कर्ण पर्व — संकुल-युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 51
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच सुदुष्करमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय। येन कर्णो महाबाहू रथोपस्थे निपातितः॥
2कर्णो ोको रणे हन्ता पाण्डवान् सृञ्जयैः सह। इति दुर्योधनः सूत प्राब्रवीन्मां मुहुर्मुहुः॥
3पराजितं तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे। ततः परं किमकरोत् पुत्रो दुर्योधनो मम॥
4ते संजय उवाच विमुखं प्रेक्ष्य राधेय सूतपुत्रं महाहवे। पुत्रस्तव महाराज सोदर्यान् समभाषत॥
5शीघ्रं गच्छतं भद्रं वो राधेयं परिरक्षत। भीमसेनभयागाधे मजन्तं व्यसनार्णवे॥
6तु राज्ञा समादिष्टा भीमसेनं जिघांसवः। अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पतङ्गाः पावकं यथा॥
7श्रुतर्वा दुर्धरः क्राथो विवित्सुर्विकटः समः। निषङ्गी कवची पाशी तथा नन्दोपनन्दकौ॥ दुष्प्रधर्षः सुबाहुश्च वातवेगसुवर्चसौ। धनुर्लाहो दुर्मदश्च जलसंधः शलः सहः॥ एते रथैः परिवृता वीर्यवन्तो महाबलाः। भीमसेनं समासाद्य समन्तान् पर्यवारयन्॥
8व्यमुञ्चञ्छरवातान् नानालिङ्गान् समन्ततः। से तैरभ्यर्घमानस्तु भीमसेनो महाबलः॥ तेषामापततां क्षिप्रं सुतानां ते जनाधिप। रथैःपञ्चादशैः सार्ध पञ्चाशदहनद् रथान्॥
9ते विवित्सोस्तु ततः क्रुद्धो भल्लेनापाहरच्छिरः। भीमसेनो महाराज तत् पपात हतं भुवि।॥ सकुण्डलशिरस्त्राणं पूर्णचन्द्रोपमं तथा।
10तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भ्रातरः सर्वतः प्रभो॥ अभ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रमम्।
11ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां पुत्रयोस्ते महाहवे॥ जहार समरे प्राणान् भीमो भीमपराक्रमः।
12तौ धरामन्वपद्येतो वातरुग्णाविव दुमौ॥ विकटश्च सहयोभौ देवपुत्रोपमौ नृप।
13ततस्तु त्वरितो भीमः क्राथं निन्ये यमक्षयम्॥ नाराचेन सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद् भुवि।
14हाहाकारस्ततस्तीव्रः सम्बभूव जनेश्वर॥ वध्यमानेषु वीरेषु तव पुत्रेषु धान्विषु।
15तेषां सुलुलिते सैन्ये पुनर्भीमो महाबलः॥ नन्दोपनन्दौ समरे प्रेषयद् यमसादनम्।
16ततस्ते प्राद्रवन् भीताःपुत्रास्ते विह्वलीकृताः॥ भीमसेनं रणे दृष्टा कालान्तकयमोपमम्।
17पुत्रांस्ते निहतान् दृष्ट्वा सूतपुत्रः सुदुर्मनाः॥ हंसवर्णान् हयान् भूयः प्रेषयद् यत्र पाण्डवः।
18ते प्रेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिनः॥ भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वेगिताः।
19स संनिपातस्तुमुलो घोररूपो विशाम्पते॥ आसीद् रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर्मधे।
20दृष्ट्वा मम महाराज तौ समेतौ महारथौ॥ आसीद् बुद्धिः कथं युद्धमेतदद्य भविष्यति।
21ततो भीम रणश्लाघी छादयामास पत्रिभिः॥ कर्णं रणे महाराज पुत्राणां तव पश्यताम्।
22ततः कर्णो भृषं क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः॥ विव्याध परमास्त्रज्ञो भल्लैः संनतपर्वभिः।
23आहत: स महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः॥ आकर्णपूणैर्विशिखैःकर्ण विव्याध सप्तभिः।
24ततः कर्णो महाराज आशीविष इव श्वसन्॥ शरवर्षेण महता छादयामास पाण्डवम्।
25भीमोऽपि तं शरवातैश्छादयित्वा महारथम्॥ पश्यतां कौरवेयाणां विननद महाबलः।
26ततः कर्णो भृशं क्रुद्धोः दृढमादाय कार्मुकम्॥ भीमं विव्याध दशभिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः। कार्मुकं चास्य चिच्छेद भल्लेन निशितेन च॥
27ततो भीमो महाबाहुर्हमपट्टविभूषितम्। परिघं घोरमादाय मृत्युदण्डमिवापरम्॥ कर्णस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेपातिबलो नदन्।
28तमापतन्तं परिघं वज्रशनिसमस्वनम्॥ चिच्छेद बहुधा कर्णः शरैराशीविषोपमैः।
29ततः कार्मुकमादाय भीमो दृढतरं तदा॥ छादयामास विशिखैः कर्णं परबलार्दनम्।
30ततो युद्धमभूद् घोरं कर्णपाण्डवयोर्मधे॥ हरीन्द्रयोरिव मुहुःपरस्परवधैषिणोः।
31ततः कर्णो महाराज भीमसेनं त्रिभिः शरैः॥ आकर्णमूलं विव्याध दृढमायम्य कार्मुकम्।
32सोऽतिविद्धो महेष्वासः कर्णेनबलिनां वरः॥ घोरमादत्त विशिखं कर्णकायावदारणम्।
33तस्य भित्वा तनुत्राणं भित्वा कायं च सायकः॥ प्राविशद् धरणी राजन् वल्मीकमिव पन्नगः।
34स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विह्वलनिवा। ३८॥ संचचाल रथे कर्णः क्षितिकम्पे यथाचलः।
35ततः कर्णो महाराज रोषामर्षसमन्वितः॥ पाण्डवं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत्। आजघ्ने बहुभिर्बाणैर्ध्वजमेकेषुणाहनत्॥
36सारर्थि चास्य भल्लेन प्रेषयामास मृत्यवे। छित्त्वा च कार्मुकं तूर्ण पाण्डवस्याशुपत्रिणा॥ ततो मुहूर्ताद् राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद्धसन्निवा विरथं भीमकर्माणं भीमं कर्णश्चकार ह। ४२॥
37विरथो भरतश्रेष्ठ प्रहसन्ननिलोपमः। गदां गृह्य महाबाहुरपतत् स्यन्दनोत्तमात्॥
38अवप्लुत्य च वेगेन तव सैन्यं विशाम्पते। व्यधमद् गदया भीमः शरन्मेधानिवानिलः॥
39नागान् सप्तशतान् राजन्नीषादन्तान् प्रहारिणः। व्यधमत् सहसा भीमः क्रुद्धरूपः परंतपः॥
