कर्ण पर्व — अश्वत्थामा के वचन
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 88
संस्कृत
1संजय उवाच र्गन्धर्वरक्षाऽप्सरसां च सर्वः। ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं बभौ वियद् विस्मयनीयरूपम्॥
2दिवदगीतस्तुनृत्यहासैः। सर्वेऽन्तरिक्षं ददृशुर्मनुष्याः स्वस्थाश्च तद् विस्मयनीयरूपम्॥
3ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादित्रशङ्खस्वनसिंहनादैः। विनादयन्तो वसुधां दिशश्च स्वनेन सर्वान द्विषतौ निजघ्नुः॥
4नराश्वमातङ्गरथैः समाकुलं शरासिशक्तृष्टिनिपातदुःसहम्। अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं रणाजिरं लोहितमाबभौ तदा॥
5बभूव युद्धं कुरूपाण्डवानां यथा सुराणामसुरैः सहाभवत्। तथा प्रवृत्ते तुमुले सुदारुणे धनंजयस्याधिरथेश्च सायकैः॥ दिशश्च सैन्यं च शितैरजिह्मगैः परस्परं प्रावृणुतां सुदंशितौ।
6ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः कृतेऽन्धकारे ददृशुर्न किंचन॥ स्ततोऽभवत् त्वद्भुतमेव सर्वतः।
7ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परं तौ विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ॥ घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः।
8न चाभिसर्तव्यमिति प्रचोदिताः परे त्वदीयाश्च तथावतस्थिरे॥ महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुराः शम्बरवासवाविव।
9मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैः ससिंहनादैर्नदतुर्नरोत्तमौ॥ विरेजतुस्तौ पुरुषर्षभौ तदा।
10महाधनुर्मण्डलमध्यगावुभौ सुवर्चसौ बाणसहस्रदीधिती॥ युगान्तसूर्याविव दुःसहौ रणे।
11बुभौ जिघांसु कृतिनौ परस्परम्॥ महेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ।
12ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैः॥ नराश्वनागानमितान् निजघ्नतुः परस्परं चापि महारथी नृप।
13ततो विसस्त्रः पुनपर्दिता नरा नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयः॥ सनागपत्तयश्वरथा दिशो दश तथा यथा सिंहहता वनौकसः।
14ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः कृपेण शारद्वतसूनुना सह॥ महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ शरैः शरीरार्तिकरैरताडयन्।
15धनूषि तेषामिषुधीनध्वजान् हयान् रथांश्च सूतांश्च धनंजयः शरै॥ समं प्रमथ्याशु परान् समन्ततः शरोत्तमैदशभिश्च सूतजम्। अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः शतं गजाश्चर्जुनमाततायिनः॥ शकास्तुषारा यवनाश्च सादिनः सहैष काम्बोजवरैर्जिघांसवः। वरायुधान् पाणिगतैः शरैः सह क्षुरैर्यकृन्तत् प्रपतन् शिरांसि च॥ हयांश्च नागांश्च रतांश्च युध्यतो धनंजयः शत्रुगणान् क्षितौ क्षिणोत्।
16ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिःस्वनाः ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः॥ निपेतुरप्युमपुष्पवृष्टयः सुगन्धिगन्धाः पवनेरिताः शुभाः।
17तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिस्मियुस्तदा॥ तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां न विस्मयं जग्मतुरे कनिश्चयौ।
18अथाब्ररीद् द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीडय सान्त्वयन्॥ रलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम्। हतो गुरुर्ब्रह्यसमो महास्त्रवित् तथैव भीष्मप्रमुखा महारथाः॥
19अहं त्ववध्यो म चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम्। धनंजयः शाम्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति॥
20युधिष्ठरो भूतहिते रतः सदा वृकोदरपस्तद्वशगस्तथा यमौ। त्वया तु पाथैश्च कृते च संविदे प्रजाः शिवं प्राप्नुयुरिच्छया तव॥ व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि बान्धवा निवृत्तयुद्धाश्च भवन्तु सैनिकाः। न चेद् वचः श्रोष्यसि मे नराधिप ध्रुवं प्रतप्तासि हतोऽरिभियुधि॥
21इदं च दृष्टं जगता सहं त्वया कृतं यदेकेन किरीटमालिना। यथा न कुर्याद् बलभिन्न चान्तको न चापि धाता भगवान् न यक्षराट्॥
22अतोऽपि भूयान् स्वगुणैर्धनंजयो न चातिवर्तिष्यति मे वचोऽखिलम्। तवानुयात्रां च सदा करिष्यति प्रसीद राजेन्द्र शमं त्वमाप्नुहि॥
23ममापि मानः परमः सदा त्वयि ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच सौह्रदात्। निवारयिष्यामि च कर्णमप्यहं यदा भवान् सप्रणयो भविष्यति॥
24स्तथैव साम्ना च धनेन चार्दितम्। प्रतापतश्चोपनतं चतुर्विधं तदस्ति सर्वं तव पाण्डवेषु॥
25नसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः पुनश्च साम्ना समवाप्नुहि प्रभो। तवयि प्रसन्ने यदि मित्रतां गते हितं कृतं स्याज्जगतस्त्वयातुलम्॥
26स एवमुक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुमनाब्रवीत। न्ममापि विज्ञापयतो वचः शृणु॥
27निहत्य दुःशासनमुक्तवान् वचः प्रसह्य शार्दूलवदेष दुर्मतिः। वृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं न तत् परोक्षं भवतः कुतः शमः॥
