कर्ण पर्व — कृष्ण और अर्जुन का संवाद
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 69
संस्कृत
1संजय उवाच युधिष्ठिरणैवमुक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। असिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्॥
2तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवास्तदा। उवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खङ्ग इत्युत॥
3न हि पश्यामि योद्धव्यं त्वयां किञ्चिद् धनंजय। ते ग्रस्ता धार्तराष्ट्रा हि भीमसेनेन धीमता॥
4अपयातोऽसि कौन्तेयः राजा द्रष्टव्य इत्यापि। स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः॥
5स दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम्। हर्षकाले च सम्प्राप्त किमिदं मोहकारितम्॥
6न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भविष्यति। प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात् किं वा ते चित्तविभ्रमः॥
7कस्माद् भवान् महाखङ्गं परिगृह्णाति सत्वरः। तत् त्वां पृच्छामि कौन्तेयं किमिदं ते चिकीर्षितम्॥ परामृशसि यत् क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम।
8एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्॥ अर्जुन: प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन।
9अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां योऽभिचोदयेत्॥ भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशुव्रत मम। तदुक्तं मम चानेन राज्ञामितपराक्रम॥ समक्षं तव गोविन्द न तत् क्षन्तुमिहोत्सहे। तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम्॥
10प्रतिज्ञा पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम्। एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन॥
11सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः। विशोका विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन॥
12किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन् काल उपस्थिते। त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्॥ तत् तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्।
13संजय उवाच घिग् धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्तराब्रवीतः पुनः॥१५
14श्रीकृष्ण उवाच इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया। काले न पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद् भवानगात्॥
15न हि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनंजय। यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरपण्डितः॥
16अकार्याणं क्रियाणां च संयोगं यः करोति वै। कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः॥
17अनुसृत्य तु ये धर्मं कथयेयुरुपस्थिताः। समासाविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्॥
18अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये। अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु॥
19न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातु कथंचन। श्रुतेन ज्ञायते सर्व तच त्वं नावबुध्यसे॥
20अविज्ञानाद् भवान् यच्च धर्म रक्षति धर्मवित्। प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे॥
21प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान् मतो मम। अनृतां वा वदेद् वाचं न तु हिंस्यात् कथञ्चन॥
22स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजान् धर्मकोविदम्। हन्याद् भवान् नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव॥
23अयुध्यमानस्य वधस्तथाशत्रोश्च मानदा। पराङ्मुखास्य द्रवतःशरणं चापि गच्छतः॥ कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च। न वधः पूज्यते सद्भिस्तच सर्व गुरौ तव॥
24त्वया चैवं व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा। तस्मादधर्मसंयुक्तं मौात् कर्म व्यवस्यसि॥
25स गुरुं पार्थ कस्मात् त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि। असम्प्रघार्य धर्माणां गति सूक्ष्मा दुरत्ययाम्॥
26इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव। यद् ब्रूयात् तव भीष्मो हि पाण्डवो वा युधिष्ठिरः॥२ विदुरो वा यथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी। तत् ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद् धनंजय॥
27सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद् विद्यते परम्। तत्त्वेनैव सुदुर्जेयं पश्य सत्यमनुष्ठितम्॥
28भवेत सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्। यत्रानृतं भवेत् सत्यं चाप्यनृतं भवेत्॥
29विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत पञ्चानृतान्याहुरपातकानि॥
30सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत्। तत्रानृतं भवेत् सत्यं चाप्यनृतं भवेत्॥ तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुष्ठितम्।
31भवेत् सत्यमवक्तव्यं न वक्तव्यमनुष्ठितम्। सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्॥
32किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः। सुमहत् प्राप्नुयात् पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव॥
33किमाश्चर्यं पुनमूर्दो धर्मकामो ह्यपण्डितः। सुमहत् प्राप्नुयात् पापमापगास्विव कौशिकः॥
34अर्जुन उवाच आचक्ष्व भगवन्नेतद् यथा विन्दाम्यहं तथा। बलाकस्यानुसम्बन्धं नदीनां कौशिकस्य च॥
35वासुदेव उवाच पुराव्याधोऽभवत् कश्चिद् बलाको नाम भारत। यात्रार्थ पुत्रदारस्य मृगान् हन्ति न कामतः॥
36वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान्। स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः॥
37स कदाचिन्सृगं लिप्सु भ्यविन्दन्मृगं क्वचित्। अपः पिबन्त ददृशे श्वपादं घ्राणचक्षुषम्॥
38अदृष्टपूर्वमपि तत् सत्त्व तेन हतं तदा। अन्धे हते ततो व्योग्नः पुष्पवर्षं पपात च॥
39अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम्। विमानमगमत् स्वर्गन्मृगव्यधनिनीषया॥
40तद् भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन। तपस्तप्तवा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा॥
41तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम्। ततो बालकः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः॥
42कौशिकोऽप्यभवद् विप्रस्तपस्वी नो नदीनां संगमे ग्रामाददूरात स किलावसत्॥
43सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद् व्रतम्। सत्यवादिति विख्यातः स तदाऽऽसीद् धनंजय॥
44अथ दस्युभयात् केचित् तदा तद् वनमाविशन। तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः॥ बहुश्रुतः।
45अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्ते सत्यवादिनम्। कतमेन पथा भगवन् बहवो जनाः॥ सत्येन पृष्टः प्रबूहि यदि तान् वेत्थ शंस नः।
46श पृष्टः कौशिकः सत्यं तानुवाच ह॥ बहुवृक्षलतागुल्ममेतद् वनमुपाश्रिताः। इति तान् ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः॥५१
47ततस्ते तान् समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः। तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः॥ गतः स कष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्वकोविदः।
48यथा चाल्पश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित्॥ वृद्धानपृष्ट्वा संदेह महच्छवभ्रमिवार्हति।
49तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेवं भविष्यति॥ दुष्करं परमं ज्ञानं तर्केणानुव्यवस्यति। श्रुतेधर्म इति वदन्ति बहवो जनाः॥
50तत् ते न प्रत्यसूयामि चन स सर्व विधीयते। प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचन कृतम्॥
51यत् स्यादहिंसासंयुक्तं च धर्म इति निश्चयः। अहिंसाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्॥
52धारणाद् धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः। यत् स्याद् धारणसंयुक्तंस धर्म इति निश्चयः॥
53येऽन्यायेन निहीर्षन्तो धर्ममिच्छन्ति कर्हिचित्। अकूजनेन मोक्षं वा नानुकूजेत् कथंचन॥
54अवश्यं कूजितव्ये वा शङ्करन्नप्यकूजतः। श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत् सत्यमविचारितम्॥
55यः कार्येभ्यो व्रतं कृत्वा तस्य नानोपपादयेत। न तत्फलमवाप्नोति एवमाहुर्मनीषिणः॥
56प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिवधात्यये। नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा न च प्रोक्तं मृषा भवेत्॥ अधर्म नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिनः।
57यः स्तेनैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि॥ श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत् सत्यमविचारितम्।
58न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन॥ पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्।
59तस्माद् धमार्थमनृत्तमुक्त्वा नानृतभाग् भवेत्॥ एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि। यथाधर्मं यथाबुद्धि मयाद्य वै हितार्थिना॥ एतच्छ्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः।
60अर्जुन उवाच यश्चा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामतिः॥ हितं चैव यथास्माकं तथैतद् वचनं तव।
61भवान् मातृसमोऽस्माकं तथा पितृसमोऽपि च॥ गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम्।
62न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचिन्॥ तस्माद् भवान् परम धर्मं वेद सर्व यथातथम्।
63अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराज युधिष्ठिरम्॥ अस्मिंस्तु मम संकल्पे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम्। इदं वा परमत्रैव शृणु हृत्स्थं विविक्षितम्॥
64जानासि दासार्ह मम व्रतं त्वं यो मां ब्रूयात् कश्चन मानुषेषु। अन्यस्मै त्वं गाण्डिव देहि पार्थ त्वत्तोऽस्त्रैर्वा वीर्यतो वा विशिष्टः॥ हन्यामहं केशव तं प्रसह्य भीमो हन्यात् तूबरकेति चोक्तः। तन्मे राजा प्रोक्तवास्ते समक्षं धनुर्देहीत्यसकृद् वृष्णिवीर॥
65तं हन्यां चेत् केशव जीवलोके स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्। ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः॥
66यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ भवेत् सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ। यथा जीवेत् पाण्डवोऽहं च कृष्ण तथा बुद्धि दातुमप्यर्हसि त्वम्॥
67वासुदेव उवाच राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च कर्णेन संख्ये निशितैबार्णसंधैः। यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर शरैर्भृशं ताडितोऽयुध्यमानः॥
68अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो दुःखाचितेनेदमयुक्तरूपम्। अकोपितो ह्येष यदि स्म संख्ये कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत् सः॥
69जानाति तं पाण्डव एष चापि पापं लोके कर्णमसामन्यैः। ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ॥
70नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्। रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे॥
71स्त्वया प्रतिज्ञार्जुन पालनीया। जीवनयं येन मृतो भवेद्धि तन्मे निबोघेह तवानुरूपम्॥
72स्तदा स वै जीवति जीवलोके। यदाऽवमानं लभते महान्तं तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः॥
73सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव त्वयाच भीमेन तथा यमाभ्याम्। स्तस्यापमानं कलया प्रयुडक्ष्व॥
74त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम्। त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत॥
75एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे। अधर्मयुक्तं संयोग कुरुष्वैन कुरूद्वह॥
76अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः। अविचार्यैव कार्येषा श्रेयस्कामैनरैः सदा॥
77अवधेन वधः प्रोक्तो यद् गुरुस्त्वमिति प्रभुः। तद् ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित्॥
78स्त्वत्तोऽयुक्तं वेत्स्यते चैवमेषः। ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चात् समं ब्रूया: सान्त्वयित्वा च पार्थम्॥
79भ्राता प्राज्ञास्तव कोपं न जातु कुर्याद् राजा धर्ममवेक्ष्य चापि। मुक्तोऽनृताद् भ्रातवधाच पार्थ हृष्टः कर्णं त्वं जहि सूतपुत्रम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Hearing the words of Yudhishthira, Kownteya-the owner of white steeds-in a tempestuous mood took hold of his sword to slay that mightiest of the Bharata's race.