40दन्तवेष्टेषु नेत्रेषु कुम्भेषु च कटेषु च। मर्मस्वपि च मर्मज्ञस्तान नागानवधीद् बली॥
41ततस्ते प्राद्रवन् भीताः प्रतीपं प्रहिताः पुनः। महामात्रैस्तामवतुर्मेघा इव दिवाकरम्॥
42तान् स सप्तशतान् नागान् सारोहायुधकेतनान्। भूमिष्टो गदया जने वज्रेणेन्द्रि इवाचलान्॥
43ततः सुबलपुत्रस्य नागानतिबलान् पुनः। पोथयामास कौन्तेयो द्विपञ्चाशदरिंदमः॥
44तथा रथशतंसाग्रं पत्तींश्च शतशोऽपरान्। न्यहनत् पाण्डवो युद्धे तापयंस्तव वाहिनीम्॥
45प्रताप्यमानं सूर्येण भीमेन च महात्मना। तव सैन्यं संचुकोच चर्माग्नावाहितं यथा॥
46ते भीमभयसंत्रस्तावका भरतर्षभ। विहाय समरे भीमं दुद्रुवः दिशो दश॥
47रथाः पञ्चशताश्चान्ये हादिनचर्मवर्मिणः। भीममभ्यद्रवन् जन्तः शरपूगैः समन्ततः॥
48तान् स पञ्चशतान् वीरान् सपताकध्वजायुधान्। पोथयामास गदया भीमो विष्णुरिवासुरान्॥
49ततः शकुनिनिर्दिष्टाः सादिनः शूरसम्मताः। त्रिसाहस्त्राभ्ययुभीमं शक्त्यृष्टिप्रासपाणयः॥
50प्रत्युट्रम्य जवे पशु साश्वारोहांस्तदारिहा। विविधान् विचरन् मार्गान् गदया समपोथयत्॥
51तेषामासीन्महाञ्छब्दस्ताडितानां त सर्वशः। अश्मभिर्विध्यमानां नगानामिव भारत॥
52एवं सुबलपुत्रस्य त्रिसाहस्त्रान् हयोत्तमान्। हत्वान्यं रथमास्थाय क्रुद्धो राधेयमभ्ययात्॥
53कर्णोऽपि समरे राजन् धर्मपुत्रमरिंदमम्। स शैरश्छादयामास सारथिं चाप्यपातयत्॥
54ततः स प्रद्रुतं संख्ये रथं दृष्ट्वा महारथः। अन्वधावत् किरन् बाणैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः॥
55राजानमभिधावन्तं शरैरावृत्य रोदसी। क्रुद्धः प्रच्छादयामास शरजालेन मारुतिः॥
56संनिवृत्तस्ततस्तूर्णं राधेयः शत्रुकर्शनः। भीमं प्रच्छादयामास समन्तनिशितैः शरैः॥
57भीमसेनरथव्यग्रं कर्ण भारत सात्यकिः। अभ्यर्दयदजमेयात्मा पाणिग्रहणकारणात्॥
58अभ्यवर्तत कर्णस्तदितोऽपि शरैर्भृशम्। तावन्योन्यं समासाद्य वृषभौ सर्वधन्विनाम्॥ विसृजन्तौ शरान् दीप्तान् व्यभ्राजेता मनस्विनौ।
59ताभ्यां वियति राजेन्द्र विततं भीमदर्शनम्॥ क्रौञ्चपृष्ठारुणं रौद्रं नाणजालं व्यदृश्यता
60नैव सूर्यप्रभा राजन् न दिशः प्रदिशस्तथा॥ प्राज्ञासिष्म वयं ते वा शरैमुक्तैः सहस्रशः।
61मध्याह्ने तपतो राजन् भास्करस्य महाप्रभाः॥ हृताः सर्वाः शरौघैस्तैः कर्णपाण्डवयोस्तदा।
62सौबलं कृतवर्माणं द्रौणिमाधिरथिं कुपम्॥ संसक्तान् पाण्डवैर्दृष्ट्वा निवृत्ताः कुरवः पुनः।
63तेषामापततां शब्दस्तीव्र आसीद् विशाम्पते॥ उवृत्तानां यथा वृष्ट्या सागराणां भयावहः।
64ते सेने भृशसंसक्ते दृष्ट्वान्योन्यं महाहवे॥ हर्षेण महता युक्ते परिगृह्य परस्परम्।
65ततः प्रववृते युद्धं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे॥ तादृश न कदाचिद्धि दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्।
66बलौद्यस्तु समासाद्य बलौघं सहसा रणे॥ उपासर्पत वेगेन वार्योघ इव सागरम्। आसीन्निनादः सुमहान् बाणौघानां परस्परम्॥ गर्जतां सागरौघाणां यथा स्यान्निःस्वनौ महान्।
67ते तु सेने समासाद्य वेगवत्यौ परस्परम्॥ एकीभावमनुप्राप्ते नद्याविव समागमे।
68ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं विशाम्पते॥ कुरूणां पाण्डवानां च लिप्सतां सुमहद् यशः।
69शूराणां गर्जतां तत्र ह्यविच्छेदकृता गिरः॥ श्रूयन्ते विविधा राजन् नामान्युद्दिश्य भारत।
70यस्य यद्धि रणे व्यङ्गं पितृतो मातृतोऽपि वा॥ कर्मतः शीलतो वापि स तच्छ्रावयते युधि।
71तान् दृष्ट्वा समरे शूरांस्तर्जमानान् परस्परम्॥ अभवन्मे मती राजन् नैषामस्तीति जीवितम्।
72तेषां दृष्ट्वा तु क्रुद्धानां वपूष्यमिततेजसाम्॥ अभवन्मेभयं तीव्र कथमेतद् भविष्यति।
73ततस्ते पाण्डवा राजन् कौरवाश्च महारथाः। ततक्षुः सायकैस्तीक्ष्णैर्निजन्तो हि परस्परम्॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said Highly difficult was this feat performed by Bhima, O Sanjaya, by which the mighty-armed Karna was caused to lie down on his car.
2“There is Karna who alone will kill the Pandava along with Srinjayas.” This my son Duryodhana oftentimes said to me.
3Beholding the son of Radha vanquished by Bhimasena in battle what did my son Duryodhana do afterwards?
4Sanjaya said Seeing Karna's retreat in that great battle, your son, O king, said to his own brothers.
5May good betide you! Go quickly and rescue the son of Radha who is plunged into the fathomless calamity consequent upon the fear of Bhimasena.
6Thus commanded by the king those princes, worked up with anger and desirous of killing Bhimasena, proceeded towards him like a swarm of insects, towards a blazing fire.
7They were Srutarvan, Durddhara Kratha, Vivitsu, Vikata, Soma, Nishangin, Kavachin, Pashin, Nava, Upanedaka Duspradharsha, Savahu, Vatavega, Suvarchas, Dhanurgraha, Durmada, Jalasandha, Shala and Saha. Encircled by large car-force, those highly energetic and powerful princes approached Bhimasena and surrounded him on all sides.
