कर्ण पर्व — सञ्जय के वचन
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 5
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच इति श्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। अब्रवीत् संजयं सूतं शोकसंविग्नमानसः॥
2दुष्प्रणीतेन मे तात पुत्रस्यादीर्घजीविनः। हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति॥
3तस्य मे संशयं छिन्धि दुःखपारं तितीर्षतः। कुरुणां सृञ्जयानां च के च जीवन्ति के मृताः॥
4संजय उवाच हतः शान्तनवो राजन् दुराधर्षः प्रतापवान्। हत्त्वा पाण्डवयोधानामव॒दं दशभिर्दिनैः॥
5तथा द्रोणो महेष्वासः पञ्चालानां रथव्रजान्। निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद् रुक्मरथो हतः॥
6हतशेषस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना। अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः॥
7विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः। आनर्तयोधाशतशो निहत्य निहतो रणे।॥
8तथा पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन्। क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान्॥
9घोररूपान् परिक्केशान दुर्योधनकृतान् बहून्। प्रतिज्ञा स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः॥
10विन्दानुविन्दावावन्तयौ राजपुत्रौ महारथौ। कृत्वा त्वसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्॥
11सिधुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यानिह। वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस्तव शासने॥ अक्षौहिणीर्दशैकां च विनिर्जित्य शितैः शरैः। अर्जुनेन हतो राजन् महावीर्यो जयद्रथः॥
12तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः। वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः॥
13तथा दौःशासनिः शूरो बाहुशाली रणोत्कटः। द्रौपदेयेन सङ्गभ्य गमितो यमसादनम्॥
14किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम्। देवराज्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा॥ भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा। धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्॥
15तथा कौरवदायादो न्यस्तशस्त्रो महायशाः। हतो भूरिश्रवा राजशूरः सात्यकिना युधि॥
16श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धुरंधरः। चरन्नभीतवत् संख्ये निहतः सव्यसाचिना॥
17तव पुत्रः सदामर्षी कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः। दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः॥
18यस्य राजन् गजानीकं बहु साहस्त्रमद्भुतम्। सुदक्षिणः स संग्रामे निहत: सव्यसाचिना॥
19कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुमतान् परान्। सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम्॥
20बहुशो योधयित्वा तु भीमसेनं महारथम्। मद्राराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः। असिचर्मधरः श्रीमान् सौभद्रेण निपातितः॥
21समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः। वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रो दृढविक्रमः॥ अभिमन्योर्वधं श्रुत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः। धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्॥
22नित्यं प्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः। विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः॥
23शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष। हतो रुक्मरथो राजन् भ्राता मातुलजो युधि॥
24राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः। पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ॥
25भगदत्त सुतो राजन् कृतप्रज्ञो महाबलः। श्येनवचरता संख्ये नकुलेन निपातितः॥
26पितामहस्तव तथा बाह्लीकः सह बाह्निकैः। निहतो भीमसेन महाबलपराक्रमः॥
27जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासंधिर्महाबलः। मागधो निहत: संख्ये सौभद्रेण महात्मना॥
28पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन् दुःसहश्च महारथः। गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ॥
29दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः। कृत्वा त्वसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्॥
30उभौ कलिङ्गवृषको भ्रातरौ युद्धदुर्मदौ। कृत्वा चासुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्॥
31सचिवो वृषवर्मा ते शूरः परमवीर्यवान्। भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्॥
32तथैव पौरवो राजा नागायुतबलो महान्। समरे पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना॥
33वसातयो महाराज द्विसासस्त्राः प्रहारिणः। शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः॥
34अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो रणोत्कटाः। शिवयश्च रथोदाराः कालिङ्गसहिता हताः॥
35गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोपनाः। तेऽपावृत्तकवीराश्च निहताः सव्य साचिना॥
