमन्यु को घेरकर उसका वध किया, तब तुम्हारा यह धर्म कहाँ था?
12यदि तुम्हारा यह धर्म, जिसकी सहायता तुम अब माँग रहे हो, उन समस्त अवसरों पर कहीं नहीं था, तो अब उस शब्द को उच्चारते हुए अपनी जीभ सुखाने से क्या लाभ? हे सूत! अब तुम धर्म का आचरण करना चाहते हो, किन्तु तुम प्राणों सहित बचकर नहीं जाओगे।
13जिस प्रकार नल द्यूत में पुष्कर से पराजित हुए किन्तु अपने पराक्रम के बल पर पुनः अपना राज्य प्राप्त कर लिया, उसी प्रकार लोभरहित पाण्डव अपनी भुजाओं के बल और मित्रों की सहायता से पुनः अपना राज्य प्राप्त करेंगे। अपने बलवान् शत्रुओं का वध करके वे सोमकों सहित पुनः अपना राज्य प्राप्त करेंगे। धृतराष्ट्र के पुत्र उन पुरुषश्रेष्ठों के हाथों मारे जाएँगे, जिनकी रक्षा सदा धर्म करता है।"
14सञ्जय ने कहा — हे भरतवंशी! कृष्ण के इस प्रकार कहने पर कर्ण लज्जा से सिर झुकाकर रह गए और कोई उत्तर न दे सके।
15क्रोध से काँपते अधरों के साथ उन महातेजस्वी और महापराक्रमी वीर ने अपना धनुष उठाया और अर्जुन से युद्ध करने लगे।
16तब वसुदेवपुत्र ने पुरुषश्रेष्ठ फाल्गुन से कहा — "किसी दिव्यास्त्र से कर्ण को मार गिराओ।"
17भगवान् के इस प्रकार कहने पर अर्जुन क्रोध से भर उठे। और समस्त घटनाओं का स्मरण करके धनञ्जय भयंकर क्रोध से आविष्ट हो गए।
18तब हे राजन्, क्रुद्ध पार्थ के शरीर के रोमकूपों से मानो अग्नि की चिनगारियाँ निकलने लगीं। वह दृश्य अत्यन्त अद्भुत था।
19यह देखकर कर्ण ने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया, धनञ्जय पर बाण छोड़े और एक बार फिर अपने रथ को मुक्त कराने का प्रयत्न किया।
20पार्थ ने भी अपने ब्रह्मास्त्र से कर्ण पर बाणों की वर्षा कर दी। अपने बाणों से शत्रु के बाणों को विफल करते हुए पाण्डुपुत्र उन पर प्रहार करते रहे।
21तत्पश्चात् कुन्तीपुत्र ने कर्ण को लक्ष्य करके अपना एक अन्य प्रिय अस्त्र छोड़ा, जो अग्नि के समान प्रबल था।
22किन्तु कर्ण ने वारुण (जलीय) अस्त्र से उस अग्नि को बुझा दिया। सूतपुत्र ने अपने बाणों से उत्पन्न मेघों से समस्त दिशाएँ आच्छादित कर दीं और वह वर्षा के दिन के समान जान पड़ने लगा।
23तब कर्ण के सामने ही महाबली पाण्डुपुत्र ने अपने वायव्य अस्त्र से उन मेघों को छिन्न-भिन्न कर दिया।
24तत्पश्चात् पाण्डुपुत्र का वध करने के लिए सूतपुत्र ने अग्नि के समान चमकता एक अन्य भयंकर बाण उठाया।
25हे राजन्! जब वह बाण प्रत्यंचा पर चढ़ाया गया, तब पर्वतों, जलराशियों और वनों सहित पृथ्वी काँप उठी।
26प्रचण्ड वायु कंकड़ उड़ाती हुई बहने लगी। समस्त दिशाएँ धूल से भर गईं और आकाश में देवताओं के बीच विलाप के स्वर उठ खड़े हुए।
27कर्ण द्वारा साधे गए उस बाण को देखकर पाण्डव विषाद और शोक से भर उठे।
28शक्र के वज्र के समान देदीप्यमान वे तीक्ष्ण बाण कर्ण के हाथों से छूटकर धनञ्जय के वक्षस्थल पर आ गिरे और उसमें उसी प्रकार समा गए जैसे सर्प बाँबी में प्रवेश करता है।