8They discharged at himn from all sides showers of arrows of various sorts. Thus assailed by them, O king, the highly powerful Bhima soon killed fifty leading car-warriors and five hundred from amongst your sons who fell upon him.
9Worked up with anger, Bhima, O king, with a Bhalla, cut-off the head of Vivitsu, adorned with ear-rings and a crown and a face resembling the full-moon. Thus cut-off the prince fell down on earth.
10Beholding their heroic brother slain your other sons, from all sides, rushed upon the terribly powerful Bhima.
11With two Bhallas Bhima killed two other sons of yours in that great battle.
12Then Vikata and Saha, looking like two celestial youths, fell down on earth like a couple of trees uprooted by a tempest.
13Then in a moment Bhima dispatched Kratha to the abode of Yama with a long keen arrow. Deprived of life that prince fell down on earth.
14O king, when those your heroic sons, great bowmen, were being thus killed people began to send loud cried of lamentations.
15When your army was once more agitated Bhima sent Nanda and Upananda in that great battle to the abode of the Regent of death.
16Beholding Bhimasena in battle behave like the Destroyer himself at the end of Yuga your sons, worked up greatly with fear, took to their heels.
17Seeing those sons of yours thus slain Karna once more urged on his swan-like horses to where that son of Pandu was.
18The horses, driven by the king of Madras, approached quickly the car of Bhimasena and entered into battle.
19The encounter, O king, that once more took place between Karna and Bhima, was highly dreadful and fierce and accompanied by a loud noise.
20Seeing, O king, those two powerful carwarriors near each other I became curious to observe the course of fight.
21Then boasting of his power in battle, O king, Bhima covered Karna with Naracha in the presence of your sons.
22Then Karna, a master of best weapons, worked up with anger, struck Karna with nine Bhallas purely made of iron.
23Thus struck by Karna the highly powerful and mighty-armed Bhima struck his antagonist in return with seven arrows shot off his bowstring drawn to his ear.
24Then sighing like a serpent of deadly venom, O king, Karna covered the son of Pandu with a thick shower of arrows.
25Then covering the mighty car-warrior Karna with a shower of arrows in return before the very eyes of the Kauravas, Bhima sent up a loud war-cry.
26Then worked up with anger Karna grasped his bow very strongly and struck Bhima with ten Kanka-feathered arrows whetted on stone. With another sharp Bhalla he cut-off Bhima's bow.
27Then taking up a dreadful Parigha adorned with gold resembling the rod of death the mighty-armed Bhima, with a view to kill Karna, hurled it at him making a great roar.
28Then the serpentine arrow Karna sundered into pieces Parigha that was about to fall making a sound like that of a thunderbolt.
29Then taking up a bow with grim grasp Bhima, the grinder of enemies, covered Karna with arrows.
30Then there took place a dreadful encounter between Karna and Bhima desirous of discomfiting each other every moment like that between Hari and Indra.
31Thereupon, O king, drawing firmly to his ear the bow Karna struck Bhima with three arrows.
32Then pierced by Karna the great bowman, the foremost of the strong, took up a dreadful arrow capable of piercing Karna's body.
33Piercing his coat of mail and body, O king, that arrow entered into the earth like a snake entering into a noble-hill.
34Then with that heavy stroke Karna trembled on his car, as if bewildered like a mountain at the time of earth-quake.
35Thereupon O great king, filled with anger and revenge Karna discharged twenty-five Narachas at Bhima. With one arrow he then cut-off Bhima's standard.
36With another Bhalla he dispatched Bhima's driver to the abode of Yama. Then quickly cutting off his bow with another winged arrow Karna deprived Bhima of dreadful feats of his car.
37O best of Bharatas, deprived of his car the mighty-armed Bhima, who resembled the Wind-god, took up a mace and jumped down from his excellent car.
38Jumping down furiously from his car Bhima began to kill your troops, O king, like the wind destroying the autumnal clouds.
39Suddenly the son ot Pandu, the consumer of enemies worked up with anger, dispersed seven hundred elephants with tusks as large as plough-shares and all skilled in smiting hostile soldiers.
40The powerful hero, conversant with vital parts, killed all those elephants striking them on their temples, frontal globes eyes and in parts above the gums.
41Then filled with fear those animals ran away. But again urged on by their drivers they surrounded Bhimasena like the clouds covering the sun.
42Like Indra, striking down mountains with his thunderbolt Bhima, with his mace, struck down those seven hundred elephants with their riders, weapons and standards.
43Then the son of Kunti, the subduer of foes, struck down fiftytwo highly powerful elephants belonging to the son of Subala.
44Then scorching your army the Pandava killed, in battle, a hundred of cars and hundreds of powerful foot soldiers.
45Scorched by the sun and the high-souled Bhima your army began to shrink like a piece of leather spread over a fire.
46O foremost of Bharatas, filled with anxiety consequent upon the fear of Bhima, your troops avoided him and fled away in all directions.
47Then five hundred car-warriors, clad in excellent coats of mail, fell upon Bhima with loud shouts discharging a shower of arrows on all sides.
48Like Vishnu killing the demons Bhima, with his mace, destroyed those valiant warriors with their drivers, cars, banners, standards and weapons.
49Then three thousand cavalry led by Shakuni, held in esteem by all brave men and armed with darts, swords and lances, dashed on the great Bhima.
50Advancing impetuously towards them and coursing in various ways that slayer of foes killed them with his mace.
51While they were thus being assailed by Bhima loud sounds arose among them like those from among a herd of elephants struck with a large piece of rock.
52Having killed those three thousand excellent horses of Subala's son in that way he rode upon another car and worked up with anger proceeded against the son of Radha.
53Karna too, O king, coveredwith arrows in battle Dharma's son, the subduer of foes and struck down his charioteer.
54Beholding him thus fly away quickly in battle the mighty car-warrior Karna pursued him shooting straight Kanka-feathered arrows.
55Covering the earth and sky with arrows, the son of the Wind-god (Bhima) covered him with a shower of arrows while he pursued the king.
56Then quickly returning, the son of Radha, the subduer of enemies, covered Bhima on all sides with sharpened arrows.
57Then placing himself on the side of Bhima's car, O Bharata, the highly energetic Satyaki began to afflict Karna who was in front of Bhima.
58Though greatly assailed by Satyaki Karna still approached Bhima; approaching each : other, those two best of archers, the two highly energetic heroes, appeared highly resplendent as they discharged arrows at each other.
59Spread by them, O king, in the sky those rows, shining as the backs of crane, looked exceedingly fierce and terrible.
60On account of those thousands of arrows, O king, neither the rays of the sun nor the cardinal quarters could be seen either by ourselves or by the enemy.
61The fierceness of the sun's rays burring at midday was removed by those thick showers of arrows discharged by Karna and the son of Pandu.
62Beholding the son of Subala, Kritavarma, Drona's son, Adhiratha's son and Kripa fight with the Pandavas the Kauravas rallied and came back to the battle.