28न चापि कर्ण प्रसहेद् रणेऽर्जुनो महागिरि मेरुमिवोगमारुतः। न चाश्वसिष्यन्ति पृथात्मजा मयि प्रसह्य वैरं बहुशो विचिन्त्य॥
29दुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युता स्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति॥
30तमेवमुक्तवाप्यनुनीय चासकृत् तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान्। विनिघ्नदाभिद्रवताहितान् मम स बाण हस्ताः किमु जोषमासत॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said It was really a wonderful sight to see the skies covered with Gods, Nagas, Asuras, Yakshas and numbers of Gandharvas, Rakshashas, Apsaras, Royal and regenerate Rishis and birds of most beautiful plumage.
2All the human beings looked and admired the scene in the sky which was filled with the echoes of sons, music, laughter, sacred hymns, dance and many other sorts of beautiful sounds.
3Then the warriors on both the Kaurava and Pandava sides went on slaying each other's enemies making the world and the ten sides ring with martial music, notes of their conchs, loud houts and noise of their warfare.
4The field of battle became brilliantly red with blood and adorned with men, horses, elephants, cars and weapons and became difficult for the throwing of swords, maces, darts and other weapons and was filled with dead bodies.
5Looked like the fight that in the old days took place between the Gods and the Asuras. When Dhananjaya and Adhiratha's son had begun to defeat the warriors with their arrows, they, with keen shafts, almost covered all the sides.
6Darkness fell over the atmosphere, with the shafts shot at in that battle and the warriors on either side could not see anything. And being afraid they took shelter of either of the carwarriors (Karna or Arjuna) like streaks of light going towards the sun or the moon.
7The two brave warriors thwarted one another's weapons, like the East and West winds struggling with each other and looked brilliant like the sun or the moon after dispelling darkness.
8They assuring their troops with the words "don't give way” were surrounded by their troops and their inimical forces like Vasava and Shambara by the Gods and the Asuras.
9O Bharata, those two foremost of men were welcomed by the beating of drums and other instruments and uttered loud shouts and looked resplendent as the sun and the moon when surrounded by deep roaring clouds.
10Both of them were armed with fearful bows drawn to the fullest extent like circles which looked like coronas, shot thousands of shafts which were like rays. In war they could not be borne and looked like two powerful suns risen for destroying the universe at the end of Yuga.
11Both unconquerable, both destroyers of enemies and they were bent upon killing one another and showing great skill in war. Those two fighters namely Karna and the son of Pandu bravely assailed each other in that awful fight like Indra and Asura Jamba;
12O monarch, invoking the help of most powerful weapons those two redoubtable bowmen shot fearful arrows against each other. The foremost of men however shot hosts of elephants, horses and men and also struck one another.
13And like the smaller animals when attacked by a lion the Kurus and Pandus together with their horses, elephants and car warriors fled on all directions being assailed by those two best of men.
14Then the five great car warriors viz. Duryodhana, the king of Bhojas, Subala's son Kripa and the son of Sharadvata attacked Dhananjaya and Keshava with deadly arrows.
15Dhananjaya with arrows cut-off at once elephants, horses, the bows and quivers, the cars with their drivers of those fighters and struck every one of them with good arrows and Suta's son with twelve shafts. Then one hundred chariots, one hundred elephants and Shaka, Tushara and Yavana cavalry together with some best of Kamboja warriors precipitated themselves upon Arjuna in order to slay him but he (Arjuna) very soon not only cut-off with razor-headed shafts all those weapons of his enemies but also their heads, their elephants, cars and horses. Dhananjaya locked down his enemies in battle.