29इस प्रकार घायल होकर वे शत्रुदमन महात्मा विभत्सु लड़खड़ाने लगे। उनकी पकड़ ढीली पड़ गई और उनका गाण्डीव धनुष हाथों से छूट गया। वे भूकम्प में हिलते गिरिराज के समान वहीं डोलने लगे।
30इसी अवसर पर महारथी वृष (कर्ण) पृथ्वी में धँसे हुए पहिए को निकालने के लिए अपने रथ से कूद पड़े। उसे दोनों हाथों से पकड़कर उन्होंने उसे बाहर निकालने का पूरा प्रयत्न किया। किन्तु महान् बल से सम्पन्न होते हुए भी दुर्भाग्यवश वे विफल रहे।
31इसी बीच चेतना पुनः प्राप्त करके किरीटधारी महात्मा अर्जुन ने अपना अञ्जलिक बाण उठाया, जो मृत्युदण्ड के समान घातक था। तब कृष्ण ने पार्थ से कहा — "इससे पहले कि वह अपने रथ पर चढ़े, इसी बाण से अपने शत्रु का सिर काट डालो।"
32भगवान् कृष्ण के उन वचनों की अत्यन्त प्रशंसा करते हुए, और जब तक शत्रु का पहिया पृथ्वी में ही धँसा हुआ था, महारथी अर्जुन ने एक अत्यन्त देदीप्यमान क्षुरप्र बाण उठाया और निर्मल सूर्य के समान चमकती, हाथी के चिह्न वाली कर्ण की ध्वजा को काट गिराया।
33हाथी के चिह्न वाली वह ध्वजा स्वर्ण, मोतियों, रत्नों और हीरों से सुसज्जित थी तथा श्रेष्ठ शिल्पियों द्वारा महान् कौशल से बनाई गई थी। वह अत्यन्त सुन्दर थी और शुद्ध स्वर्ण की बनी हुई थी।
34वह ध्वजा सदा आपके सैनिकों में उत्साह भरती थी और आपके शत्रुओं को भय से भर देती थी। उसका रूप अत्यन्त प्रशंसनीय था। समस्त संसार में विख्यात वह सूर्य के समान देदीप्यमान थी।
35घृत की आहुतियों से पुष्ट अग्नि के समान देदीप्यमान उस तीक्ष्ण, स्वर्णपंखयुक्त क्षुरप्र बाण से किरीटधारी अर्जुन ने महारथी अधिरथपुत्र की उस ध्वजा को काट डाला।
36उस ध्वजा के साथ ही कुरुओं का यश, गर्व, विजय की आशा और उनके हृदय को प्रिय सब कुछ गिर पड़ा। और आपकी सेना में विलाप के स्वर उठ खड़े हुए।
37हस्तलाघव-सम्पन्न उस कुरुवीर द्वारा उस ध्वजा को गिराया गया देखकर आपके सैनिकों ने कर्ण की विजय की समस्त आशा त्याग दी।
38तब कर्ण का शीघ्र वध करने की इच्छा से अर्जुन ने अपने तूणीर से एक अञ्जलिक बाण निकाला, जो इन्द्र के वज्र, अग्नि के दण्ड अथवा सहस्रकिरण सूर्य के समान देदीप्यमान था।
39वह मर्म तक काट डालने में समर्थ, मांस और रक्त से लिप्त, सूर्य अथवा अग्नि के समान देदीप्यमान, बहुमूल्य द्रव्यों से बना, सीधा जाने वाला, प्रचण्ड वेग वाला तथा मनुष्यों, अश्वों और हाथियों का संहार करने वाला था, और तीन हाथ छह अंगुल लम्बा था। सहस्रनेत्रधारी इन्द्र के वज्र के समान प्रबल, निशाचरों, त्रिशूल अथवा चक्र के समान अप्रतिहत, वह अत्यन्त भयंकर तथा समस्त प्राणियों का संहार करने में समर्थ था।
40पार्थ ने हर्षपूर्वक वह बाण उठाया, जिसका वेग देवता भी नहीं सह सकते थे। देवताओं और असुरों को भी परास्त करने में समर्थ उस महान् अस्त्र की पाण्डुपुत्र सदा पूजा किया करते थे।
41युद्ध में पार्थ द्वारा उठाए गए उस बाण को देखकर चराचर सहित समस्त विश्व काँप उठा। उस बाण को छोड़े जाने को उद्यत देखकर ऋषिगण उच्च स्वर में पुकार उठे — "विश्व का कल्याण हो!"