63O king, the army, dashing impetuously against the enemies, caused a tumult resembling the terrible noise made by many oceans swollen with rams.
64Furiously engaged in fight the two armies became filled with delight as the warriors saw and seized one another.
65When the sun was at its meridian they engaged in fight the like of which was never seen or heard of before.
66One powerful division, meeting with another such, rushed upon it with impetuosity like a huge collection of water rushing towards the ocean. The din, caused by the two armies as they roared at each other, was loud and deep like that which is heard when several oceans mingle with one another.
67That the two furious armies, approaching one another, formed one mass like two furious rivers that run into each other.
68Then a dreadful encounter took place between the Kurus and Pandavas who were actuated by the desire of gaining glory.
69O descendant of Bharata, as those warriors called one another by name a regular confusion of voices was heard.
70In that battle, his antagonist was made to hear by a hero whatever matter or ridicule he had of his father, mother, conduct of character.
71Beholding those heroes reviling one another in battle, O king, I thought that the lease of their life had run out.
72Beholding the bodies of those highly energetic and wrathful heroes my mind was possessed by great fear and I thought, "what will become of them?
73O king! Soon thereafter the great chariot riders in Pandava and Kauravas' army started causing injuries to each other by shooting acute arrows. O king! Soon thereafter the great chariot riders in Pandava and Kauravas' army started causing injuries to each other by shooting acute arrows.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, भीम द्वारा किया गया वह कर्म अत्यन्त दुष्कर था, जिससे महाबाहु कर्ण अपने रथ पर गिर पड़ा।
2"कर्ण अकेला ही सृंजयों सहित पाण्डवों का वध कर देगा" — यह मेरा पुत्र दुर्योधन मुझसे बार-बार कहा करता था।
3युद्ध में भीमसेन द्वारा राधापुत्र को पराजित देखकर तत्पश्चात् मेरे पुत्र दुर्योधन ने क्या किया?
4सञ्जय ने कहा — हे राजन्, उस महायुद्ध में कर्ण को पीछे हटते देखकर आपके पुत्र ने अपने भाइयों से कहा —
5"तुम्हारा कल्याण हो! शीघ्र जाओ और राधापुत्र को बचाओ, जो भीमसेन के भय से उत्पन्न अथाह विपत्ति में डूब गया है।"
6राजा द्वारा इस प्रकार आज्ञा दिए जाने पर वे राजकुमार क्रोध से भरकर और भीमसेन का वध करने की इच्छा से उसकी ओर उसी प्रकार बढ़े जैसे कीट-पतंगों का झुण्ड प्रज्वलित अग्नि की ओर बढ़ता है।
7वे थे — श्रुतर्वा, दुर्धर, क्रथ, विवित्सु, विकट, सोम, निषंगी, कवची, पाशी, नन्द, उपनन्दक, दुष्प्रधर्ष, सुबाहु, वातवेग, सुवर्चा, धनुर्ग्रह, दुर्मद, जलसन्ध, शल और सह। विशाल रथसेना से घिरे वे महातेजस्वी और बलवान् राजकुमार भीमसेन के समीप पहुँचे और चारों ओर से उन्हें घेर लिया।
8उन्होंने चारों ओर से उन पर नाना प्रकार के बाणों की वर्षा की। हे राजन्, उनके द्वारा इस प्रकार आक्रान्त होकर अत्यन्त बलवान् भीम ने शीघ्र ही पचास प्रमुख महारथियों को तथा अपने ऊपर टूट पड़े आपके पुत्रों में से पाँच सौ को मार डाला।
9हे राजन्, क्रोध से भरकर भीम ने एक भल्ल से विवित्सु का वह मस्तक काट डाला, जो कुण्डलों और मुकुट से सुशोभित था और जिसका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान था। इस प्रकार कटकर वह राजकुमार पृथ्वी पर गिर पड़ा।
10अपने वीर भाई को मारा गया देखकर आपके अन्य पुत्र चारों ओर से अत्यन्त बलवान् भीम पर टूट पड़े।
11दो भल्लों से भीम ने उस महायुद्ध में आपके दो अन्य पुत्रों का वध कर डाला।
12तब दो दिव्य युवकों के समान दिखने वाले विकट और सह पृथ्वी पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे आँधी से उखड़े हुए दो वृक्ष।
13तत्पश्चात् क्षण भर में ही भीम ने एक लम्बे तीक्ष्ण बाण से क्रथ को यमलोक भेज दिया। प्राणों से हीन होकर वह राजकुमार पृथ्वी पर गिर पड़ा।
14हे राजन्, जब आपके वे वीर पुत्र, वे महाधनुर्धर, इस प्रकार मारे जा रहे थे, तब लोग ऊँचे स्वर से विलाप करने लगे।
15जब आपकी सेना पुनः विचलित हुई, तब भीम ने उस महायुद्ध में नन्द और उपनन्द को यमराज के धाम भेज दिया।
16भीमसेन को युद्ध में युगान्त के संहारक के समान आचरण करते देखकर आपके पुत्र महान् भय से भरकर भाग खड़े हुए।
17आपके उन पुत्रों को इस प्रकार मारा गया देखकर कर्ण ने पुनः अपने हंस-सदृश अश्वों को वहीं हाँकने का आदेश दिया जहाँ वे पाण्डुपुत्र थे।