2Kesava, the cogniser of human hearts, seeing his rage, inquired-"Why, O Partha, do you lay your hands on your sword?
3Here, O Dhananjaya, I see no adversary to try the strength of your steel. Clever Bhimasena has already assailed the Dhartarashtras.
4O Kownteya, you have returned from the field, to seen king Yudhishthira and you have seen that he is keeping up well.
5This is the time of rejoicing, as you have seen that best of kings whose prowess is like that of a tiger. Why should you then betray yourself thus?
6O son of Kunti, I do not find any one here whom you can slay. What makes you then to yearn for fight, or have you lost the balance of your mind?
7Why do you seize your mighty sword so suddenly, I enquire this of you. O Kaunteya, whence is this desire of your heart, or why do you fly to sword in such a sullen mood and with such a vigour?"
8Thus addressed by Krishna, Arjuna, looking towards Yudhishthira and whizzing like an angry snake, replied,
9He who tells me-'Give your Gandiva to another,' I would cut his head off, such is my secret vow. Now that this king of immeasurable prowess has told me those words in your presence, O Govinda, I won't forgive him. I will, therefore, put to the sword this pious king.
10I will redeem my vow by slaying this best of men. For this alone I have taken up the sword.
11O delighter of the Yadus; by slaying Yudhishthira I will thus adhere to truth thereby be free from grief and fever.
12O Janaradana, what do you wish me to do under the present circumstances. O sire, you are well acquainted with all the past the future of this universe. I shall, therefore, do as you tell me.”
13Sanjaya said Saying "Fie, fie unto you, Partha,"
14“Now I understand, O Partha, that you have never attended upon the old, since you, O mightiest of men, have been overcome with anger at a time quite out of season.
15O Dhananjaya, those who are versed in the niceties of religion would never act in the way as you are doing today, O pious son of Pandu, on not being acquainted with them.
16O Partha, he who does an act improper and heinous is the vilest of men.
17You know not the words of wisdom the learned men preach, after the rules of morality, to the pupils waiting up on them.
18Persons ignorant of them become benumbed and befooled in discriminating between what ought to be done and what ought not, even as you, O Partha, have been nonplussed.
19'It is not easy to learn what ought to be done and what ought not. Of course everything can be learnt with the help of the scriptures. You are, however, a stranger to them.
20Believing yourself to be conversant with morality, you are observing it in a way which but indicates your ignorance of it. You believe yourself to be virtuous but you know not, O Partha, that it is a sin to slay living beings.
21Methinks, keeping from doing any injury to any animal is a cardinal virtue. Even an untruth might behold but never an animal ought be slain.
22O best of men, how could you then like an ordinary man wish to slay your eldest brother the king, who is well versed in morality.
23O Bharata, the slaying of a man who is not engaged in a fight, or is unwilling to fight, or takes to flight, or seeks your shelter, or joins his hands, or gives himself up to you, or is insane, be he even a foe, is never upheld by the righteous. And your superior is even all this.
24You had formerly taken the vow through childishness. And now through folly you are inclined to do an unrighteous act.
25Why, O Partha, do you rush upon your superior, intending to slay him, without determining (before-hand) the exceedingly fine course of virtue which is, certainly, not easily intelligible.
26O son of Pandu, this mystery of virtue I will now explain to you as it was explained by Bhishma, by the pious Yudhishthira, by Vidura or the so-called Kshatri and by Kunti of great renown. I will tell it you in all its detail; listen to it, O Dhananjaya.
27One who tells the truth is a pious person. Nothing is there higher than truth. It is, therefore, very difficult to understand the details of truth as observed in action.
28Truth becomes unutterable and untruth utterable, where untruth would pose as truth and truth as untruth.
29At a marriage or in the enjoyment of lust, or when one's life is at stake, or when one's entire fortunes are about to be lost, or in the cause of a Brahmin untruth may be uttered. It is said that there is no sin in uttering these five sorts of falsehood.
30Where one's entire fortunes are at stake untruth becomes utterable. On these occasions untruth becomes truth and truth untruth. He who is bent upon always practising truth alone is a fool and takes truth to be as it is.
31Indeed it is not a very easy thing to become righteous. He who can distinguish between the niceties of truth and untruth can alone become conversant with morality.
32What wonder is there then that a wise man by doing something awfully cruel may even acquire virtue, as Balaka did by killing a blind beast.
33What wonder then that an ignorant and inexperienced person, intending to practise virtue, would commit grave vice like Kaushika on the river-bank."
34Arjuna said Tell me of it, O holy one, in a way that I may learn it these stories about Balaka and Kaushika on the river-bank.
35Vasudeva said There was once a hunter, O Bharata, Balaka by name. He used to kill animals, not willfully but, in order to support his children and wife.
36Devoted to his tribal pursuits, always speaking the truth and devoid of malice, he used to maintain his aged mother and father and other dependents.
37Once on a day, thought diligently searching for an animal, he could find none. At last he found a beast of prey, drinking water, which had lost its eyes but the loss was supplied by its keen sense of smell.
38Though he had not before seen a like of it, yet he killed it then and there. No sooner the blind beast had been killed, that there fell from the skies a shower of flowers.
39A celestial car, filled with the songs and music of Apsaras, came down from heaven to fetch that hunter of animals.
40That beast having, successfully performed all the austerities of asceticism with a view to kill all the animals, had received that boon but was made blind instead by the Self-born.
41Therefore Valaka, having killed the beast that was bent upon killing all the animals, went to heaven. Morality is, therefore, very difficult to be understood.
42There was an ascetic Brahmin named Kaushika not much read in the Scriptures. He used to reside at a confluence of rivers, not far away from a village.
43He had taken the vow that the would ever speak the truth.' Therefore, O Dhananjaya, he become famous as a truthful man.
44At a time certain persons, being afraid of robbers, entered the woods. Even there the robbers, filled with anger, doggedly haunted after them.
45They then approaching Kaushika the truthful, said-'O holy one, which way have a number of men passed a little while ago? Asked in the name of truth tell us if you have seen them.'
46Being thus asked Kaushika told them the truth, that they had entered the wood thickly covered with trees, creepers and shrubs. O Partha, thus did Kaushika inform them.
47And the report goes that on this those wanton men got hold of those persons and put them to death. For the gave sin of uttering that truth, which should not have been uttered, Kaushika, unversed in the subtleties of religion, fell into a fearful hell.
48As a foolish man, ill-read in the scriptures, unacquainted with the details of morality, is fit to fall into an awful hell for not asking aged men to set his doubts at rest.