42तब गाण्डीवधारी ने उस अनुपम बाण को एक अन्य अत्यन्त प्रबल अस्त्र से संयुक्त करके अपने धनुष पर चढ़ाया। फिर अपने गाण्डीव धनुष को खींचकर उन्होंने कहा —
43"यदि मैंने कभी तपस्या की हो, यदि मैंने कभी अपने गुरुजनों का आदर किया हो और हितैषियों के परामर्श सुने हों, तो यह बाण मेरे शत्रु के शरीर और हृदय का नाश करने में समर्थ हो। मेरे द्वारा पूजित यह तीक्ष्ण बाण मेरे शत्रु कर्ण का वध करे।" यह कहकर धनञ्जय ने कर्ण के विनाश के लिए वह बाण छोड़ दिया।
44वह एक भयावह बाण था, अङ्गिरा के आथर्वण अनुष्ठान के समान फलदायी, देदीप्यमान तथा युद्ध में स्वयं मृत्यु के लिए भी असह्य। कर्ण का वध करने के अभिलाषी पार्थ ने पुनः हर्षपूर्वक कहा — "यह बाण मुझे विजय दिलाए। अग्नि अथवा सूर्य के समान देदीप्यमान यह बाण, जो मैंने छोड़ा है, कर्ण को यमलोक पहुँचा दे।"
45यह कहकर किरीट और माला से सुशोभित, कर्ण के प्रति सदा वैरभाव रखने वाले तथा उसका वध करने के अभिलाषी अर्जुन ने विजय दिलाने में समर्थ, सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान देदीप्यमान उस श्रेष्ठ बाण से अपने शत्रु पर प्रहार किया।
46उन महावीर द्वारा छोड़े जाने पर सूर्य के समान देदीप्यमान उस बाण ने समस्त दिशाओं को उद्भासित कर दिया। उसी बाण से अर्जुन ने अपने शत्रु का सिर उसी प्रकार काट गिराया जिस प्रकार इन्द्र ने अपने वज्र से वृत्र का सिर काटा था।
47मन्त्रों से अभिमन्त्रित उस प्रबल अञ्जलिक अस्त्र से इन्द्रपुत्र ने अपराह्न में वैकर्तन का सिर काट डाला।
48अञ्जलिक बाण से इस प्रकार काटा जाने पर कर्ण का धड़ पृथ्वी पर गिर पड़ा। कुरुसेना के उस सेनापति का मस्तक भी, जो उदित सूर्य तथा शरद् के मध्याह्न-सूर्य के समान देदीप्यमान था, अस्ताचल से गिरते रक्तवर्ण सूर्य के समान पृथ्वी पर आ गिरा।
49यशस्वी कर्ण के मस्तक ने उस परम सुन्दर और सुखभोग में पले हुए शरीर को उसी प्रकार अनिच्छापूर्वक छोड़ा जैसे कोई पुरुष धन-सम्पदा से भरे विशाल भवन को अनिच्छा से छोड़ता है।
50अर्जुन के बाणों से कटा हुआ और प्राणों से रहित कर्ण का वह ऊँचा तथा देदीप्यमान शरीर, जिसके प्रत्येक घाव से रक्त उमड़ रहा था, वज्र से आहत गेरू के पर्वत के उस शिखर के समान दिखाई देता था जिससे वर्षा के पश्चात् लाल धाराएँ बह रही हों। तभी कर्ण के शरीर से एक ज्योति निकली, आकाश को पार करके सूर्य में समा गई।
51कर्ण के गिरने के पश्चात् यह अद्भुत दृश्य वहाँ उपस्थित समस्त दर्शकों ने देखा। तत्पश्चात् कर्ण को फाल्गुन के हाथों मारा गया देखकर पाण्डवों ने अपने शंख बजाए।
52इसी प्रकार हर्ष से भरे कृष्ण और धनञ्जय ने भी अपने शंख बजाए। कर्ण को मारा गया और रणभूमि में पड़ा देखकर सोमक हर्ष से भर उठे और अन्य सैनिकों के साथ उच्च स्वर में हर्षनाद करने लगे।
53उन्होंने महान् हर्ष के साथ अपनी तुरहियाँ बजाईं तथा अपनी भुजाएँ और वस्त्र फहराए। तब हे राजन्, समस्त योद्धा पार्थ के समीप आकर उनकी प्रशंसा करने लगे; अन्य महाबली वीर एक-दूसरे का आलिंगन करते हुए नृत्य करने लगे; और कुछ उच्च स्वर में यह कहते हुए हर्षनाद करने लगे — "सौभाग्य है कि बाणों से घायल कर्ण पृथ्वी पर धराशायी हो गया।"