18मद्रराज द्वारा हाँके गए वे अश्व शीघ्र ही भीमसेन के रथ के समीप पहुँचे और युद्ध में जुट गए।
19हे राजन्, कर्ण और भीम के बीच पुनः जो भिड़न्त हुई, वह अत्यन्त भयंकर और प्रचण्ड थी तथा महान् कोलाहल से युक्त थी।
20हे राजन्, उन दोनों बलवान् महारथियों को एक-दूसरे के समीप देखकर मुझे युद्ध की गति देखने की उत्कण्ठा हुई।
21हे राजन्, तब युद्ध में अपने बल की डींग हाँकते हुए भीम ने आपके पुत्रों के सम्मुख कर्ण को नाराचों से ढँक दिया।
22तब श्रेष्ठ अस्त्रों के ज्ञाता कर्ण ने क्रोध से भरकर भीम को पूर्णतः लोहे के बने नौ भल्लों से मारा।
23कर्ण द्वारा इस प्रकार आहत होकर अत्यन्त बलवान् महाबाहु भीम ने कान तक खींची गई प्रत्यंचा से छोड़े गए सात बाणों से अपने प्रतिद्वन्द्वी पर उत्तर में प्रहार किया।
24हे राजन्, तब हलाहल विष वाले सर्प के समान फुफकारते हुए कर्ण ने पाण्डुपुत्र को बाणों की घनी वर्षा से ढँक दिया।
25तब कौरवों की आँखों के सामने ही महारथी कर्ण को उत्तर में बाणों की वर्षा से ढँककर भीम ने उच्च स्वर से सिंहनाद किया।
26तब क्रोध से भरकर कर्ण ने अपना धनुष दृढ़ता से पकड़ा और भीम को पत्थर पर तेज किए गए कंकपंख वाले दस बाणों से मारा। दूसरे तीक्ष्ण भल्ल से उसने भीम का धनुष काट डाला।
27तब स्वर्ण से अलंकृत और यमदण्ड के समान भयंकर एक परिघ उठाकर महाबाहु भीम ने कर्ण का वध करने के उद्देश्य से महान् गर्जना करते हुए उसे उस पर फेंका।
28तब वज्र के समान शब्द करता हुआ जो परिघ उस पर गिरने ही वाला था, उसे कर्ण ने सर्प के समान बाणों से टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
29तब कठोर पकड़ से धनुष उठाकर शत्रुमर्दन भीम ने कर्ण को बाणों से ढँक दिया।
30तत्पश्चात् प्रत्येक क्षण एक-दूसरे को परास्त करने की इच्छा रखने वाले कर्ण और भीम के बीच वैसा ही भयंकर संग्राम हुआ जैसा हरि और इन्द्र के बीच हुआ था।
31तत्पश्चात्, हे राजन्, धनुष को दृढ़ता से कान तक खींचकर कर्ण ने भीम को तीन बाणों से मारा।
32तब कर्ण द्वारा बेधे जाने पर उस महाधनुर्धर, बलवानों में श्रेष्ठ (भीम) ने एक भयंकर बाण उठाया, जो कर्ण के शरीर को बेधने में समर्थ था।
33हे राजन्, उसके कवच और शरीर को बेधकर वह बाण पृथ्वी में उसी प्रकार समा गया जैसे कोई सर्प किसी उत्तम पर्वत में प्रवेश कर जाए।
34उस भारी प्रहार से कर्ण अपने रथ पर उसी प्रकार काँप उठा और विह्वल हो गया जैसे भूकम्प के समय कोई पर्वत।
35तत्पश्चात्, हे महाराज, क्रोध और प्रतिशोध से भरकर कर्ण ने भीम पर पच्चीस नाराच छोड़े। तत्पश्चात् एक बाण से उसने भीम की ध्वजा काट डाली।
36दूसरे भल्ल से उसने भीम के सारथि को यमलोक भेज दिया। तत्पश्चात् एक अन्य पंखयुक्त बाण से शीघ्र ही उनका धनुष काटकर कर्ण ने भयंकर पराक्रम करने वाले भीम को उनके रथ से वंचित कर दिया।
37हे भरतश्रेष्ठ, रथ से वंचित होकर वायुदेव के समान महाबाहु भीम गदा लेकर अपने उत्तम रथ से कूद पड़े।
38हे राजन्, क्रोध में अपने रथ से कूदकर भीम आपकी सेना का उसी प्रकार संहार करने लगे जैसे वायु शरत्कालीन मेघों को नष्ट कर देती है।
39क्रोध से भरे शत्रुभक्षक पाण्डुपुत्र ने सहसा सात सौ ऐसे हाथियों को तितर-बितर कर दिया, जिनके दाँत हल के फाल के समान बड़े थे और जो सब शत्रु-सैनिकों को कुचलने में निपुण थे।
40मर्मस्थानों के ज्ञाता उन बलवान् वीर ने उन समस्त हाथियों को उनकी कनपटियों, कुम्भस्थलों, नेत्रों तथा मसूड़ों के ऊपर के भागों पर प्रहार करके मार डाला।
41तब भय से भरकर वे पशु भाग निकले। किन्तु महावतों द्वारा पुनः प्रेरित किए जाने पर उन्होंने भीमसेन को उसी प्रकार घेर लिया जैसे मेघ सूर्य को ढँक लेते हैं।
42वज्र से पर्वतों को गिराने वाले इन्द्र के समान भीम ने अपनी गदा से उन सात सौ हाथियों को उनके सवारों, अस्त्रों और ध्वजाओं सहित गिरा दिया।
43तत्पश्चात् शत्रुदमन कुन्तीपुत्र ने सुबल के पुत्र के बावन अत्यन्त बलवान् हाथियों को मार गिराया।
44तत्पश्चात् आपकी सेना को तपाते हुए उस पाण्डव ने युद्ध में सौ रथों और सैकड़ों बलवान् पैदल सैनिकों का वध किया।
45सूर्य और महात्मा भीम — दोनों से तप्त होकर आपकी सेना अग्नि पर फैलाए गए चमड़े के टुकड़े के समान सिकुड़ने लगी।
46हे भरतश्रेष्ठ, भीम के भय से उत्पन्न चिन्ता से भरकर आपके सैनिक उससे बचते हुए समस्त दिशाओं में भाग निकले।
47तब उत्तम कवच धारण किए पाँच सौ महारथी ऊँचे स्वर से चिल्लाते हुए और चारों ओर से बाणों की वर्षा करते हुए भीम पर टूट पड़े।
48असुरों का संहार करने वाले विष्णु के समान भीम ने अपनी गदा से उन पराक्रमी योद्धाओं को उनके सारथियों, रथों, पताकाओं, ध्वजाओं और अस्त्रों सहित नष्ट कर दिया।
49तब शकुनि के नेतृत्व में तीन सहस्र अश्वारोही, जिनका समस्त वीर सम्मान करते थे और जो शूलों, तलवारों और भालों से सुसज्जित थे, महाबली भीम पर झपटे।