16Then the good Gods sounded their heavenly drums in praise of Arjuna. Then heaps of sweet scented flowers fell upon Arjuna.
17O monarch, the Gods, men and all the creatures were struck with wonder at seeing this. Only your son and Suta's son, who were sorry in their minds, felt neither any joy nor admired the deed.
18Then Drona's son taking Duryodhana by the hands entreatingly said to him O Duryodhana, be pacified; you need not prolong this quarrel; make peace with Pandavas; war is detestable. The preceptor (Drona) who was like Brahma and was master of most powerful weapons he and other foremost of men with Bhishma have been killed in this war.
19I and my maternal uncle cannot be killed; and if I request Dhananjaya he is averse to this quarrel. Reign as a joint monarch with the sons of Pandu over this kingdom far long.
20Yudhishthira always seeks the welfare of all creatures. Vrikodara and the twins (Nakul and Sahadeva) are always under Yudhishthira's order; and if you make peace it would appear that you make it only for the welfare of all parties. All the kings then will return to their respective homes and the troops will no longer fight with each other; if you do not hear my advice you will have to repent hereafter when you will be crushed by your enemies.
21It will be hard for the slayer of Bala (Indra) or Yama or Prachetas or the famous king of Yakshas to perform the heroic feats that have been done by crown-headed Arjuna single handed. You yourself and the whole world have seen that.
22Dhananjaya is possessed of immense qualities and will never disobey my words. He will be your ally i.e. respect you. O monarch, for the good of the world, be pacified.
23I am your sincere friend and you always respect me and it is for that reason that I am speaking these words to you; and if you make up your mind for peace, I shall dissuade Karna.
24The sages have said there are four kinds of friends, namely, those who are born friends, those that are made friends by good behaviour, those that are made so by wealth and those that are made friends by power and you have all these advantages and connections with the Pandavas.
25O you most powerful, the Pandavas are your friends by nature and make them your permanent friends by making peace. O king of kings, you both agree and make peace.
26Duryodhana thought for a while when those words were spoken to him by his friends and with sorrowful heart heaving a deep sigh, said-"O friend, you have said your say, now hear what I have got to speak to that.
27The declaration made by this wicked Bhimasena just after he killed Duhshasana in tome like lion roar, is not concealed by you. It is still inflicting pain to my heart. Tell then, how an alliance can be made in such circumstance.
28As the mighty of the storm is checked by the mountain of Meru so Arjuna won't be able to cope with Karna in battle and the sons of Partha cannot possibly have any confidence in me for the many acts of willful enmity I have done to them.
29O you glorious man, O preceptor's son, it is not meet for you to dissuade Karna from fighting, for Phalguna is greatly tired today and Karna will kill him in no time.