49Your definition of morality must be then something like that. Some people attempt at attaining that high and difficult knowledge by the exercise of reasoning. Many persons maintain, on the other hand, that morality can be learned from the scriptures alone.
50I do not find fault with the latter, but then everything is not provided for there. The moral precepts have been made for the well-being of the creatures.
51All that is free from any motive of injury to any being is surely morality. For, indeed, the moral precepts have been made to free the creatures from all injuries.
52Dharma (morality) is so-called because it protects all. Indeed, morality saves all creatures. Surely then that is morality which is capable of keeping off a creature from all injuries.
53Those who try to stick to them logically, have scarcely a mind to acquire morality. If you can get rid of them without a word do no account have any intercourse with them.
54If he must be spoken to or if he takes offence on not being talked with, in that case better speak a falsehood; verily that untruth is truth.
55He who, having taken a vow on some set purpose, cannot redeem the same by acts, attains not the rewards of that vow.
56When one's life is endangered, at marriage, at the risk of destruction of one's kith and kin or in the course of business, all that is uttered will not be regarded as falsehood. To those who are well-versed in the real secrets of morality, there appear no immorality in all this.
57There even, where one cuts off his connections with robbers after having taken an oath, it is better to swear falsely, for surely that falsehood would be truth.
58On no account should one's wealth he give to the robbers, if that could be helped. Wealth when give to the sinful afflicts even the donor.
59Therefore, an untruth spoken in the cause of morality does not amount to a falsehood. I have now duly pointed out to you the distinctive feathers of morality. Having heard all these tell me, O Partha, if Yudhishthira deserves to be killed.
60Arjuna said "O Krishna! You have spoken as a man of great wisdom should say, as a man of great intelligence need say. Your words are even such as would do good to us.
61You are like both a mother and a father to us. You, O Krishna, are our sanctuary; that is why your words are beneficial to us.
62Nothing is there in the three worlds that is unknown to you. Therefore, you know the sublime morality with all its niceties.
63I admit that the righteous Yudhishthira, son of Pandu, is unslayable. In this connection kindly tell me something in my favour. Hear me tell you of something else that lies in my heart.
64You know, O Keshava, the best scion of the Dasharha race, that my vow is that whoever among men tells me 'make over, O Partha, your Gandiva to him who is superior to you in point of chivalry or in wielding armours' I will, with all my mighty, slay him. So Bhima also has taken a vow to slay the man who addresses him as 'one without the hirsute indications of manhood!' Just now the king has repeatedly told me in your presence “make over your bow.
65O Keshava, if I slay him, surely then the thought of having slain the king will immerse me in sin and make me loose my valour and mental faculties and thus cut short my days in this world.
66Therefore, O Krishna, the best of all the righteous inen, do give me such counsels as would uphold my well-known vow and leave both myself and the eldest son of Pandu alive."
67Vasudeva said-"O valiant one, the King Yudhishthira feels weary and aggrieved on being afflicted with arrows shot at him by Karna during the campaign; the more so as he was harassed with shaft-shots by the son of Suta even when he was retiring form the field.
68Heavy at heart as he was at all this, he used such angry and improper expressions to you. Moreover, he addressed you in that tenor thinking that if he could provoke you, you would forthwith slay Karna in battle.
69O Partha, the king believes that this immoral Karna is unbearable to everyone else on earth but you. It was this that enraged him so highly as to use such cruel words even in your face.
70King Yudhishthira, the righteous, is of opinion that today's battle is a play at dice in which the life of the ever-deviceful and everover bearing Karna has been laid as an wager. If he is slain, the Kauravas would necessarily meet with defeat.
71Therefore, O Arjuna, the son of Dharma deserves not death at your hands. At the same time your vow also must be kept good. Under the circumstances listen to the means that will make him apparently dead without the real loss of life.
72A man of honour lives in this material world so long as he receives the homage due to him, but when he is woefully dishonored, he is spoken of as one more dead than alive.
73O Partha, this king has ever been honored by you, Bhima and the twins and by all the wise and chivalrous men to this world. You just offer some insult to that king.
74O Bharata, a superior on being addressed as 'you' dies (at heart). Therefore, you do addressed the much-respected Yudhishthira as 'you.'
75O the best of Kurus, O son of Kunti, do behave thus towards Yudhishthira the righteous and insult that honorable man by this censurable behaviour.
76This is a Shruti given out by the Rishis Atharva and Angira, the best of all the Srutis; people who wish well should always follow this without any scruple.
77To address a venerable superior as 'You.' is to kill him without actually depriving him of his life. Therefore do you, who are versed in morality, address Yudhishthira the righteous, in the manner I have indicated.
78On your acting thus the righteous Yudhishthira will verily feel that you have offered him a death-blow. Later on you will worship his feet and speak to him in befitting terms and thus pacify him.
79O Partha, your intelligent brother Yudhishthira would never feel in the least angry with you. On being thus freed from impiety and fratricide you may cheerfully proceed against and slay Karna, the son of Suta.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — युधिष्ठिर के वे वचन सुनकर श्वेत अश्वोंवाले कौन्तेय (अर्जुन) ने प्रचण्ड क्रोध में भरकर भरतवंश के उन महाबली (युधिष्ठिर) का वध करने के लिए अपनी तलवार पकड़ ली।
2मनुष्यों के हृदय को जाननेवाले केशव ने उनका क्रोध देखकर पूछा — "हे पार्थ, तुम अपनी तलवार पर हाथ क्यों रखते हो?
3हे धनञ्जय, यहाँ मुझे ऐसा कोई शत्रु नहीं दिखाई देता जिस पर तुम अपने खड्ग का बल आजमा सको। कुशल भीमसेन तो पहले ही धृतराष्ट्रपुत्रों पर आक्रमण कर चुके हैं।
4हे कौन्तेय, तुम राजा युधिष्ठिर को देखने के लिए रणभूमि से लौटे हो और तुमने देख लिया कि वे कुशल से हैं।
5यह तो हर्ष का समय है, क्योंकि तुमने उन राजाओं में श्रेष्ठ को देख लिया, जिनका पराक्रम व्याघ्र के समान है। फिर तुम अपने को इस प्रकार क्यों प्रकट कर रहे हो?
6हे कुन्तीपुत्र, मुझे यहाँ ऐसा कोई नहीं दिखता जिसका तुम वध कर सको। फिर किस कारण तुम युद्ध के लिए आतुर हो, अथवा क्या तुम्हारे मन का सन्तुलन बिगड़ गया है?
7तुम इतनी सहसा अपनी बलवती तलवार क्यों पकड़ रहे हो — मैं तुमसे यही पूछता हूँ। हे कौन्तेय, तुम्हारे हृदय की यह इच्छा कहाँ से उठी, अथवा तुम इस प्रकार उदास मन से और इतने वेग से तलवार की ओर क्यों लपके?"