50उनकी ओर वेग से बढ़ते हुए और नाना प्रकार से विचरण करते हुए उस शत्रुसंहारक ने अपनी गदा से उनका वध कर डाला।
51जब वे इस प्रकार भीम द्वारा आक्रान्त हो रहे थे, तब उनके बीच ऐसा उच्च शब्द उठा जैसा किसी बड़ी शिला से आहत हाथियों के झुण्ड से उठता है।
52सुबलपुत्र के उन तीन सहस्र उत्तम अश्वों का इस प्रकार वध करके वे दूसरे रथ पर आरूढ़ हुए और क्रोध से भरकर राधापुत्र की ओर बढ़े।
53हे राजन्, कर्ण ने भी युद्ध में शत्रुदमन धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) को बाणों से ढँक दिया और उनके सारथि को मार गिराया।
54उन्हें इस प्रकार युद्ध से शीघ्र भागते देखकर महारथी कर्ण ने सीधे कंकपंख वाले बाण छोड़ते हुए उनका पीछा किया।
55जब वह राजा का पीछा कर रहा था, तब पृथ्वी और आकाश को बाणों से ढँकते हुए वायुदेव के पुत्र (भीम) ने उसे बाणों की वर्षा से आच्छादित कर दिया।
56तब शीघ्र लौटकर शत्रुदमन राधापुत्र ने चारों ओर से भीम को तीक्ष्ण बाणों से ढँक दिया।
57हे भरत, तब भीम के रथ के पार्श्व में स्थित होकर महातेजस्वी सात्यकि भीम के सम्मुख खड़े कर्ण को पीड़ित करने लगे।
58सात्यकि द्वारा अत्यन्त आक्रान्त होने पर भी कर्ण भीम के समीप ही पहुँचा; एक-दूसरे के निकट आकर वे दोनों श्रेष्ठ धनुर्धर, वे दोनों महातेजस्वी वीर एक-दूसरे पर बाण छोड़ते हुए अत्यन्त देदीप्यमान प्रतीत हुए।
59हे राजन्, उनके द्वारा आकाश में फैलाई गई बाणों की वे पंक्तियाँ, जो सारस की पीठ के समान चमक रही थीं, अत्यन्त उग्र और भयंकर दिखाई दीं।
60हे राजन्, उन सहस्रों बाणों के कारण न सूर्य की किरणें दिखाई दे रही थीं और न दिशाएँ — न हमें, न शत्रुओं को।
61मध्याह्न में जलती हुई सूर्य की किरणों की प्रचण्डता कर्ण और पाण्डुपुत्र द्वारा छोड़ी गई बाणों की उन घनी वर्षाओं से दूर हो गई।
62सुबलपुत्र, कृतवर्मा, द्रोणपुत्र, अधिरथपुत्र और कृप को पाण्डवों से युद्ध करते देखकर कौरव पुनः संगठित होकर युद्धभूमि में लौट आए।
63हे राजन्, शत्रुओं पर वेग से झपटती हुई उस सेना ने ऐसा कोलाहल उत्पन्न किया जैसा वर्षा से उमड़े हुए अनेक समुद्रों का भयंकर शब्द होता है।
64उग्रता से युद्ध में जुटी हुई वे दोनों सेनाएँ हर्ष से भर उठीं, क्योंकि योद्धा एक-दूसरे को देख और पकड़ रहे थे।
65जब सूर्य मध्याह्न में था, तब उन्होंने ऐसा युद्ध किया जैसा न पहले कभी देखा गया था, न सुना गया था।
66एक बलवान् टुकड़ी दूसरी वैसी ही टुकड़ी से मिलकर उस पर उसी वेग से टूट पड़ी जैसे जल की विशाल राशि समुद्र की ओर दौड़ती है। एक-दूसरे पर गरजती हुई उन दोनों सेनाओं से उत्पन्न कोलाहल उतना ही उच्च और गम्भीर था जितना अनेक समुद्रों के परस्पर मिलने पर सुनाई देता है।
67एक-दूसरे के समीप पहुँचकर वे दोनों उन्मत्त सेनाएँ उसी प्रकार एक हो गईं जैसे परस्पर मिलने वाली दो प्रचण्ड नदियाँ।
68तब यश प्राप्त करने की इच्छा से प्रेरित कुरुओं और पाण्डवों के बीच भयंकर संग्राम हुआ।
69हे भरतवंशी, जब वे योद्धा एक-दूसरे को नाम लेकर पुकारते थे, तब स्वरों का एक विचित्र कोलाहल सुनाई देता था।
70उस युद्ध में प्रत्येक वीर अपने प्रतिद्वन्द्वी को उसके पिता, माता, आचरण अथवा चरित्र के विषय में जो कुछ ताना अथवा उपहास जानता था, वह सब सुना देता था।
71हे राजन्, युद्ध में उन वीरों को एक-दूसरे की निन्दा करते देखकर मैंने सोचा कि उनके जीवन की अवधि समाप्त हो चुकी है।
72उन महातेजस्वी और क्रोधी वीरों के शरीरों को देखकर मेरा मन महान् भय से भर गया और मैंने सोचा — "इनका क्या होगा?"
73हे राजन्! इसके तुरन्त पश्चात् पाण्डव और कौरव सेना के महारथी तीक्ष्ण बाण छोड़कर एक-दूसरे को घायल करने लगे। हे राजन्! इसके तुरन्त पश्चात् पाण्डव और कौरव सेना के महारथी तीक्ष्ण बाण छोड़कर एक-दूसरे को घायल करने लगे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, भीमले गरेको त्यो कर्म अत्यन्त दुष्कर थियो, जसबाट महाबाहु कर्ण आफ्नो रथमा ढले।
2"कर्ण एक्लैले सृञ्जयहरूसहित पाण्डवहरूको वध गरिदिनेछन्" — यो मेरो छोरा दुर्योधनले मलाई पटक-पटक भन्ने गर्थ्यो।
3युद्धमा भीमसेनद्वारा राधापुत्र पराजित भएको देखेर त्यसपछि मेरो छोरा दुर्योधनले के गर्यो?
4सञ्जयले भने — हे राजन्, त्यो महायुद्धमा कर्णलाई पछि हटेको देखेर तपाईंका छोराले आफ्ना भाइहरूलाई भने —
5"तिमीहरूको कल्याण होस्! चाँडै जाऊ र राधापुत्रलाई बचाऊ, जो भीमसेनको भयबाट उत्पन्न अथाह विपत्तिमा डुबेका छन्।"
6राजाले यसरी आज्ञा दिएपछि ती राजकुमारहरू क्रोधले भरिएर र भीमसेनको वध गर्ने इच्छाले उनीतिर त्यसरी नै बढे जसरी किरा-फट्याङ्ग्राको झुण्ड प्रज्वलित अग्नितिर बढ्छ।
7तिनीहरू थिए — श्रुतर्वा, दुर्धर, क्रथ, विवित्सु, विकट, सोम, निषङ्गी, कवची, पाशी, नन्द, उपनन्दक, दुष्प्रधर्ष, सुबाहु, वातवेग, सुवर्चा, धनुर्ग्रह, दुर्मद, जलसन्ध, शल र सह। विशाल रथसेनाले घेरिएका ती महातेजस्वी र बलवान् राजकुमारहरू भीमसेनको नजिक पुगे र चारैतिरबाट उनलाई घेरे।