30Saying these words humbly again and again to Drona's son, your son commanded his army, saying-"Armed with shafts proceed against the enemies and kill them; why are you standing inactive?"
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — देवताओं, नागों, असुरों, यक्षों तथा असंख्य गन्धर्वों, राक्षसों, अप्सराओं, राजर्षियों, ब्रह्मर्षियों और परम सुन्दर पंखों वाले पक्षियों से भरे हुए आकाश को देखना सचमुच एक अद्भुत दृश्य था।
2गीत, संगीत, हास्य, पवित्र स्तोत्रों, नृत्य तथा अन्य अनेक प्रकार के मधुर शब्दों की प्रतिध्वनियों से भरे उस आकाश के दृश्य को समस्त मनुष्य देखते और सराहते रहे।
3तत्पश्चात् कौरव और पाण्डव — दोनों पक्षों के योद्धा रणवाद्यों, शंखध्वनियों, उच्च हर्षनादों तथा युद्ध के कोलाहल से संसार और दसों दिशाओं को गुँजाते हुए एक-दूसरे के शत्रुओं का संहार करते रहे।
4रणभूमि रक्त से चमकीली लाल हो उठी और मनुष्यों, अश्वों, हाथियों, रथों तथा अस्त्रों से पट गई; तलवारों, गदाओं, भालों और अन्य अस्त्रों को चलाना कठिन हो गया और वह शवों से भर गई।
5वह युद्ध प्राचीन काल में देवताओं और असुरों के बीच हुए युद्ध के समान दिखाई देने लगा। जब धनञ्जय और अधिरथपुत्र अपने बाणों से योद्धाओं को परास्त करने लगे, तब उन्होंने अपने तीक्ष्ण बाणों से प्रायः समस्त दिशाओं को आच्छादित कर दिया।
6उस युद्ध में छोड़े गए बाणों से समस्त वातावरण में अन्धकार छा गया और दोनों पक्षों के योद्धा कुछ भी देख न सके। भयभीत होकर वे उन दोनों महारथियों (कर्ण अथवा अर्जुन) की शरण में उसी प्रकार गए जैसे प्रकाश की रेखाएँ सूर्य अथवा चन्द्रमा की ओर जाती हैं।
7वे दोनों वीर योद्धा एक-दूसरे के अस्त्रों को उसी प्रकार विफल कर रहे थे जैसे पूर्व और पश्चिम की वायु परस्पर संघर्ष करती हैं, और अन्धकार को दूर करने के पश्चात् सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान देदीप्यमान दिखाई देते थे।
8"पीछे मत हटो" — इन वचनों से अपनी सेनाओं को आश्वस्त करते हुए वे दोनों अपनी तथा शत्रुपक्ष की सेनाओं से उसी प्रकार घिरे हुए थे जैसे वासव देवताओं से और शम्बर असुरों से घिरा रहता है।
9हे भरतवंशी! उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों का स्वागत नगाड़ों तथा अन्य वाद्यों की ध्वनि से किया गया, और उन्होंने उच्च स्वर में गर्जना की; वे गहरी गर्जना करते मेघों से घिरे सूर्य और चन्द्रमा के समान देदीप्यमान दिखाई देते थे।
10दोनों भयंकर धनुष धारण किए हुए थे, जिन्हें मण्डलों के समान पूरी तरह खींचा गया था और जो सूर्य के मण्डल के समान जान पड़ते थे; उनसे वे किरणों के समान सहस्रों बाण छोड़ रहे थे। युद्ध में वे दुःसह थे और युगान्त में विश्व का संहार करने के लिए उदित हुए दो प्रचण्ड सूर्यों के समान दिखाई देते थे।
11दोनों अजेय थे, दोनों शत्रुओं के संहारक थे, दोनों एक-दूसरे का वध करने पर तुले हुए थे और युद्ध में महान् कौशल दिखा रहे थे। वे दोनों योद्धा — अर्थात् कर्ण और पाण्डुपुत्र — उस भयावह युद्ध में इन्द्र और जम्भासुर के समान वीरतापूर्वक एक-दूसरे पर टूट पड़े।
12हे महाराज! अत्यन्त प्रबल अस्त्रों का आवाहन करते हुए उन दोनों दुर्धर्ष धनुर्धरों ने एक-दूसरे पर भयंकर बाण छोड़े। किन्तु उन पुरुषश्रेष्ठों ने हाथियों, अश्वों और मनुष्यों के समूहों को भी बींध डाला और साथ ही एक-दूसरे पर भी प्रहार किया।
13और जिस प्रकार सिंह के आक्रमण से छोटे पशु भाग खड़े होते हैं, उसी प्रकार उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों से आहत होकर कुरु और पाण्डव अपने अश्वों, हाथियों तथा रथियों सहित चारों दिशाओं में भाग निकले।