8कृष्ण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर अर्जुन ने युधिष्ठिर की ओर देखते हुए और क्रुद्ध सर्प के समान फुफकारते हुए उत्तर दिया —
9जो मुझसे यह कहे कि 'अपना गाण्डीव किसी दूसरे को दे दो', उसका मैं मस्तक काट डालूँगा — यही मेरी गुप्त प्रतिज्ञा है। हे गोविन्द, अब जब अपरिमित पराक्रमवाले इन राजा ने आपके ही सामने मुझसे वे वचन कह दिए हैं, तब मैं इन्हें क्षमा नहीं करूँगा। इसलिए मैं इन धर्मराज को तलवार के घाट उतारूँगा।
10इन नरश्रेष्ठ का वध करके मैं अपनी प्रतिज्ञा पूरी करूँगा। केवल इसीलिए मैंने तलवार उठाई है।
11हे यदुनन्दन, युधिष्ठिर का वध करके मैं इस प्रकार सत्य पर स्थिर रहूँगा और उससे शोक तथा सन्ताप से मुक्त हो जाऊँगा।
12हे जनार्दन, इस परिस्थिति में आप मुझसे क्या करवाना चाहते हैं? हे प्रभो, आप इस विश्व के समस्त भूत और भविष्य को भलीभाँति जानते हैं। इसलिए आप जैसा कहेंगे, मैं वैसा ही करूँगा।"
13सञ्जय ने कहा — तब "धिक्कार है तुम्हें, धिक्कार है तुम्हें, हे पार्थ" — यह कहते हुए (केशव बोले) —
14"हे पार्थ, अब मैं समझ गया कि तुमने कभी वृद्धों की सेवा नहीं की, क्योंकि हे नरश्रेष्ठ, तुम ऐसे असमय में क्रोध के वश हो गए हो।
15हे धनञ्जय, धर्म की सूक्ष्मताओं के ज्ञाता कभी वैसा आचरण नहीं करते जैसा हे धर्मात्मा पाण्डुपुत्र, उन सूक्ष्मताओं से अनभिज्ञ होने के कारण तुम आज कर रहे हो।
16हे पार्थ, जो अनुचित और घोर कर्म करता है, वह मनुष्यों में सबसे नीच है।
17विद्वान् पुरुष धर्म के नियमों के अनुसार अपनी सेवा में रहनेवाले शिष्यों को जो ज्ञान की बातें बताते हैं, उन्हें तुम नहीं जानते।
18उनसे अनभिज्ञ मनुष्य क्या करना चाहिए और क्या नहीं — इसका विवेक करने में जड़ और मूढ़ हो जाते हैं, जैसे हे पार्थ, तुम इस समय किंकर्तव्यविमूढ़ हो गए हो।
19'क्या करना चाहिए और क्या नहीं' — यह जानना सहज नहीं है। निस्सन्देह शास्त्रों की सहायता से सब कुछ जाना जा सकता है। किन्तु तुम उनसे अपरिचित हो।
20अपने को धर्म का ज्ञाता मानकर तुम उसका पालन ऐसे ढंग से कर रहे हो जो तुम्हारे अज्ञान को ही प्रकट करता है। तुम अपने को धर्मात्मा मानते हो, किन्तु हे पार्थ, तुम यह नहीं जानते कि प्राणियों का वध पाप है।
21मेरे मत में किसी भी प्राणी की हिंसा न करना ही परम धर्म है। असत्य भी कदाचित् क्षम्य हो सकता है, किन्तु किसी प्राणी का वध कभी नहीं होना चाहिए।
22हे नरश्रेष्ठ, फिर तुम एक साधारण मनुष्य के समान अपने ज्येष्ठ भ्राता उन राजा का वध करने की इच्छा कैसे कर सकते हो, जो धर्म के परम ज्ञाता हैं?
23हे भरत, जो युद्ध में प्रवृत्त न हो, अथवा युद्ध करने को उद्यत न हो, अथवा भाग रहा हो, अथवा तुम्हारी शरण में आया हो, अथवा हाथ जोड़े खड़ा हो, अथवा तुम्हें अपने को सौंप दे, अथवा उन्मत्त हो — ऐसे मनुष्य का वध, चाहे वह शत्रु ही क्यों न हो, धर्मात्मा पुरुष कभी उचित नहीं मानते। और तुम्हारे ये गुरुजन तो इन सब स्थितियों के अनुरूप हैं।
24तुमने पहले बालबुद्धि से वह प्रतिज्ञा की थी। और अब मूढ़ता से तुम अधर्म करने को उद्यत हो।
25हे पार्थ, धर्म का अत्यन्त सूक्ष्म मार्ग, जो निश्चय ही सहज में समझ में नहीं आता, उसका पहले से निर्णय किए बिना ही तुम अपने गुरुजन का वध करने के अभिप्राय से उन पर क्यों झपटते हो?
26हे पाण्डुपुत्र, धर्म का यह रहस्य अब मैं तुम्हें उसी प्रकार समझाऊँगा जैसे भीष्म ने, धर्मात्मा युधिष्ठिर ने, विदुर ने — जिन्हें क्षत्ता भी कहा जाता है — तथा महायशस्विनी कुन्ती ने समझाया था। मैं तुम्हें वह सविस्तार बताता हूँ; हे धनञ्जय, उसे सुनो।
27जो सत्य बोलता है, वही धर्मात्मा है। सत्य से बढ़कर कुछ भी नहीं है। किन्तु आचरण में सत्य का जो स्वरूप है, उसकी सूक्ष्मता समझना अत्यन्त कठिन है।
28ऐसे अवसर भी आते हैं जब सत्य अकथनीय हो जाता है और असत्य कथनीय, जहाँ असत्य ही सत्य बन जाता है और सत्य असत्य।
29विवाह के अवसर पर, काम-सम्बन्धी प्रसंग में, प्राण संकट में पड़ने पर, सम्पूर्ण सम्पत्ति नष्ट होने की स्थिति में, अथवा ब्राह्मण के हित में असत्य कहा जा सकता है। कहा गया है कि इन पाँच प्रकार के असत्यों को बोलने में पाप नहीं है।
30जहाँ सम्पूर्ण सम्पत्ति दाँव पर हो, वहाँ असत्य कथनीय हो जाता है। ऐसे अवसरों पर असत्य सत्य बन जाता है और सत्य असत्य। जो सदा केवल सत्य के ही आचरण पर अड़ा रहता है, वह मूढ़ है और सत्य को जैसा-का-तैसा ही मान लेता है।
31वस्तुतः धर्मात्मा बनना कोई सहज बात नहीं है। जो सत्य और असत्य की सूक्ष्मताओं में भेद कर सकता है, वही धर्म का ज्ञाता बन सकता है।
32तब इसमें क्या आश्चर्य कि कोई बुद्धिमान् पुरुष अत्यन्त क्रूर प्रतीत होनेवाला कर्म करके भी धर्म का ही अर्जन कर ले, जैसा बलाक ने एक अन्धे हिंस्र पशु का वध करके किया।
33तब इसमें भी क्या आश्चर्य कि कोई अज्ञानी और अनुभवहीन पुरुष धर्म का आचरण करने के अभिप्राय से ही घोर पाप कर बैठे, जैसे नदीतट पर कौशिक ने किया।"
34अर्जुन ने कहा — हे भगवन्, बलाक और नदीतटवाले कौशिक की ये कथाएँ मुझे इस प्रकार सुनाइए कि मैं इन्हें भलीभाँति समझ सकूँ।
35वासुदेव ने कहा — हे भरत, पहले बलाक नाम का एक व्याध था। वह पशुओं का वध जान-बूझकर नहीं, अपितु अपने पुत्रों और पत्नी के भरण-पोषण के लिए करता था।
36अपने कुल के कर्म में लगा हुआ, सदा सत्य बोलनेवाला और द्वेषरहित वह अपने वृद्ध माता-पिता तथा अन्य आश्रितों का पालन करता था।
37एक दिन बहुत खोजने पर भी उसे कोई पशु न मिला। अन्ततः उसने जल पीते हुए एक हिंस्र पशु को देखा, जिसकी आँखें नष्ट हो चुकी थीं, किन्तु उस अभाव की पूर्ति उसकी तीव्र घ्राणशक्ति कर देती थी।
38यद्यपि उसने पहले कभी वैसा प्राणी नहीं देखा था, तथापि उसने उसे वहीं मार डाला। उस अन्धे पशु के मारे जाते ही आकाश से फूलों की वर्षा हुई।
39अप्सराओं के गान और वाद्य से भरा एक दिव्य विमान उस व्याध को ले जाने के लिए स्वर्ग से उतर आया।
40उस पशु ने समस्त प्राणियों का वध करने के अभिप्राय से कठोर तपस्या पूरी करके वह वर प्राप्त किया था, किन्तु स्वयम्भू ब्रह्मा ने उसे इसके बदले अन्धा बना दिया था।
41इसलिए समस्त प्राणियों का वध करने पर तुले हुए उस पशु को मारकर बलाक स्वर्ग गया। अतः धर्म को समझना अत्यन्त कठिन है।
42कौशिक नाम का एक तपस्वी ब्राह्मण था, जिसने शास्त्रों का अधिक अध्ययन नहीं किया था। वह किसी गाँव से अधिक दूर नहीं, नदियों के संगम पर रहता था।
43उसने यह व्रत लिया था कि 'मैं सदा सत्य ही बोलूँगा।' इसीलिए, हे धनञ्जय, वह सत्यवादी के रूप में विख्यात हो गया।
44एक समय कुछ लोग डाकुओं के भय से वन में जा घुसे। वहाँ भी क्रोध से भरे डाकू हठपूर्वक उनके पीछे लगे रहे।
45तब उन्होंने सत्यवादी कौशिक के पास जाकर कहा — 'हे भगवन्, थोड़ी देर पहले कुछ लोग किस मार्ग से गए हैं? सत्य की शपथ देकर पूछते हैं — यदि आपने उन्हें देखा हो तो बताइए।'
46इस प्रकार पूछे जाने पर कौशिक ने उन्हें सत्य बता दिया कि वे वृक्षों, लताओं और झाड़ियों से घने उस वन में घुस गए हैं। हे पार्थ, इस प्रकार कौशिक ने उन्हें सूचना दी।
47और सुना जाता है कि इस पर उन दुष्ट डाकुओं ने उन लोगों को पकड़कर मार डाला। जो सत्य नहीं बोलना चाहिए था, उस सत्य को बोलने के उस घोर पाप के कारण धर्म की सूक्ष्मताओं से अनभिज्ञ कौशिक भयंकर नरक में जा पड़ा।