8तिनीहरूले चारैतिरबाट उनीमाथि नाना प्रकारका बाणको वर्षा गरे। हे राजन्, तिनीहरूद्वारा यसरी आक्रान्त भई अत्यन्त बलवान् भीमले चाँडै पचास प्रमुख महारथी तथा आफूमाथि जाइलागेका तपाईंका छोराहरूमध्ये पाँच सयलाई मारिदिए।
9हे राजन्, क्रोधले भरिएर भीमले एउटा भल्लले विवित्सुको त्यो शिर काटिदिए, जो कुण्डल र मुकुटले सुशोभित थियो र जसको मुख पूर्ण चन्द्रमाजस्तै थियो। यसरी काटिएर ती राजकुमार पृथ्वीमा ढले।
10आफ्ना वीर भाइ मारिएको देखेर तपाईंका अरू छोराहरू चारैतिरबाट अत्यन्त बलवान् भीममाथि जाइलागे।
11दुई भल्लले भीमले त्यो महायुद्धमा तपाईंका अरू दुई छोराको वध गरे।
12तब दुई दिव्य युवकजस्ता देखिने विकट र सह पृथ्वीमा त्यसरी नै ढले जसरी आँधीले उखेलिएका दुई वृक्ष।
13त्यसपछि क्षणभरमै भीमले एउटा लामो तीक्ष्ण बाणले क्रथलाई यमलोक पठाइदिए। प्राणविहीन भई ती राजकुमार पृथ्वीमा ढले।
14हे राजन्, जब तपाईंका ती वीर छोराहरू, ती महाधनुर्धरहरू, यसरी मारिँदै थिए, तब मानिसहरू उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले।
15जब तपाईंको सेना फेरि विचलित भयो, तब भीमले त्यो महायुद्धमा नन्द र उपनन्दलाई यमराजको धाम पठाइदिए।
16भीमसेनलाई युद्धमा युगान्तका संहारकजस्तै आचरण गरेको देखेर तपाईंका छोराहरू महान् भयले भरिएर भागे।
17तपाईंका ती छोराहरू यसरी मारिएको देखेर कर्णले फेरि आफ्ना हाँसजस्ता अश्वहरूलाई त्यहीँ हाँक्न आदेश दिए जहाँ ती पाण्डुपुत्र थिए।
18मद्रराजले हाँकेका ती अश्वहरू चाँडै भीमसेनको रथनजिक पुगे र युद्धमा जुटे।
19हे राजन्, कर्ण र भीमबीच फेरि जुन भिडन्त भयो, त्यो अत्यन्त भयङ्कर र प्रचण्ड थियो तथा महान् कोलाहलले युक्त थियो।
20हे राजन्, ती दुई बलवान् महारथीलाई एकअर्काको नजिक देखेर मलाई युद्धको गति हेर्ने उत्कण्ठा भयो।
21हे राजन्, तब युद्धमा आफ्नो बलको बडाइँ गर्दै भीमले तपाईंका छोराहरूको सामु कर्णलाई नाराचहरूले ढाकिदिए।
22तब श्रेष्ठ अस्त्रका ज्ञाता कर्णले क्रोधले भरिएर भीमलाई पूर्णतः फलामले बनेका नौ भल्लले हाने।
23कर्णद्वारा यसरी घाइते भई अत्यन्त बलवान् महाबाहु भीमले कानसम्मै तानिएको प्रत्यञ्चाबाट छाडिएका सात बाणले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीमाथि जवाफमा प्रहार गरे।
24हे राजन्, तब हलाहल विष भएको सर्पजस्तै फुत्कार्दै कर्णले पाण्डुपुत्रलाई बाणको घना वर्षाले ढाकिदिए।
25तब कौरवहरूकै आँखाअगाडि महारथी कर्णलाई जवाफमा बाणको वर्षाले ढाकेर भीमले उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
26तब क्रोधले भरिएर कर्णले आफ्नो धनुष दह्रोसँग समाते र भीमलाई ढुङ्गामा उधिनिएका कङ्कप्वाँख भएका दस बाणले हाने। अर्को तीक्ष्ण भल्लले उनले भीमको धनुष काटिदिए।
27तब सुनले अलङ्कृत र यमदण्डजस्तै भयङ्कर एउटा परिघ उठाएर महाबाहु भीमले कर्णको वध गर्ने उद्देश्यले महान् गर्जना गर्दै त्यो उनीमाथि फ्याँके।
28तब वज्रजस्तो शब्द गर्दै जुन परिघ उनीमाथि खस्नै लागेको थियो, त्यसलाई कर्णले सर्पजस्ता बाणले टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
29तब कठोर पकडले धनुष उठाएर शत्रुमर्दन भीमले कर्णलाई बाणले ढाकिदिए।
30त्यसपछि प्रत्येक क्षण एकअर्कालाई परास्त गर्ने इच्छा राख्ने कर्ण र भीमबीच त्यस्तै भयङ्कर सङ्ग्राम भयो जस्तो हरि र इन्द्रबीच भएको थियो।
31त्यसपछि, हे राजन्, धनुषलाई दह्रोसँग कानसम्मै तानेर कर्णले भीमलाई तीन बाणले हाने।
32तब कर्णद्वारा छेडिएपछि ती महाधनुर्धर, बलवान्हरूमा श्रेष्ठ (भीम)ले एउटा भयङ्कर बाण उठाए, जो कर्णको शरीर छेड्न समर्थ थियो।
33हे राजन्, उनको कवच र शरीर छेडेर त्यो बाण पृथ्वीमा त्यसरी नै छिर्यो जसरी कुनै सर्प कुनै उत्तम पर्वतमा प्रवेश गर्छ।
34त्यो भारी प्रहारले कर्ण आफ्नो रथमा त्यसरी नै काँपे र विह्वल भए जसरी भूकम्पका बेला कुनै पर्वत।
35त्यसपछि, हे महाराज, क्रोध र प्रतिशोधले भरिएर कर्णले भीममाथि पच्चीस नाराच छाडे। त्यसपछि एउटा बाणले उनले भीमको ध्वजा काटिदिए।
36अर्को भल्लले उनले भीमका सारथिलाई यमलोक पठाइदिए। त्यसपछि अर्को प्वाँखयुक्त बाणले चाँडै उनको धनुष काटेर कर्णले भयङ्कर पराक्रम गर्ने भीमलाई उनको रथबाट वञ्चित गरे।
37हे भरतश्रेष्ठ, रथबाट वञ्चित भई वायुदेवजस्तै महाबाहु भीम गदा लिएर आफ्नो उत्तम रथबाट हामफाले।
38हे राजन्, क्रोधमा आफ्नो रथबाट हामफालेर भीमले तपाईंको सेनाको त्यसरी नै संहार गर्न थाले जसरी वायुले शरद्कालीन मेघहरू नष्ट पार्छ।
39क्रोधले भरिएका शत्रुभक्षक पाण्डुपुत्रले एक्कासि सात सय यस्ता हात्ती तितरबितर पारिदिए, जसका दाँत हलोको फालीजत्रै ठूला थिए र जो सबै शत्रु सिपाहीलाई कुल्चिन निपुण थिए।
40मर्मस्थानका ज्ञाता ती बलवान् वीरले ती सम्पूर्ण हात्तीलाई तिनका कन्चट, कुम्भस्थल, आँखा तथा गिजाभन्दा माथिका भागमा प्रहार गरेर मारिदिए।