54धड़ से अलग हुआ कर्ण का मस्तक आँधी से टूटे पर्वतशिखर के समान, अथवा यज्ञ की समाप्ति पर बुझाई गई अग्नि के समान, अथवा अस्ताचल पर पहुँचे सूर्य के समान दिखाई दे रहा था।
55बाणों से बिंधे हुए और रक्त से सराबोर, समस्त अंगों से युक्त कर्ण का वह शरीर किरणधारी सूर्य की कान्ति पाकर प्रकाशित हो रहा था।
56अपने शत्रुओं की सेना को झुलसाने के पश्चात् वह कर्णरूपी सूर्य, जिसकी किरणें ही बाण थे, अर्जुनरूपी काल के द्वारा अस्त कर दिया गया।
57जिस प्रकार अस्ताचल की ओर बढ़ता सूर्य अपनी समस्त किरणें समेट लेता है, उसी प्रकार (अर्जुन का) वह बाण कर्ण के प्राणवायु को लेकर निकल गया।
58अपराह्न के समय युद्ध में अञ्जलिक बाण से कटकर सूतपुत्र का मस्तक पृथ्वी पर गिर पड़ा।
59कौरव सेना के सामने ही उस अस्त्र ने शीघ्र ही कर्ण का मस्तक और शरीर — दोनों हर लिए।
60बाणों से घायल तथा रक्त से नहाए वीर कर्ण को पृथ्वी पर पड़ा देखकर मद्रराज ध्वजाविहीन उस रथ पर सवार होकर रणभूमि छोड़ गए।
61कर्ण के गिरने के पश्चात् बाणों से घायल और भय से भरे कुरु सैनिक अर्जुन की ऊँची तथा देदीप्यमान ध्वजा की ओर बार-बार देखते हुए भाग खड़े हुए।
62सहस्रनेत्रधारी इन्द्र के समान पराक्रम करने वाले कर्ण का वह सुन्दर मस्तक, जिसका मुख सहस्रदल कमल के समान था, दिन के अन्त में सहस्रकिरण सूर्य के समान पृथ्वी पर गिर पड़ा।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब रथमा विराजमान कृष्णले कर्णलाई भन्नुभयो — "हे राधापुत्र! सौभाग्य हो कि तिमीलाई धर्मको सम्झना भयो। सधैँ यही देखिन्छ कि मानिसहरू विपत्तिमा परेपछि विधाताको निन्दा गर्दछन्, आफ्ना दुष्कर्मको होइन।
2तिमीले, दुर्योधन, दुःशासन तथा सुबलपुत्र शकुनिले एउटै वस्त्रमा बेरिएकी द्रौपदीलाई सभामा ल्याएर उभ्याएका थियौ। हे कर्ण! तब तिम्रो यो धर्म कहाँ प्रकट भएन?
3जब द्यूतमा निपुण शकुनिले त्यस खेलबाट अनभिज्ञ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरलाई परास्त पारे, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
4जब वनवासको अवधि र अज्ञातवासको तेह्रौँ वर्ष पूरा भइसकेको थियो र तिमीले पाण्डवहरूलाई तिनको राज्य फर्काएनौ, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
5जब तिम्रो सल्लाहमा कुरुराजले सर्प तथा विषयुक्त भोजनद्वारा भीमको वध गर्ने प्रयत्न गरे, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
6जब तिमीले सुतिरहेका पाण्डवहरूलाई जलाएर मार्नका लागि वारणावतमा लाक्षागृहमा आगो लगाइदियौ, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
7जब द्रौपदी रजस्वला अवस्थामा एउटै वस्त्र लगाएर दुःशासनको इच्छाले सभामा उभ्याइइन् र तिमी उनीमाथि हाँस्यौ, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
8हे राधापुत्र! जब तिमीले द्रौपदीलाई नीच कौरवहरूका हातबाट यातना पाइरहेको देख्यौ, तब तिम्रो त्यो धर्म (आचार) कहाँ चिप्लिएको थियो?