48जैसे शास्त्रों में अल्पज्ञ और धर्म के विवरण से अपरिचित कोई मूढ़ पुरुष अपने संशय दूर करने के लिए वृद्धों से न पूछने के कारण घोर नरक में गिरने योग्य होता है।
49धर्म की तुम्हारी परिभाषा भी कुछ वैसी ही होगी। कुछ लोग तर्क के बल से उस उच्च और दुर्लभ ज्ञान को प्राप्त करने का प्रयत्न करते हैं। दूसरी ओर बहुत से लोग यह मानते हैं कि धर्म केवल शास्त्रों से ही जाना जा सकता है।
50मैं इन दूसरों में दोष नहीं देखता, किन्तु शास्त्रों में सब कुछ बता दिया गया हो — ऐसा भी नहीं है। धर्म के विधान प्राणियों के कल्याण के लिए ही बनाए गए हैं।
51जो किसी भी प्राणी की हिंसा के भाव से रहित है, वही निश्चय ही धर्म है। क्योंकि धर्म के विधान बनाए ही इसलिए गए हैं कि प्राणी समस्त हिंसाओं से मुक्त रहें।
52धर्म को धर्म इसलिए कहा जाता है कि वह सबको धारण करता है। वस्तुतः धर्म समस्त प्राणियों की रक्षा करता है। अतः निश्चय ही वही धर्म है जो प्राणी को समस्त हिंसाओं से बचा सके।
53जो केवल शब्दों से चिपके रहते हैं, उनमें सच्चा धर्म पाने की बुद्धि प्रायः नहीं होती। यदि तुम बिना कुछ कहे ही ऐसों से छूट सको, तो उनसे किसी प्रकार का व्यवहार ही मत करो।
54यदि उससे बोलना ही पड़े, अथवा न बोलने पर वह अप्रसन्न हो जाए, तो ऐसी स्थिति में असत्य बोल देना ही अच्छा है; वस्तुतः वह असत्य ही सत्य है।
55जो किसी प्रयोजन से व्रत लेकर उसे कर्म द्वारा पूरा नहीं कर पाता, वह उस व्रत का फल नहीं पाता।
56प्राण संकट में हों, विवाह के अवसर पर, अपने कुटुम्बजनों के विनाश की आशंका हो, अथवा व्यवहार-कार्य में — इन अवसरों पर जो कुछ कहा जाए, वह असत्य नहीं माना जाता। जो धर्म के वास्तविक रहस्यों के ज्ञाता हैं, उन्हें इन सबमें कोई अधर्म प्रतीत नहीं होता।
57वहाँ भी, जहाँ कोई शपथ खाकर डाकुओं से अपना सम्बन्ध तोड़ता है, वहाँ झूठी शपथ खा लेना ही श्रेयस्कर है; क्योंकि निश्चय ही वह असत्य सत्य ही होगा।
58यदि बचाया जा सके, तो किसी भी स्थिति में अपना धन डाकुओं को नहीं देना चाहिए। पापियों को दिया गया धन दाता को भी पीड़ित करता है।
59इसलिए धर्म के हित में बोला गया असत्य असत्य नहीं होता। अब मैंने तुम्हें धर्म के विशिष्ट लक्षण विधिपूर्वक बता दिए। हे पार्थ, यह सब सुनकर अब बताओ कि क्या युधिष्ठिर वध के योग्य हैं?
60अर्जुन ने कहा — "हे कृष्ण! आपने वैसे ही वचन कहे हैं जैसे महाज्ञानी पुरुष को कहने चाहिए, जैसे महाबुद्धिमान् पुरुष को कहने आवश्यक हैं। आपके वचन ऐसे ही हैं जो हमारा कल्याण करें।
61आप हमारे लिए माता और पिता दोनों के समान हैं। हे कृष्ण, आप ही हमारे आश्रय हैं; इसीलिए आपके वचन हमारे लिए हितकर हैं।
62तीनों लोकों में ऐसा कुछ भी नहीं जो आपसे अविदित हो। इसलिए आप समस्त सूक्ष्मताओं सहित उस परम धर्म को जानते हैं।
63मैं मानता हूँ कि धर्मात्मा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर अवध्य हैं। इस सम्बन्ध में कृपया मेरे हित की कोई बात बताइए। मेरे हृदय में जो और बात है, वह भी सुनिए।
64हे दशार्हवंश के श्रेष्ठ केशव, आप जानते हैं कि मेरी प्रतिज्ञा है — मनुष्यों में जो कोई मुझसे यह कहे कि 'हे पार्थ, अपना गाण्डीव उसे सौंप दो जो शौर्य में अथवा अस्त्रसंचालन में तुमसे श्रेष्ठ हो', उसका मैं अपने समस्त बल से वध करूँगा। इसी प्रकार भीम ने भी यह प्रतिज्ञा की है कि जो उन्हें 'पुरुषत्व के चिह्नों से रहित' कहेगा, उसका वे वध करेंगे। और अभी-अभी राजा ने आपके सामने बार-बार मुझसे कहा — "अपना धनुष सौंप दो।"
65हे केशव, यदि मैं इनका वध कर दूँ, तो निश्चय ही राजा का वध करने का विचार मुझे पाप में डुबा देगा, मेरे पराक्रम और मानसिक शक्तियों का नाश कर देगा और इस प्रकार इस लोक में मेरी आयु घटा देगा।
66इसलिए हे कृष्ण, हे समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, आप मुझे ऐसा उपाय बताइए जिससे मेरी सुविख्यात प्रतिज्ञा भी बनी रहे और मैं तथा पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र — दोनों जीवित भी रहें।"
67वासुदेव ने कहा — "हे वीर, अभियान के समय कर्ण द्वारा चलाए गए बाणों से पीड़ित होकर राजा युधिष्ठिर थके और दुःखी हैं; और इससे भी अधिक इसलिए कि रणभूमि से हटते समय भी सूतपुत्र ने उन्हें बाणों से सताया था।
68इस सबसे मन में भारी होकर उन्होंने तुमसे वैसे क्रुद्ध और अनुचित वचन कहे। इसके अतिरिक्त उन्होंने तुमसे उस स्वर में यह सोचकर कहा कि यदि वे तुम्हें उकसा सकें, तो तुम तत्काल युद्ध में कर्ण का वध कर डालोगे।
69हे पार्थ, राजा का विश्वास है कि यह अधर्मी कर्ण पृथ्वी पर तुम्हारे अतिरिक्त और किसी के लिए सह्य नहीं है। इसी बात ने उन्हें इतना क्रुद्ध कर दिया कि उन्होंने तुम्हारे मुँह पर ही ऐसे कठोर वचन कह डाले।
70धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर का मत है कि आज का युद्ध एक ऐसा द्यूत है जिसमें सदा कपटी और सदा उद्धत कर्ण का प्राण दाँव पर लगा है। यदि वह मारा गया, तो कौरवों की पराजय अवश्यम्भावी है।
71इसलिए हे अर्जुन, धर्मपुत्र तुम्हारे हाथों वध के योग्य नहीं हैं। साथ ही तुम्हारी प्रतिज्ञा भी अक्षुण्ण रहनी चाहिए। ऐसी स्थिति में वह उपाय सुनो जिससे वे प्राण खोए बिना ही मृतवत् हो जाएँगे।
72मानी पुरुष इस लोक में तभी तक जीवित रहता है जब तक उसे उसका उचित सम्मान मिलता रहे; किन्तु जब उसका घोर अपमान हो जाता है, तब उसे जीवित से अधिक मृत ही कहा जाता है।
73हे पार्थ, इन राजा का सदा तुमने, भीम ने, दोनों जुड़वाँ भाइयों ने तथा इस लोक के समस्त बुद्धिमान् और शूर पुरुषों ने सम्मान किया है। तुम बस उन राजा का थोड़ा-सा अपमान कर दो।
74हे भरत, गुरुजन को 'तू' कहकर सम्बोधित करने पर वह (हृदय से) मर जाता है। इसलिए तुम परम पूजनीय युधिष्ठिर को 'तू' कहकर सम्बोधित करो।
75हे कुरुश्रेष्ठ, हे कुन्तीपुत्र, धर्मात्मा युधिष्ठिर के साथ ऐसा ही व्यवहार करो और इस निन्दनीय आचरण से उन माननीय पुरुष का अपमान कर दो।
76यह अथर्वा और अंगिरा ऋषियों द्वारा कही गई श्रुति है, जो समस्त श्रुतियों में श्रेष्ठ है; अपना कल्याण चाहनेवाले लोगों को इसका सदा निःशंक होकर पालन करना चाहिए।
77पूजनीय गुरुजन को 'तू' कहकर सम्बोधित करना उसे प्राणों से वंचित किए बिना ही मार डालना है। इसलिए धर्म के ज्ञाता तुम धर्मात्मा युधिष्ठिर को उसी प्रकार सम्बोधित करो जैसा मैंने बताया है।
78तुम्हारे ऐसा करने पर धर्मात्मा युधिष्ठिर निश्चय ही यह अनुभव करेंगे कि तुमने उन पर मृत्यु-प्रहार किया है। तत्पश्चात् तुम उनके चरणों की वन्दना करना, उनसे उचित वचन कहना और इस प्रकार उन्हें प्रसन्न कर लेना।
79हे पार्थ, तुम्हारे बुद्धिमान् भ्राता युधिष्ठिर तुमसे तनिक भी क्रुद्ध नहीं होंगे। इस प्रकार अधर्म और भ्रातृहत्या से मुक्त होकर तुम प्रसन्न मन से सूतपुत्र कर्ण पर आक्रमण कर उसका वध कर सकोगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — युधिष्ठिरका ती वचन सुनेर श्वेत अश्व भएका कौन्तेय (अर्जुन)ले प्रचण्ड क्रोधले भरिएर भरतवंशका ती महाबली (युधिष्ठिर)को वध गर्न आफ्नो तरवार समाते।
2मानिसहरूको हृदय जान्ने केशवले उनको क्रोध देखेर सोधे — "हे पार्थ, तिमी आफ्नो तरवारमा हात किन राख्दै छौ?