14तब पाँच महारथी — अर्थात् दुर्योधन, भोजराज, सुबलपुत्र (शकुनि), कृप तथा शरद्वान् के पुत्र — घातक बाणों से धनञ्जय और केशव पर टूट पड़े।
15धनञ्जय ने अपने बाणों से तत्क्षण ही उन योद्धाओं के हाथियों, अश्वों, धनुषों, तूणीरों तथा सारथियों सहित रथों को काट डाला और उनमें से प्रत्येक को उत्तम बाणों से बींधा तथा सूतपुत्र को बारह बाणों से। तब एक सौ रथ, एक सौ हाथी तथा शक, तुषार और यवन अश्वारोही, साथ ही कुछ श्रेष्ठ काम्बोज योद्धा अर्जुन का वध करने के लिए उन पर टूट पड़े; किन्तु उन्होंने (अर्जुन ने) शीघ्र ही क्षुरप्र बाणों से न केवल अपने शत्रुओं के समस्त अस्त्र काट डाले, अपितु उनके मस्तक, हाथी, रथ और अश्व भी काट गिराए। इस प्रकार धनञ्जय ने युद्ध में अपने शत्रुओं को अवरुद्ध कर दिया।
16तब सज्जन देवताओं ने अर्जुन की प्रशंसा में अपने दिव्य दुन्दुभि बजाए। तत्पश्चात् अर्जुन पर सुगन्धित पुष्पों की राशियाँ बरसने लगीं।
17हे महाराज! यह देखकर देवता, मनुष्य और समस्त प्राणी विस्मय से भर उठे। केवल आपके पुत्र और सूतपुत्र, जिनके मन खिन्न थे, न तो हर्षित हुए और न उन्होंने उस कर्म की सराहना ही की।
18तब द्रोणपुत्र ने दुर्योधन का हाथ पकड़कर विनयपूर्वक कहा — "हे दुर्योधन! शान्त हो जाओ; इस वैर को और लम्बा खींचने की आवश्यकता नहीं; पाण्डवों से सन्धि कर लो; युद्ध घृणित है। ब्रह्मा के समान तथा अत्यन्त प्रबल अस्त्रों के ज्ञाता आचार्य (द्रोण), वे और भीष्म सहित अन्य पुरुषश्रेष्ठ इस युद्ध में मारे जा चुके हैं।
19मैं और मेरे मामा मारे नहीं जा सकते; और यदि मैं धनञ्जय से अनुरोध करूँ तो वे भी इस वैर से विमुख हैं। तुम पाण्डुपुत्रों के साथ इस राज्य पर दीर्घकाल तक संयुक्त रूप से शासन करो।
20युधिष्ठिर सदा समस्त प्राणियों का कल्याण चाहते हैं। वृकोदर तथा दोनों जुड़वाँ भाई (नकुल और सहदेव) सदा युधिष्ठिर की आज्ञा में रहते हैं; और यदि तुम सन्धि कर लो तो यही प्रतीत होगा कि तुमने केवल सब पक्षों के कल्याण के लिए ऐसा किया है। तब समस्त राजा अपने-अपने घर लौट जाएँगे और सेनाएँ आपस में और लड़ेंगी नहीं; यदि तुम मेरी सलाह नहीं सुनोगे तो जब शत्रुओं द्वारा कुचले जाओगे, तब तुम्हें पछताना पड़ेगा।
21किरीटधारी अर्जुन ने अकेले जो वीरतापूर्ण कर्म कर दिखाए हैं, वैसे कर्म बलासुर के संहारक (इन्द्र), यम, प्रचेता (वरुण) अथवा यक्षों के प्रसिद्ध राजा (कुबेर) के लिए भी कठिन होते। यह तुमने स्वयं और समस्त संसार ने देखा है।
22धनञ्जय अपार गुणों से सम्पन्न हैं और वे मेरे वचन कभी नहीं टालेंगे। वे तुम्हारे मित्र बन जाएँगे, अर्थात् तुम्हारा सम्मान करेंगे। हे महाराज! संसार के कल्याण के लिए शान्त हो जाओ।
23मैं तुम्हारा सच्चा मित्र हूँ और तुम सदा मेरा आदर करते हो — इसी कारण मैं तुमसे ये वचन कह रहा हूँ; और यदि तुम सन्धि के लिए मन बना लो, तो मैं कर्ण को युद्ध से विरत कर दूँगा।
24ऋषियों ने कहा है कि मित्र चार प्रकार के होते हैं — जो जन्म से मित्र होते हैं, जो सद्व्यवहार से मित्र बनाए जाते हैं, जो धन से मित्र बनाए जाते हैं और जो शक्ति से मित्र बनाए जाते हैं; और पाण्डवों के साथ तुम्हें ये सभी सम्बन्ध तथा लाभ प्राप्त हैं।
25हे महाबली! पाण्डव स्वभाव से ही तुम्हारे मित्र हैं — सन्धि करके उन्हें अपना स्थायी मित्र बना लो। हे राजाधिराज! तुम दोनों सहमत हो जाओ और सन्धि कर लो।"
26अपने मित्र के मुख से ये वचन सुनकर दुर्योधन कुछ देर तक विचार करते रहे और फिर व्यथित हृदय से गहरी साँस लेते हुए बोले — "हे मित्र! तुमने अपनी बात कह ली, अब मुझे उसके विषय में जो कहना है, वह सुनो।
27दुःशासन का वध करने के तुरन्त पश्चात् इस दुष्ट भीमसेन ने सिंह की गर्जना के समान जो घोषणा की, वह तुमसे छिपी नहीं है। वह अब भी मेरे हृदय को पीड़ा दे रही है। तब बताओ, ऐसी परिस्थिति में सन्धि कैसे हो सकती है?