9जब तिमीले गजगामिनी राजकुमारी द्रौपदीलाई भनेका थियौ — "हे द्रौपदी! पाण्डवहरू त सदाका लागि नरकमा गएर परे; अब तिमी अर्को पति छान" — र त्यो दृश्य हर्षका साथ हेरिरह्यौ, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
10जब राज्यको तृष्णाले गान्धारराजको भरमा तिमीले पाण्डवहरूलाई द्यूतक्रीडाका लागि निमन्त्रणा गर्यौ, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
11जब युद्धमा अनेक महारथीहरूले बालक अभिमन्युलाई घेरेर उसको वध गरे, तब तिम्रो यो धर्म कहाँ थियो?
12यदि तिम्रो यो धर्म, जसको सहायता तिमी अब मागिरहेका छौ, ती सम्पूर्ण अवसरमा कतै थिएन भने, अब त्यो शब्द उच्चारण गर्दै आफ्नो जिब्रो सुकाएर के लाभ? हे सूत! अब तिमी धर्मको आचरण गर्न चाहन्छौ, तर तिमी प्राणसहित बाँचेर जानेछैनौ।
13जसरी नल द्यूतमा पुष्करसँग पराजित भए तर आफ्नो पराक्रमको बलमा पुनः आफ्नो राज्य प्राप्त गरे, त्यसरी नै लोभरहित पाण्डवहरूले आफ्ना पाखुराको बल र मित्रहरूको सहायताले पुनः आफ्नो राज्य प्राप्त गर्नेछन्। आफ्ना बलवान् शत्रुहरूको वध गरेर तिनीहरूले सोमकहरूसहित पुनः आफ्नो राज्य प्राप्त गर्नेछन्। धृतराष्ट्रका पुत्रहरू ती पुरुषश्रेष्ठका हातबाट मारिनेछन्, जसको रक्षा सधैँ धर्मले गर्दछ।"
14सञ्जयले भने — हे भरतवंशी! कृष्णले यसरी भन्नुभएपछि कर्ण लाजले शिर निहुराएर रहे र कुनै उत्तर दिन सकेनन्।
15क्रोधले काँप्ने ओठसहित ती महातेजस्वी र महापराक्रमी वीरले आफ्नो धनुष उठाए र अर्जुनसँग युद्ध गर्न थाले।
16तब वसुदेवपुत्रले पुरुषश्रेष्ठ फाल्गुनलाई भन्नुभयो — "कुनै दिव्यास्त्रले कर्णलाई मारेर ढाल।"
17भगवान्ले यसरी भन्नुभएपछि अर्जुन क्रोधले भरिए। र सम्पूर्ण घटना सम्झेर धनञ्जय भयङ्कर क्रोधले आविष्ट भए।
18तब हे राजन्, क्रुद्ध पार्थको शरीरका रोमकूपबाट मानौँ अग्निका फिलिङ्गा निस्कन थाले। त्यो दृश्य अत्यन्त अद्भुत थियो।
19यो देखेर कर्णले ब्रह्मास्त्रको आवाहन गरे, धनञ्जयमाथि बाण छाडे र एक पटक फेरि आफ्नो रथ मुक्त गराउने प्रयत्न गरे।
20पार्थले पनि आफ्नो ब्रह्मास्त्रले कर्णमाथि बाणहरूको वर्षा गरिदिए। आफ्ना बाणले शत्रुका बाण विफल पार्दै पाण्डुपुत्रले उनीमाथि प्रहार गरिरहे।
21त्यसपछि कुन्तीपुत्रले कर्णलाई लक्ष्य गरेर आफ्नो अर्को प्रिय अस्त्र छाडे, जो अग्निजस्तै प्रबल थियो।
22तर कर्णले वारुण (जलीय) अस्त्रले त्यो अग्नि निभाइदिए। सूतपुत्रले आफ्ना बाणबाट उत्पन्न मेघले सम्पूर्ण दिशा ढाकिदिए र त्यो वर्षाको दिनजस्तै देखिन थाल्यो।
23तब कर्णकै सामु महाबली पाण्डुपुत्रले आफ्नो वायव्य अस्त्रले ती मेघहरू छिन्नभिन्न पारिदिए।