3हे धनञ्जय, यहाँ मलाई त्यस्तो कुनै शत्रु देखिँदैन जसमाथि तिमीले आफ्नो खड्गको बल जाँच्न सक। कुशल भीमसेनले त पहिल्यै धृतराष्ट्रपुत्रहरूमाथि आक्रमण गरिसकेका छन्।
4हे कौन्तेय, तिमी राजा युधिष्ठिरलाई हेर्न रणभूमिबाट फर्केका हौ र तिमीले देखिहाल्यौ कि उनी कुशलै छन्।
5यो त हर्षको समय हो, किनभने तिमीले ती राजाहरूमा श्रेष्ठलाई देख्यौ, जसको पराक्रम बाघजस्तै छ। अनि तिमी आफूलाई यसरी किन प्रकट गर्दै छौ?
6हे कुन्तीपुत्र, मलाई यहाँ त्यस्तो कोही देखिँदैन जसको तिमी वध गर्न सक। अनि कुन कारणले तिमी युद्धका लागि आतुर छौ, अथवा के तिम्रो मनको सन्तुलन बिग्रेको छ?
7तिमी यति एक्कासि आफ्नो बलियो तरवार किन समात्दै छौ — म तिमीसँग यही सोध्छु। हे कौन्तेय, तिम्रो हृदयको यो इच्छा कहाँबाट उठ्यो, अथवा तिमी यसरी उदास मनले र यति वेगले तरवारतिर किन हामफाल्यौ?"
8कृष्णद्वारा यसरी सम्बोधित हुँदा अर्जुनले युधिष्ठिरतिर हेर्दै र क्रुद्ध सर्पझैँ फुत्कार्दै उत्तर दिए —
9जसले मलाई यसो भन्छ कि 'आफ्नो गाण्डीव अरू कसैलाई देऊ', उसको म शिर काटिदिनेछु — यही मेरो गुप्त प्रतिज्ञा हो। हे गोविन्द, अब जब अपरिमित पराक्रम भएका यी राजाले तपाईंकै सामु मलाई ती वचन भनिसके, तब म यिनलाई क्षमा गर्नेछैनँ। त्यसैले म यी धर्मराजलाई तरवारको धारमा चढाउनेछु।
10यी नरश्रेष्ठको वध गरेर म आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नेछु। केवल यसैका लागि मैले तरवार उठाएको हुँ।
11हे यदुनन्दन, युधिष्ठिरको वध गरेर म यसरी सत्यमा स्थिर रहनेछु र त्यसबाट शोक तथा सन्तापबाट मुक्त हुनेछु।
12हे जनार्दन, यस परिस्थितिमा तपाईं मबाट के गराउन चाहनुहुन्छ? हे प्रभो, तपाईं यस विश्वको सम्पूर्ण भूत र भविष्य राम्ररी जान्नुहुन्छ। त्यसैले तपाईंले जे भन्नुहुन्छ, म त्यही गर्नेछु।"
13सञ्जयले भने — तब "धिक्कार छ तिमीलाई, धिक्कार छ तिमीलाई, हे पार्थ" — यसो भन्दै (केशवले भने) —
14"हे पार्थ, अब म बुझेँ कि तिमीले कहिल्यै वृद्धहरूको सेवा गरेनौ, किनभने हे नरश्रेष्ठ, तिमी यस्तो असमयमा क्रोधको वशमा परेका छौ।
15हे धनञ्जय, धर्मका सूक्ष्मताका ज्ञाताहरूले कहिल्यै त्यस्तो आचरण गर्दैनन् जस्तो हे धर्मात्मा पाण्डुपुत्र, ती सूक्ष्मताबाट अनभिज्ञ भएकाले तिमीले आज गर्दै छौ।
16हे पार्थ, जसले अनुचित र घोर कर्म गर्छ, ऊ मानिसहरूमा सबैभन्दा नीच हो।
17विद्वान् पुरुषहरूले धर्मका नियमअनुसार आफ्नो सेवामा रहने शिष्यहरूलाई जुन ज्ञानका कुरा बताउँछन्, ती तिमी जान्दैनौ।
18तीबाट अनभिज्ञ मानिसहरू के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन — यसको विवेक गर्नमा जड र मूढ हुन्छन्, जस्तो हे पार्थ, तिमी यस बेला किंकर्तव्यविमूढ भएका छौ।
19'के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन' — यो जान्न सजिलो छैन। निस्सन्देह शास्त्रको सहायताले सबै कुरा जान्न सकिन्छ। तर तिमी तीसँग अपरिचित छौ।
20आफूलाई धर्मको ज्ञाता ठानेर तिमी त्यसको पालन यस्तो ढङ्गले गर्दै छौ जसले तिम्रो अज्ञानलाई नै प्रकट गर्छ। तिमी आफूलाई धर्मात्मा ठान्छौ, तर हे पार्थ, तिमी यो जान्दैनौ कि प्राणीहरूको वध पाप हो।
21मेरो मतमा कुनै पनि प्राणीको हिंसा नगर्नु नै परम धर्म हो। असत्य पनि कदाचित् क्षम्य हुन सक्छ, तर कुनै प्राणीको वध कहिल्यै हुनुहुँदैन।
22हे नरश्रेष्ठ, अनि तिमी एउटा साधारण मानिसझैँ आफ्ना जेठा दाजु ती राजाको वध गर्ने इच्छा कसरी गर्न सक्छौ, जो धर्मका परम ज्ञाता हुन्?
23हे भरत, जो युद्धमा प्रवृत्त नहोस्, अथवा युद्ध गर्न उद्यत नहोस्, अथवा भाग्दै होस्, अथवा तिम्रो शरणमा आएको होस्, अथवा हात जोडेर उभिएको होस्, अथवा तिमीलाई आफूलाई सुम्पिदेओस्, अथवा उन्मत्त होस् — त्यस्तो मानिसको वध, चाहे ऊ शत्रु नै किन नहोस्, धर्मात्मा पुरुषहरूले कहिल्यै उचित मान्दैनन्। र तिम्रा यी गुरुजन त यी सबै स्थितिका अनुरूप छन्।
24तिमीले पहिले बालबुद्धिले त्यो प्रतिज्ञा गरेका थियौ। र अब मूढताले तिमी अधर्म गर्न उद्यत छौ।
25हे पार्थ, धर्मको अत्यन्त सूक्ष्म मार्ग, जो निश्चय नै सजिलै बुझिँदैन, त्यसको पहिले नै निर्णय नगरी तिमी आफ्ना गुरुजनको वध गर्ने अभिप्रायले उनीमाथि किन झम्टिन्छौ?