41तब भयले भरिएर ती पशुहरू भागे। तर माहुतेहरूले फेरि प्रेरित गरेपछि तिनीहरूले भीमसेनलाई त्यसरी नै घेरे जसरी मेघहरूले सूर्यलाई ढाक्छन्।
42वज्रले पर्वतहरू ढाल्ने इन्द्रजस्तै भीमले आफ्नो गदाले ती सात सय हात्तीलाई तिनका सवार, अस्त्र र ध्वजासहित ढालिदिए।
43त्यसपछि शत्रुदमन कुन्तीपुत्रले सुबलका पुत्रका बाउन्न अत्यन्त बलवान् हात्तीलाई ढालिदिए।
44त्यसपछि तपाईंको सेनालाई तताउँदै ती पाण्डवले युद्धमा सय रथ र सयौँ बलवान् पैदल सिपाहीको वध गरे।
45सूर्य र महात्मा भीम — दुवैबाट तातिएर तपाईंको सेना आगोमा फैलाइएको छालाको टुक्राजस्तै खुम्चिन थाल्यो।
46हे भरतश्रेष्ठ, भीमको भयबाट उत्पन्न चिन्ताले भरिएर तपाईंका सिपाहीहरू उनीबाट बच्दै सम्पूर्ण दिशामा भागे।
47तब उत्तम कवच धारण गरेका पाँच सय महारथी उच्च स्वरले चिच्याउँदै र चारैतिरबाट बाणको वर्षा गर्दै भीममाथि जाइलागे।
48असुरहरूको संहार गर्ने विष्णुजस्तै भीमले आफ्नो गदाले ती पराक्रमी योद्धालाई तिनका सारथि, रथ, पताका, ध्वजा र अस्त्रसहित नष्ट पारिदिए।
49तब शकुनिको नेतृत्वमा तीन हजार अश्वारोही, जसलाई सम्पूर्ण वीरहरूले सम्मान गर्थे र जो शूल, तरबार र भालाले सुसज्जित थिए, महाबली भीममाथि झम्टिए।
50तिनीहरूतिर वेगले बढ्दै र नाना प्रकारले विचरण गर्दै ती शत्रुसंहारकले आफ्नो गदाले तिनीहरूको वध गरिदिए।
51जब तिनीहरू यसरी भीमद्वारा आक्रान्त भइरहेका थिए, तब तिनीहरूबीच यस्तो उच्च शब्द उठ्यो जस्तो कुनै ठूलो चट्टानले हानिएको हात्तीको बथानबाट उठ्छ।
52सुबलपुत्रका ती तीन हजार उत्तम अश्वको यसरी वध गरेर उनी अर्को रथमा आरूढ भए र क्रोधले भरिएर राधापुत्रतिर बढे।
53हे राजन्, कर्णले पनि युद्धमा शत्रुदमन धर्मपुत्र (युधिष्ठिर)लाई बाणले ढाकिदिए र उनका सारथिलाई ढालिदिए।
54उनलाई यसरी युद्धबाट चाँडै भागेको देखेर महारथी कर्णले सीधा कङ्कप्वाँख भएका बाण छाड्दै उनको पछि लागे।
55जब उनले राजाको पछि लागिरहेका थिए, तब पृथ्वी र आकाशलाई बाणले ढाक्दै वायुदेवका पुत्र (भीम)ले उनलाई बाणको वर्षाले आच्छादित पारिदिए।
56तब चाँडै फर्केर शत्रुदमन राधापुत्रले चारैतिरबाट भीमलाई तीक्ष्ण बाणले ढाकिदिए।
57हे भरत, तब भीमको रथको छेउमा उभिएर महातेजस्वी सात्यकिले भीमको सामु उभिएका कर्णलाई पीडित पार्न थाले।
58सात्यकिद्वारा अत्यन्त आक्रान्त भए पनि कर्ण भीमको नजिकै पुगे; एकअर्काको नजिक आएर ती दुई श्रेष्ठ धनुर्धर, ती दुई महातेजस्वी वीर एकअर्कामाथि बाण छाड्दै अत्यन्त देदीप्यमान देखिए।
59हे राजन्, तिनीहरूले आकाशमा फैलाएका बाणका ती पङ्क्ति, जो सारसको पीठजस्तै चम्किरहेका थिए, अत्यन्त उग्र र भयङ्कर देखिए।
60हे राजन्, ती हजारौँ बाणका कारण न सूर्यका किरण देखिन्थे न दिशाहरू — न हामीलाई, न शत्रुहरूलाई।
61मध्याह्नमा बलिरहेका सूर्यका किरणको प्रचण्डता कर्ण र पाण्डुपुत्रले छाडेका बाणका ती घना वर्षाले हटाइदियो।
62सुबलपुत्र, कृतवर्मा, द्रोणपुत्र, अधिरथपुत्र र कृपलाई पाण्डवहरूसँग युद्ध गरिरहेको देखेर कौरवहरू फेरि सङ्गठित भई युद्धभूमिमा फर्के।
63हे राजन्, शत्रुहरूमाथि वेगले झम्टिएको त्यो सेनाले यस्तो कोलाहल उत्पन्न गर्यो जस्तो वर्षाले उर्लिएका अनेक समुद्रको भयङ्कर शब्द हुन्छ।
64उग्रताका साथ युद्धमा जुटेका ती दुवै सेना हर्षले भरिए, किनभने योद्धाहरू एकअर्कालाई देख्दै र समात्दै थिए।
65जब सूर्य मध्याह्नमा थियो, तब तिनीहरूले यस्तो युद्ध गरे जस्तो न पहिले कहिल्यै देखिएको थियो, न सुनिएको थियो।
66एउटा बलवान् टुकडी अर्को त्यस्तै टुकडीसँग जुधेर त्यसमाथि त्यही वेगले जाइलाग्यो जसरी जलको विशाल राशि समुद्रतिर दौडन्छ। एकअर्कामाथि गर्जिरहेका ती दुवै सेनाबाट उत्पन्न कोलाहल त्यति नै उच्च र गम्भीर थियो जति अनेक समुद्र आपसमा मिल्दा सुनिन्छ।
67एकअर्काको नजिक पुगेर ती दुवै उन्मत्त सेना त्यसरी नै एक भए जसरी आपसमा मिल्ने दुई प्रचण्ड नदी।
68तब यश प्राप्त गर्ने इच्छाले प्रेरित कुरु र पाण्डवहरूबीच भयङ्कर सङ्ग्राम भयो।
69हे भरतवंशी, जब ती योद्धाहरूले एकअर्कालाई नाम लिएर बोलाउँथे, तब स्वरहरूको एउटा विचित्र कोलाहल सुनिन्थ्यो।
70त्यो युद्धमा प्रत्येक वीरले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई उसका पिता, माता, आचरण वा चरित्रका विषयमा जे-जति ताना वा उपहास जान्दथ्यो, त्यो सबै सुनाइदिन्थ्यो।
71हे राजन्, युद्धमा ती वीरहरूलाई एकअर्काको निन्दा गरेको देखेर मैले सोचेँ कि तिनीहरूको जीवनको अवधि सकिइसकेको छ।
72ती महातेजस्वी र क्रोधी वीरहरूका शरीर देखेर मेरो मन महान् भयले भरियो र मैले सोचेँ — "यिनीहरूको के होला?"
73हे राजन्! त्यसको तुरुन्तै पछि पाण्डव र कौरव सेनाका महारथीहरू तीक्ष्ण बाण छाडेर एकअर्कालाई घाइते पार्न थाले। हे राजन्! त्यसको तुरुन्तै पछि पाण्डव र कौरव सेनाका महारथीहरू तीक्ष्ण बाण छाडेर एकअर्कालाई घाइते पार्न थाले।