24त्यसपछि पाण्डुपुत्रको वध गर्नका लागि सूतपुत्रले अग्निजस्तै चम्किने अर्को भयङ्कर बाण उठाए।
25हे राजन्! जब त्यो बाण ताँदोमा चढाइयो, तब पर्वत, जलराशि र वनसहित पृथ्वी काँपिन्।
26प्रचण्ड वायु ढुङ्गाका टुक्रा उडाउँदै बहन थाल्यो। सम्पूर्ण दिशा धूलोले भरिए र आकाशमा देवताहरूबीच विलापका स्वर उठे।
27कर्णले साँधेको त्यो बाण देखेर पाण्डवहरू विषाद र शोकले भरिए।
28शक्रको वज्रजस्तै देदीप्यमान ती तीक्ष्ण बाण कर्णका हातबाट छुटेर धनञ्जयको छातीमा आइखसे र त्यसमा त्यसरी नै समाहित भए जसरी सर्प दुलोमा पस्छ।
29यसरी घाइते भई ती शत्रुदमन महात्मा विभत्सु लडखडाउन थाले। उनको पकड खुकुलो भयो र उनको गाण्डीव धनुष हातबाट खस्यो। उनी भुइँचालोमा हल्लिने गिरिराजजस्तै त्यहीँ डोलिन थाले।
30यही अवसरमा महारथी वृष (कर्ण) पृथ्वीमा गाडिएको पाङ्ग्रा निकाल्नका लागि आफ्नो रथबाट हामफाले। त्यसलाई दुवै हातले समातेर उनले त्यसलाई बाहिर निकाल्ने पूरा प्रयत्न गरे। तर महान् बलले सम्पन्न भएर पनि दुर्भाग्यवश उनी विफल भए।
31यसै बीच चेतना पुनः प्राप्त गरेर किरीटधारी महात्मा अर्जुनले आफ्नो अञ्जलिक बाण उठाए, जो मृत्युदण्डजस्तै घातक थियो। तब कृष्णले पार्थलाई भन्नुभयो — "उसले आफ्नो रथमा चढ्नुअघि नै यही बाणले आफ्ना शत्रुको शिर काटिदेऊ।"
32भगवान् कृष्णका ती वचनको अत्यन्त प्रशंसा गर्दै, र जबसम्म शत्रुको पाङ्ग्रा पृथ्वीमै गाडिएको थियो, महारथी अर्जुनले एउटा अत्यन्त देदीप्यमान क्षुरप्र बाण उठाए र निर्मल सूर्यजस्तै चम्किने, हात्तीको चिह्न भएको कर्णको ध्वजा काटेर खसालिदिए।
33हात्तीको चिह्न भएको त्यो ध्वजा स्वर्ण, मोती, रत्न र हीराले सुसज्जित थियो तथा श्रेष्ठ शिल्पीहरूले महान् कौशलले बनाएका थिए। त्यो अत्यन्त सुन्दर थियो र शुद्ध स्वर्णले बनेको थियो।
34त्यो ध्वजाले सधैँ तपाईंका सिपाहीहरूमा उत्साह भर्दथ्यो र तपाईंका शत्रुहरूलाई भयले भरिदिन्थ्यो। त्यसको रूप अत्यन्त प्रशंसनीय थियो। सम्पूर्ण संसारमा विख्यात त्यो सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो।
35घिउका आहुतिले पुष्ट अग्निजस्तै देदीप्यमान त्यस तीक्ष्ण, स्वर्णपखेटायुक्त क्षुरप्र बाणले किरीटधारी अर्जुनले महारथी अधिरथपुत्रको त्यो ध्वजा काटिदिए।
36त्यो ध्वजासँगै कुरुहरूको यश, गर्व, विजयको आशा र तिनका हृदयलाई प्रिय सबै कुरा ढल्यो। र तपाईंको सेनामा विलापका स्वर उठे।
37हस्तलाघवसम्पन्न ती कुरुवीरले त्यो ध्वजा ढालेको देखेर तपाईंका सिपाहीहरूले कर्णको विजयको सम्पूर्ण आशा त्यागे।
38तब कर्णको छिट्टै वध गर्ने इच्छाले अर्जुनले आफ्नो तूणीरबाट एउटा अञ्जलिक बाण निकाले, जो इन्द्रको वज्र, अग्निको दण्ड अथवा सहस्रकिरण सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो।