28जिस प्रकार आँधी का प्रचण्ड वेग मेरु पर्वत से रुक जाता है, उसी प्रकार अर्जुन युद्ध में कर्ण का सामना नहीं कर सकेंगे; और मैंने पृथापुत्रों के साथ जो जान-बूझकर अनेक शत्रुतापूर्ण कर्म किए हैं, उनके कारण वे मुझ पर कभी विश्वास कर ही नहीं सकते।
29हे यशस्वी पुरुष! हे आचार्यपुत्र! कर्ण को युद्ध से विरत करना तुम्हारे लिए उचित नहीं है, क्योंकि फाल्गुन आज अत्यन्त थक चुके हैं और कर्ण उन्हें क्षण भर में ही मार डालेगा।"
30द्रोणपुत्र से बार-बार विनयपूर्वक ये वचन कहकर आपके पुत्र ने अपनी सेना को यह कहते हुए आदेश दिया — "बाण उठाकर शत्रुओं पर आक्रमण करो और उनका वध करो; तुम सब निष्क्रिय खड़े क्यों हो?"
नेपाली
1सञ्जयले भने — देवता, नाग, असुर, यक्ष तथा असङ्ख्य गन्धर्व, राक्षस, अप्सरा, राजर्षि, ब्रह्मर्षि र परम सुन्दर पखेटा भएका पक्षीहरूले भरिएको आकाश हेर्नु साँच्चै एउटा अद्भुत दृश्य थियो।
2गीत, सङ्गीत, हाँसो, पवित्र स्तोत्र, नृत्य तथा अन्य अनेक प्रकारका मधुर शब्दका प्रतिध्वनिले भरिएको त्यस आकाशको दृश्य सम्पूर्ण मानिसहरूले हेर्दै र सराहँदै रहे।
3त्यसपछि कौरव र पाण्डव — दुवै पक्षका योद्धाहरू रणवाद्य, शङ्खध्वनि, ठूला हर्षनाद तथा युद्धको कोलाहलले संसार र दसै दिशा गुन्जाउँदै एकअर्काका शत्रुहरूको संहार गर्दै रहे।
4रणभूमि रगतले चम्किलो रातो भई र मानिस, अश्व, हात्ती, रथ तथा अस्त्रहरूले भरिई; तरवार, गदा, भाला र अन्य अस्त्र चलाउन कठिन भयो र त्यो शवहरूले भरियो।
5त्यो युद्ध प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूबीच भएको युद्धजस्तै देखिन थाल्यो। जब धनञ्जय र अधिरथपुत्रले आफ्ना बाणले योद्धाहरूलाई परास्त गर्न थाले, तब तिनीहरूले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले प्रायः सम्पूर्ण दिशा ढाकिदिए।
6त्यस युद्धमा छाडिएका बाणले सम्पूर्ण वातावरणमा अन्धकार छायो र दुवै पक्षका योद्धाले केही पनि देख्न सकेनन्। भयभीत भई तिनीहरू ती दुवै महारथी (कर्ण अथवा अर्जुन)को शरणमा त्यसरी नै गए जसरी प्रकाशका रेखाहरू सूर्य अथवा चन्द्रमातर्फ जान्छन्।
7ती दुवै वीर योद्धाले एकअर्काका अस्त्र त्यसरी नै विफल पारिरहेका थिए जसरी पूर्व र पश्चिमका वायु परस्पर सङ्घर्ष गर्दछन्, र अन्धकार हटाएपछिका सूर्य अथवा चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान देखिन्थे।
8"पछि नहट" — यी वचनले आफ्ना सेनालाई आश्वस्त पार्दै ती दुवै आफ्ना तथा शत्रुपक्षका सेनाले त्यसरी नै घेरिएका थिए जसरी वासव देवताहरूले र शम्बर असुरहरूले घेरिएका हुन्छन्।
9हे भरतवंशी! ती दुवै पुरुषश्रेष्ठको स्वागत नगरा तथा अन्य वाद्यको ध्वनिले गरियो, र तिनीहरूले ठूलो स्वरमा गर्जन गरे; तिनीहरू गहिरो गर्जन गर्ने मेघले घेरिएका सूर्य र चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान देखिन्थे।