26हे पाण्डुपुत्र, धर्मको यो रहस्य अब म तिमीलाई त्यसै गरी बुझाउनेछु जसरी भीष्मले, धर्मात्मा युधिष्ठिरले, विदुरले — जसलाई क्षत्ता पनि भनिन्छ — तथा महायशस्विनी कुन्तीले बुझाएका थिए। म तिमीलाई त्यो सविस्तार बताउँछु; हे धनञ्जय, त्यो सुन।
27जसले सत्य बोल्छ, उही धर्मात्मा हो। सत्यभन्दा ठूलो केही पनि छैन। तर आचरणमा सत्यको जुन स्वरूप छ, त्यसको सूक्ष्मता बुझ्न अत्यन्त कठिन छ।
28यस्ता अवसर पनि आउँछन् जब सत्य अकथनीय हुन्छ र असत्य कथनीय, जहाँ असत्य नै सत्य बन्छ र सत्य असत्य।
29विवाहको अवसरमा, कामसम्बन्धी प्रसङ्गमा, प्राण सङ्कटमा पर्दा, सम्पूर्ण सम्पत्ति नष्ट हुने स्थितिमा, अथवा ब्राह्मणको हितमा असत्य भन्न सकिन्छ। भनिएको छ कि यी पाँच प्रकारका असत्य बोल्नमा पाप छैन।
30जहाँ सम्पूर्ण सम्पत्ति दाउमा होस्, त्यहाँ असत्य कथनीय हुन्छ। यस्ता अवसरमा असत्य सत्य बन्छ र सत्य असत्य। जो सधैँ केवल सत्यकै आचरणमा अडिरहन्छ, ऊ मूढ हो र सत्यलाई जस्ताको तस्तै मानिदिन्छ।
31वास्तवमा धर्मात्मा बन्नु सजिलो कुरा होइन। जसले सत्य र असत्यका सूक्ष्मताबीच भेद गर्न सक्छ, उही धर्मको ज्ञाता बन्न सक्छ।
32तब यसमा के आश्चर्य कि कुनै बुद्धिमान् पुरुषले अत्यन्त क्रूर देखिने कर्म गरेर पनि धर्मकै आर्जन गरोस्, जस्तो बलाकले एउटा अन्धो हिंस्रक पशुको वध गरेर गरे।
33तब यसमा पनि के आश्चर्य कि कुनै अज्ञानी र अनुभवहीन पुरुषले धर्मको आचरण गर्ने अभिप्रायले नै घोर पाप गरोस्, जस्तो नदीकिनारमा कौशिकले गरे।"
34अर्जुनले भने — हे भगवन्, बलाक र नदीकिनारका कौशिकका यी कथा मलाई यसरी सुनाउनुहोस् कि म यी राम्ररी बुझ्न सकूँ।
35वासुदेवले भने — हे भरत, पहिले बलाक नामको एउटा व्याध थियो। ऊ पशुहरूको वध जानीजानी होइन, बरु आफ्ना छोराछोरी र पत्नीको भरणपोषणका लागि गर्थ्यो।
36आफ्नो कुलको कर्ममा लागेको, सधैँ सत्य बोल्ने र द्वेषरहित ऊ आफ्ना वृद्ध आमाबाबु तथा अन्य आश्रितहरूको पालन गर्थ्यो।
37एक दिन धेरै खोज्दा पनि उसलाई कुनै पशु भेटिएन। अन्ततः उसले पानी पिइरहेको एउटा हिंस्रक पशु देख्यो, जसका आँखा नष्ट भइसकेका थिए, तर त्यस अभावको पूर्ति उसको तीव्र घ्राणशक्तिले गरिदिन्थ्यो।
38यद्यपि उसले पहिले कहिल्यै त्यस्तो प्राणी देखेको थिएन, तथापि उसले त्यसलाई त्यहीँ मारिदियो। त्यो अन्धो पशु मारिनासाथ आकाशबाट फूलको वर्षा भयो।
39अप्सराहरूका गान र वाद्यले भरिएको एउटा दिव्य विमान त्यस व्याधलाई लैजान स्वर्गबाट ओर्लियो।
40त्यस पशुले सम्पूर्ण प्राणीको वध गर्ने अभिप्रायले कठोर तपस्या पूरा गरेर त्यो वर प्राप्त गरेको थियो, तर स्वयम्भू ब्रह्माले उसलाई त्यसको सट्टा अन्धो बनाइदिएका थिए।
41त्यसैले सम्पूर्ण प्राणीको वध गर्न उद्यत त्यस पशुलाई मारेर बलाक स्वर्ग गयो। त्यसैले धर्म बुझ्न अत्यन्त कठिन छ।
42कौशिक नामको एउटा तपस्वी ब्राह्मण थियो, जसले शास्त्रको धेरै अध्ययन गरेको थिएन। ऊ कुनै गाउँबाट धेरै टाढा नभई नदीहरूको सङ्गममा बस्थ्यो।
43उसले यो व्रत लिएको थियो कि 'म सधैँ सत्य नै बोल्नेछु।' त्यसैले, हे धनञ्जय, ऊ सत्यवादीका रूपमा विख्यात भयो।
44एक समय केही मानिस डाँकुहरूको भयले वनमा पसे। त्यहाँ पनि क्रोधले भरिएका डाँकुहरू हठपूर्वक तिनीहरूको पछि लागिरहे।
45तब तिनीहरूले सत्यवादी कौशिककहाँ गएर भने — 'हे भगवन्, केही बेरअघि केही मानिस कुन बाटो गए? सत्यको शपथ दिएर सोध्दै छौँ — यदि तपाईंले तिनीहरूलाई देख्नुभएको छ भने बताउनुहोस्।'
46यसरी सोधिँदा कौशिकले तिनीहरूलाई सत्य बताइदियो कि तिनीहरू वृक्ष, लहरा र झाडीले घना त्यस वनमा पसेका छन्। हे पार्थ, यसरी कौशिकले तिनीहरूलाई सूचना दियो।
47र सुनिन्छ कि यसमा ती दुष्ट डाँकुहरूले ती मानिसलाई समातेर मारिदिए। जुन सत्य बोल्नुहुँदैनथ्यो, त्यो सत्य बोलेको त्यस घोर पापका कारण धर्मका सूक्ष्मताबाट अनभिज्ञ कौशिक भयङ्कर नरकमा जाइपर्यो।
48जसरी शास्त्रमा अल्पज्ञ र धर्मको विवरणसँग अपरिचित कुनै मूढ पुरुष आफ्ना सन्देह हटाउन वृद्धहरूसँग नसोधेकाले घोर नरकमा खस्न योग्य हुन्छ।
49धर्मको तिम्रो परिभाषा पनि केही त्यस्तै होला। कोही मानिस तर्कको बलले त्यो उच्च र दुर्लभ ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्छन्। अर्कोतिर धेरै मानिस यो मान्छन् कि धर्म केवल शास्त्रबाट मात्र जान्न सकिन्छ।
50म यी अरूमा दोष देख्दिनँ, तर शास्त्रमा सबै कुरा बताइएको छ — त्यस्तो पनि होइन। धर्मका विधान प्राणीहरूको कल्याणकै लागि बनाइएका हुन्।
51जो कुनै पनि प्राणीको हिंसाको भावबाट रहित छ, त्यही निश्चय नै धर्म हो। किनभने धर्मका विधान बनाइएकै यसैका लागि हुन् कि प्राणीहरू सम्पूर्ण हिंसाबाट मुक्त रहून्।
52धर्मलाई धर्म त्यसैले भनिन्छ कि त्यसले सबैलाई धारण गर्छ। वास्तवमा धर्मले सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्छ। त्यसैले निश्चय नै त्यही धर्म हो जसले प्राणीलाई सम्पूर्ण हिंसाबाट बचाउन सकोस्।
53जो केवल शब्दमै टाँसिइरहन्छन्, तिनीहरूमा साँचो धर्म पाउने बुद्धि प्रायः हुँदैन। यदि तिमी केही नभनीकनै त्यस्ताबाट छुट्न सक्छौ भने, तिनीहरूसँग कुनै प्रकारको व्यवहारै नगर।
54यदि उसँग बोल्नै पर्यो, अथवा नबोले ऊ अप्रसन्न हुन्छ भने, त्यस्तो स्थितिमा असत्य बोलिदिनु नै राम्रो हो; वास्तवमा त्यो असत्य नै सत्य हो।
55जसले कुनै प्रयोजनले व्रत लिएर त्यसलाई कर्मद्वारा पूरा गर्न सक्दैन, उसले त्यस व्रतको फल पाउँदैन।
56प्राण सङ्कटमा परून्, विवाहको अवसरमा, आफ्ना कुटुम्बजनको विनाशको आशङ्का होस्, अथवा व्यवहारकार्यमा — यी अवसरमा जे भनियोस्, त्यो असत्य मानिँदैन। जो धर्मका वास्तविक रहस्यका ज्ञाता छन्, तिनीहरूलाई यी सबैमा कुनै अधर्म प्रतीत हुँदैन।
57त्यहाँ पनि, जहाँ कसैले शपथ खाएर डाँकुहरूसँग आफ्नो सम्बन्ध तोड्छ, त्यहाँ झूटो शपथ खाइदिनु नै श्रेयस्कर हो; किनभने निश्चय नै त्यो असत्य सत्यै हुनेछ।
58यदि बचाउन सकिन्छ भने, कुनै पनि स्थितिमा आफ्नो धन डाँकुहरूलाई दिनुहुँदैन। पापीहरूलाई दिइएको धनले दातालाई पनि पीडित पार्छ।
59त्यसैले धर्मको हितमा बोलिएको असत्य असत्य हुँदैन। अब मैले तिमीलाई धर्मका विशिष्ट लक्षण विधिपूर्वक बताइदिएँ। हे पार्थ, यो सब सुनेर अब भन कि के युधिष्ठिर वधयोग्य छन्?