39त्यो मर्मसम्मै काट्न समर्थ, मासु र रगतले लिप्त, सूर्य अथवा अग्निजस्तै देदीप्यमान, बहुमूल्य द्रव्यले बनेको, सोझै जाने, प्रचण्ड वेग भएको तथा मानिस, अश्व र हात्तीहरूको संहार गर्ने थियो, र तीन हात छ अङ्गुल लामो थियो। सहस्रनेत्रधारी इन्द्रको वज्रजस्तै प्रबल, निशाचर, त्रिशूल अथवा चक्रजस्तै अप्रतिहत, त्यो अत्यन्त भयङ्कर तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूको संहार गर्न समर्थ थियो।
40पार्थले हर्षपूर्वक त्यो बाण उठाए, जसको वेग देवताहरूले पनि सहन सक्दैनथे। देवता र असुरहरूलाई पनि परास्त पार्न समर्थ त्यस महान् अस्त्रको पाण्डुपुत्रले सधैँ पूजा गर्दथे।
41युद्धमा पार्थले उठाएको त्यो बाण देखेर चराचरसहित सम्पूर्ण विश्व काँप्यो। त्यो बाण छाडिन उद्यत देखेर ऋषिगण ठूलो स्वरमा पुकारे — "विश्वको कल्याण होस्!"
42तब गाण्डीवधारीले त्यस अनुपम बाणलाई अर्को अत्यन्त प्रबल अस्त्रसँग संयुक्त गरेर आफ्नो धनुषमा चढाए। त्यसपछि आफ्नो गाण्डीव धनुष तानेर उनले भने —
43"यदि मैले कहिल्यै तपस्या गरेको छु भने, यदि मैले कहिल्यै आफ्ना गुरुजनहरूको आदर गरेको छु र हितैषीहरूका परामर्श सुनेको छु भने, यो बाण मेरा शत्रुको शरीर र हृदयको नाश गर्न समर्थ होस्। मैले पूजा गरेको यो तीक्ष्ण बाणले मेरा शत्रु कर्णको वध गरोस्।" यसो भनेर धनञ्जयले कर्णको विनाशका लागि त्यो बाण छाडिदिए।
44त्यो एउटा भयावह बाण थियो, अङ्गिराको आथर्वण अनुष्ठानजस्तै फलदायी, देदीप्यमान तथा युद्धमा स्वयं मृत्युका लागि पनि असह्य। कर्णको वध गर्ने अभिलाषी पार्थले पुनः हर्षपूर्वक भने — "यो बाणले मलाई विजय दिलाओस्। अग्नि अथवा सूर्यजस्तै देदीप्यमान यो बाण, जो मैले छाडेको छु, कर्णलाई यमलोक पुर्याइदेओस्।"
45यसो भनेर किरीट र मालाले सुशोभित, कर्णप्रति सधैँ वैरभाव राख्ने तथा उसको वध गर्ने अभिलाषी अर्जुनले विजय दिलाउन समर्थ, सूर्य अथवा चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान त्यस श्रेष्ठ बाणले आफ्ना शत्रुमाथि प्रहार गरे।
46ती महावीरले छाडेपछि सूर्यजस्तै देदीप्यमान त्यस बाणले सम्पूर्ण दिशा उद्भासित पारिदियो। त्यही बाणले अर्जुनले आफ्ना शत्रुको शिर त्यसरी नै काटेर खसालिदिए जसरी इन्द्रले आफ्नो वज्रले वृत्रको शिर काटेका थिए।
47मन्त्रले अभिमन्त्रित त्यस प्रबल अञ्जलिक अस्त्रले इन्द्रपुत्रले अपराह्नमा वैकर्तनको शिर काटिदिए।
48अञ्जलिक बाणले यसरी काटिएपछि कर्णको धड पृथ्वीमा खस्यो। कुरुसेनाका ती सेनापतिको शिर पनि, जो उदाएको सूर्य तथा शरद्को मध्याह्न-सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो, अस्ताचलबाट खस्ने रक्तवर्ण सूर्यजस्तै पृथ्वीमा आइखस्यो।