10दुवैले भयङ्कर धनुष धारण गरेका थिए, जसलाई मण्डलजस्तै पूरै तानिएको थियो र जो सूर्यको मण्डलजस्तै देखिन्थे; तीबाट तिनीहरू किरणजस्ता हजारौँ बाण छाडिरहेका थिए। युद्धमा तिनीहरू दुःसह थिए र युगान्तमा विश्वको संहार गर्न उदाएका दुई प्रचण्ड सूर्यजस्तै देखिन्थे।
11दुवै अजेय थिए, दुवै शत्रुहरूका संहारक थिए, दुवै एकअर्काको वध गर्नमा तम्सिएका थिए र युद्धमा महान् कौशल देखाइरहेका थिए। ती दुवै योद्धा — अर्थात् कर्ण र पाण्डुपुत्र — त्यस भयावह युद्धमा इन्द्र र जम्भासुरजस्तै वीरतापूर्वक एकअर्कामाथि जाइलागे।
12हे महाराज! अत्यन्त प्रबल अस्त्रहरूको आवाहन गर्दै ती दुवै दुर्धर्ष धनुर्धरले एकअर्कामाथि भयङ्कर बाण छाडे। तर ती पुरुषश्रेष्ठहरूले हात्ती, अश्व र मानिसहरूका समूहलाई पनि बिझाइदिए र साथसाथै एकअर्कामाथि पनि प्रहार गरे।
13र जसरी सिंहको आक्रमणले साना पशुहरू भाग्छन्, त्यसरी नै ती दुवै पुरुषश्रेष्ठबाट आहत भई कुरु र पाण्डवहरू आफ्ना अश्व, हात्ती तथा रथीहरूसहित चारै दिशामा भागे।
14तब पाँच महारथी — अर्थात् दुर्योधन, भोजराज, सुबलपुत्र (शकुनि), कृप तथा शरद्वान्का पुत्र — घातक बाणले धनञ्जय र केशवमाथि जाइलागे।
15धनञ्जयले आफ्ना बाणले तत्क्षणै ती योद्धाहरूका हात्ती, अश्व, धनुष, तूणीर तथा सारथिसहितका रथहरू काटिदिए र तीमध्ये प्रत्येकलाई उत्तम बाणले हाने तथा सूतपुत्रलाई बाह्र बाणले। तब एक सय रथ, एक सय हात्ती तथा शक, तुषार र यवन अश्वारोहीहरू, साथै केही श्रेष्ठ काम्बोज योद्धाहरू अर्जुनको वध गर्न उनीमाथि जाइलागे; तर उनले (अर्जुनले) छिट्टै क्षुरप्र बाणले आफ्ना शत्रुहरूका सम्पूर्ण अस्त्र मात्र होइन, तिनका शिर, हात्ती, रथ र अश्व पनि काटेर ढालिदिए। यसरी धनञ्जयले युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई अवरुद्ध पारिदिए।
16तब सज्जन देवताहरूले अर्जुनको प्रशंसामा आफ्ना दिव्य दुन्दुभि बजाए। त्यसपछि अर्जुनमाथि सुगन्धित पुष्पका राशि बर्सन थाले।
17हे महाराज! यो देखेर देवता, मानिस र सम्पूर्ण प्राणी विस्मयले भरिए। केवल तपाईंका पुत्र र सूतपुत्र, जसका मन खिन्न थिए, न त हर्षित भए न त तिनीहरूले त्यस कर्मको सराहना नै गरे।
18तब द्रोणपुत्रले दुर्योधनको हात समातेर विनयपूर्वक भने — "हे दुर्योधन! शान्त होऊ; यो वैर अझ लम्ब्याउनुपर्ने आवश्यकता छैन; पाण्डवहरूसँग सन्धि गर; युद्ध घृणित छ। ब्रह्माजस्तै तथा अत्यन्त प्रबल अस्त्रका ज्ञाता आचार्य (द्रोण), उहाँ र भीष्मसहित अन्य पुरुषश्रेष्ठहरू यस युद्धमा मारिइसकेका छन्।
19म र मेरा मामा मारिन सक्दैनौँ; र यदि मैले धनञ्जयसँग अनुरोध गरेँ भने उनी पनि यस वैरबाट विमुख छन्। तिमी पाण्डुपुत्रहरूसँगै यस राज्यमाथि दीर्घकालसम्म संयुक्त रूपले शासन गर।