60अर्जुनले भने — "हे कृष्ण! तपाईंले त्यस्तै वचन भन्नुभयो जस्तो महाज्ञानी पुरुषले भन्नुपर्छ, जस्तो महाबुद्धिमान् पुरुषले भन्न आवश्यक छ। तपाईंका वचन यस्तै छन् जसले हाम्रो कल्याण गरून्।
61तपाईं हाम्रा लागि आमा र बुबा दुवैजस्तै हुनुहुन्छ। हे कृष्ण, तपाईं नै हाम्रो आश्रय हुनुहुन्छ; त्यसैले तपाईंका वचन हाम्रा लागि हितकर छन्।
62तीनै लोकमा यस्तो केही पनि छैन जो तपाईंबाट अविदित होस्। त्यसैले तपाईं सम्पूर्ण सूक्ष्मतासहित त्यो परम धर्म जान्नुहुन्छ।
63म मान्दछु कि धर्मात्मा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर अवध्य छन्। यस सम्बन्धमा कृपया मेरो हितको कुनै कुरा बताउनुहोस्। मेरो हृदयमा जुन अर्को कुरा छ, त्यो पनि सुन्नुहोस्।
64हे दशार्हवंशका श्रेष्ठ केशव, तपाईं जान्नुहुन्छ कि मेरो प्रतिज्ञा छ — मानिसहरूमध्ये जसले मलाई यसो भन्छ कि 'हे पार्थ, आफ्नो गाण्डीव उसैलाई सुम्पिदेऊ जो शौर्यमा अथवा अस्त्रसञ्चालनमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ होस्', उसको म आफ्नो सम्पूर्ण बलले वध गर्नेछु। त्यसै गरी भीमले पनि यो प्रतिज्ञा गरेका छन् कि जसले उनलाई 'पुरुषत्वका चिह्नबाट रहित' भन्नेछ, उसको उनी वध गर्नेछन्। र भर्खरै राजाले तपाईंकै सामु बारम्बार मलाई भने — "आफ्नो धनुष सुम्पिदेऊ।"
65हे केशव, यदि मैले यिनको वध गरिदिएँ भने, निश्चय नै राजाको वध गरेको विचारले मलाई पापमा डुबाइदिनेछ, मेरो पराक्रम र मानसिक शक्तिको नाश गरिदिनेछ र यसरी यस लोकमा मेरो आयु घटाइदिनेछ।
66त्यसैले हे कृष्ण, हे सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं मलाई यस्तो उपाय बताउनुहोस् जसबाट मेरो सुविख्यात प्रतिज्ञा पनि रहोस् र म तथा पाण्डुका जेठा पुत्र — दुवै जीवित पनि रहौँ।"
67वासुदेवले भने — "हे वीर, अभियानका बेला कर्णले चलाएका बाणले पीडित भई राजा युधिष्ठिर थकित र दुःखी छन्; र त्योभन्दा पनि बढी यसकारण कि रणभूमिबाट हट्दा पनि सूतपुत्रले उनलाई बाणले सताएका थिए।
68यो सबैले मनमा भारी भई उनले तिमीलाई त्यस्ता क्रुद्ध र अनुचित वचन भने। यसबाहेक उनले तिमीलाई त्यस स्वरमा यो सोचेर भने कि यदि उनले तिमीलाई उक्साउन सके भने, तिमीले तत्कालै युद्धमा कर्णको वध गरिदिनेछौ।
69हे पार्थ, राजाको विश्वास छ कि यो अधर्मी कर्ण पृथ्वीमा तिमीबाहेक अरू कसैका लागि सह्य छैन। यही कुराले उनलाई यति क्रुद्ध पारिदियो कि उनले तिम्रै मुखमा यस्ता कठोर वचन भनिदिए।
70धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको मत छ कि आजको युद्ध यस्तो द्यूत हो जसमा सधैँ कपटी र सधैँ उद्धत कर्णको प्राण दाउमा लागेको छ। यदि उनी मारिए भने, कौरवहरूको पराजय अवश्यम्भावी छ।
71त्यसैले हे अर्जुन, धर्मपुत्र तिम्रा हातबाट वधयोग्य छैनन्। साथै तिम्रो प्रतिज्ञा पनि अक्षुण्ण रहनुपर्छ। यस्तो स्थितिमा त्यो उपाय सुन जसबाट उनी प्राण नगुमाईकनै मृतवत् हुनेछन्।
72मानी पुरुष यस लोकमा तबसम्म मात्र जीवित रहन्छ जबसम्म उसलाई उसको उचित सम्मान मिलिरहन्छ; तर जब उसको घोर अपमान हुन्छ, तब उसलाई जीवितभन्दा बढी मृत नै भनिन्छ।
73हे पार्थ, यी राजाको सधैँ तिमीले, भीमले, दुवै जुम्ल्याहा भाइले तथा यस लोकका सम्पूर्ण बुद्धिमान् र शूर पुरुषले सम्मान गरेका छन्। तिमी बस ती राजाको अलिकति अपमान गरिदेऊ।
74हे भरत, गुरुजनलाई 'तँ' भनेर सम्बोधन गर्दा उनी (हृदयले) मर्छन्। त्यसैले तिमी परम पूजनीय युधिष्ठिरलाई 'तँ' भनेर सम्बोधन गर।
75हे कुरुश्रेष्ठ, हे कुन्तीपुत्र, धर्मात्मा युधिष्ठिरसँग यस्तै व्यवहार गर र यस निन्दनीय आचरणले ती माननीय पुरुषको अपमान गरिदेऊ।
76यो अथर्वा र अङ्गिरा ऋषिहरूले भनेको श्रुति हो, जो सम्पूर्ण श्रुतिमा श्रेष्ठ छ; आफ्नो कल्याण चाहने मानिसहरूले यसको सधैँ निःशङ्क भई पालन गर्नुपर्छ।
77पूजनीय गुरुजनलाई 'तँ' भनेर सम्बोधन गर्नु उनलाई प्राणबाट वञ्चित नगरीकनै मारिदिनु हो। त्यसैले धर्मका ज्ञाता तिमीले धर्मात्मा युधिष्ठिरलाई त्यसै गरी सम्बोधन गर जसरी मैले बताएको छु।
78तिमीले यसो गरेपछि धर्मात्मा युधिष्ठिरले निश्चय नै यो अनुभव गर्नेछन् कि तिमीले उनीमाथि मृत्युप्रहार गरेका छौ। त्यसपछि तिमीले उनका चरणको वन्दना गर्नू, उनलाई उचित वचन भन्नू र यसरी उनलाई प्रसन्न पार्नू।
79हे पार्थ, तिम्रा बुद्धिमान् दाजु युधिष्ठिर तिमीसँग अलिकति पनि क्रुद्ध हुनेछैनन्। यसरी अधर्म र भ्रातृहत्याबाट मुक्त भई तिमी प्रसन्न मनले सूतपुत्र कर्णमाथि आक्रमण गरी उनको वध गर्न सक्नेछौ।