49यशस्वी कर्णको शिरले त्यस परम सुन्दर र सुखभोगमा हुर्किएको शरीरलाई त्यसरी नै अनिच्छापूर्वक छाड्यो जसरी कुनै पुरुषले धनसम्पदाले भरिएको विशाल भवन अनिच्छाले छाड्छ।
50अर्जुनका बाणले काटिएको र प्राणरहित कर्णको त्यो अग्लो तथा देदीप्यमान शरीर, जसको प्रत्येक घाउबाट रगत उम्लिरहेको थियो, वज्रले आहत गेरुको पर्वतको त्यस शिखरजस्तै देखिन्थ्यो जसबाट वर्षापछि राता धारा बगिरहेका होऊन्। त्यही बेला कर्णको शरीरबाट एउटा ज्योति निस्क्यो, आकाश पार गरेर सूर्यमा समाहित भयो।
51कर्ण ढलेपछि यो अद्भुत दृश्य त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण दर्शकहरूले देखे। त्यसपछि कर्णलाई फाल्गुनका हातबाट मारिएको देखेर पाण्डवहरूले आफ्ना शङ्ख बजाए।
52त्यसै गरी हर्षले भरिएका कृष्ण र धनञ्जयले पनि आफ्ना शङ्ख बजाए। कर्णलाई मारिएको र रणभूमिमा ढलेको देखेर सोमकहरू हर्षले भरिए र अन्य सिपाहीहरूसँगै ठूलो स्वरमा हर्षनाद गर्न थाले।
53तिनीहरूले महान् हर्षका साथ आफ्ना तुरही बजाए तथा आफ्ना पाखुरा र वस्त्र फरफराए। तब हे राजन्, सम्पूर्ण योद्धाहरू पार्थको नजिक आएर उनको प्रशंसा गर्न थाले; अन्य महाबली वीरहरू एकअर्कालाई अङ्गालो हाल्दै नाच्न थाले; र कोही ठूलो स्वरमा यसो भन्दै हर्षनाद गर्न थाले — "सौभाग्य हो कि बाणले घाइते कर्ण पृथ्वीमा ढल्यो।"
54धडबाट अलग भएको कर्णको शिर आँधीले भाँचिएको पर्वतशिखरजस्तै, अथवा यज्ञको समाप्तिमा निभाइएको अग्निजस्तै, अथवा अस्ताचलमा पुगेको सूर्यजस्तै देखिँदै थियो।
55बाणले बिझेको र रगतले लपक्क भिजेको, सम्पूर्ण अङ्गले युक्त कर्णको त्यो शरीर किरणधारी सूर्यको कान्ति पाएर प्रकाशित भइरहेको थियो।
56आफ्ना शत्रुहरूको सेनालाई डढाएपछि त्यो कर्णरूपी सूर्य, जसका किरण नै बाण थिए, अर्जुनरूपी कालद्वारा अस्त पारियो।
57जसरी अस्ताचलतर्फ बढ्दै गरेको सूर्यले आफ्ना सम्पूर्ण किरण समेट्छ, त्यसरी नै (अर्जुनको) त्यो बाण कर्णको प्राणवायु लिएर निस्क्यो।
58अपराह्नको समयमा युद्धमा अञ्जलिक बाणले काटिएर सूतपुत्रको शिर पृथ्वीमा खस्यो।
59कौरव सेनाकै सामु त्यस अस्त्रले छिट्टै कर्णको शिर र शरीर — दुवै हरण गर्यो।
60बाणले घाइते तथा रगतले नुहाएका वीर कर्णलाई पृथ्वीमा ढलेको देखेर मद्रराज ध्वजाविहीन त्यस रथमा चढेर रणभूमि छाडेर गए।
61कर्ण ढलेपछि बाणले घाइते र भयले भरिएका कुरु सिपाहीहरू अर्जुनको अग्लो तथा देदीप्यमान ध्वजातर्फ पटकपटक हेर्दै भागे।
62सहस्रनेत्रधारी इन्द्रजस्तै पराक्रम गर्ने कर्णको त्यो सुन्दर शिर, जसको मुख सहस्रदल कमलजस्तै थियो, दिनको अन्त्यमा सहस्रकिरण सूर्यजस्तै पृथ्वीमा खस्यो।