20युधिष्ठिर सधैँ सम्पूर्ण प्राणीहरूको कल्याण चाहन्छन्। वृकोदर तथा दुवै जुम्ल्याहा भाइ (नकुल र सहदेव) सधैँ युधिष्ठिरको आज्ञामा रहन्छन्; र यदि तिमीले सन्धि गर्यौ भने यही प्रतीत हुनेछ कि तिमीले केवल सबै पक्षको कल्याणका लागि त्यसो गरेका हौ। तब सम्पूर्ण राजाहरू आफ्ना-आफ्ना घर फर्कनेछन् र सेनाहरू आपसमा अब लड्नेछैनन्; यदि तिमीले मेरो सल्लाह सुनेनौ भने जब शत्रुहरूद्वारा कुल्चिनेछौ, तब तिमीले पछुताउनुपर्नेछ।
21किरीटधारी अर्जुनले एक्लै जुन वीरतापूर्ण कर्म गरेर देखाएका छन्, त्यस्ता कर्म बलासुरका संहारक (इन्द्र), यम, प्रचेता (वरुण) अथवा यक्षहरूका प्रसिद्ध राजा (कुबेर)का लागि पनि कठिन हुन्थे। यो तिमीले आफैँले र सम्पूर्ण संसारले देखेको छ।
22धनञ्जय अपार गुणले सम्पन्न छन् र उनले मेरा वचन कहिल्यै टार्नेछैनन्। उनी तिम्रा मित्र बन्नेछन्, अर्थात् तिम्रो सम्मान गर्नेछन्। हे महाराज! संसारको कल्याणका लागि शान्त होऊ।
23म तिम्रो साँचो मित्र हुँ र तिमीले सधैँ मेरो आदर गर्दछौ — यसै कारण म तिमीलाई यी वचन भन्दै छु; र यदि तिमीले सन्धिका लागि मन बनायौ भने, म कर्णलाई युद्धबाट विरत गराइदिनेछु।
24ऋषिहरूले भनेका छन् कि मित्र चार प्रकारका हुन्छन् — जो जन्मैदेखि मित्र हुन्छन्, जो सद्व्यवहारले मित्र बनाइन्छन्, जो धनले मित्र बनाइन्छन् र जो शक्तिले मित्र बनाइन्छन्; र पाण्डवहरूसँग तिमीलाई यी सबै सम्बन्ध तथा लाभ प्राप्त छन्।
25हे महाबली! पाण्डवहरू स्वभावैले तिम्रा मित्र हुन् — सन्धि गरेर तिनीहरूलाई आफ्नो स्थायी मित्र बनाऊ। हे राजाधिराज! तिमीहरू दुवै सहमत भई सन्धि गर।"
26आफ्ना मित्रको मुखबाट यी वचन सुनेर दुर्योधन केही बेरसम्म विचार गर्दै रहे र त्यसपछि व्यथित हृदयले गहिरो सास फेर्दै भने — "हे मित्र! तिमीले आफ्नो कुरा भनिसक्यौ, अब मैले त्यसका विषयमा जे भन्नु छ, त्यो सुन।
27दुःशासनको वध गरेको तुरुन्तै पछि यस दुष्ट भीमसेनले सिंहको गर्जनजस्तै जुन घोषणा गर्यो, त्यो तिमीबाट लुकेको छैन। त्यसले अझै मेरो हृदयलाई पीडा दिइरहेको छ। त्यसो भए भन, यस्तो परिस्थितिमा सन्धि कसरी हुन सक्छ?
28जसरी आँधीको प्रचण्ड वेग मेरु पर्वतले रोक्दछ, त्यसरी नै अर्जुनले युद्धमा कर्णको सामना गर्न सक्नेछैनन्; र मैले पृथापुत्रहरूसँग जानीबुझी जुन अनेक शत्रुतापूर्ण कर्म गरेको छु, तिनका कारण तिनीहरूले ममाथि कहिल्यै विश्वास गर्नै सक्दैनन्।
29हे यशस्वी पुरुष! हे आचार्यपुत्र! कर्णलाई युद्धबाट विरत गराउनु तिम्रा लागि उचित होइन, किनभने फाल्गुन आज अत्यन्त थाकिसकेका छन् र कर्णले उनलाई क्षणभरमै मारिदिनेछ।"
30द्रोणपुत्रलाई पटकपटक विनयपूर्वक यी वचन भनेर तपाईंका पुत्रले आफ्नो सेनालाई यसो भन्दै आदेश दिए — "बाण उठाएर शत्रुहरूमाथि आक्रमण गर र तिनीहरूको वध गर; तिमीहरू सबै निष्क्रिय भई किन उभिएका छौ?"