36श्रेणयो बहुसाहस्त्राः संशप्तकगणाश्च ये। ते सर्वे पार्थमासाद्य गता वैवस्वतक्षयम्॥
37स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ। त्वदर्थमतिविक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना॥
38उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा। शाल्वराजो महाबाहुर्भीमसेनेन पातितः॥
39ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितौ रणे। पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम्॥
40तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेम धूर्तिर्विशाम्पते। निहतो गदया राजन् भीमसेनेन संयुगे॥
41तथा राजन् महेष्वासो जलसंधो महाबलः। सुमहत् कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे॥
42अलम्बुषो राक्षसेन्द्र खरबन्धुरयानवान्। घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्॥
43राधेयः सूतपुत्रश्च भ्रातरश्च महारथाः। केकयाः सर्वशश्चापि निहताः सव्यसाचिना॥ मालवा मद्रकाश्चैव द्राविडाश्चोग्रकर्मिणः। यौधेयाश्च ललित्याश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः॥ मावेल्लाकास्तुण्डिकेरा: सावित्रीपुत्रकाश्च ये। प्रोच्योदीच्याः प्रतीत्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष॥ पत्तीनां निहताः संघा हयानां प्रयुतानि च। रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः॥
44सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः। कालेन महता यत्ताः सुशलैर्ये च वर्धिताः॥ ते हताः समरे राजन् पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा।
45अन्ये तथाऽमितबलाः परस्परवधैषिणः॥ एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे। हताः सहस्रशो राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
46एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे। महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः॥ यथा कृष्णेन नरको मुस्श्च नरकारिणा। कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण यथा हतः॥ सज्ञातिबान्धवः शूर समरे युद्धदुर्मदः। रणे कृत्वा महद् युद्धं घोरं त्रैलोक्यमोहनम्॥ यथा स्कन्देन महिषो यथा रुद्रेण चान्धकः। तथाऽर्जुनेन सहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः॥ सामात्यबान्धवो राजन् कर्णः प्रहरतां वरः।
47जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः॥ तीर्णस्तत् पाण्डवो राजन् यत् पुरा नावबुध्यसे। उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाटिभिः॥ तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं सुमहात्मययम्।
48पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन् हितैषिणा॥ अहितान्येव चीर्णानि तेषां तत् फलमागतम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said O great king, hearing this intelligence, Dhritarashtra, the son of Ambika, with a heart filled with great anxiety on account of sorrow, an
2“O son, on account of the dishonest policy of my son, who has no foresight of the distant future, the son of Vikartana was slain in battle. Hearing this, I find my vital parts all cut as under.
3Do you now remove all by doubts, who are most willing to bridge over this ocean of sorrow, by relating to me, who amongst the Kurus and the Pandavas are yet alive and who are already dead.
4Sanjaya said O monarch, after having killed innumerable number of the Sanjayas and the Panchalas, Bhishma, the son of Shantanu, of mighty strength and of indomitable courage, was slain after ten days (of the battle).
5Again, after having killed the whole force of the Panchalas in battle, the mighty bowman Drona of indomitable courage, riding upon a car of gold, was slain afterwards.
6Having slain the half of the troops, that had survived the slaughter by the high-souled Bhishma and Drona, Karna, the son of Vikartana, was at last killed.
7O great king, having killed hundreds of Anarta warriors, the royal son Vivinshati of mighty strength was himself slain in battle.
8Thereupon your heroic son Vikarna, having remembered the duties of a Kshatriya, stood in front of the enemies, without his weapons on and also without a conveyance.
9He was slain by Bhimasena, who had (at the time) recollected the most severe and innumerable wrongs inflicted upon him by Duryodhana and also the most solemn promise of his own.
10Having performed the most striking exploits in battle, the two royal sons, Vindu and Anuvindu, of the country of Avanti, of mighty prowess, departed to the region of Death.
11That heroic leader, under whose control ten kingdom remained, the foremost of which was the kingdom of Sindhu; and who, again, was under your subjection-that one Jayadratha, O monarch, of mighty prowess, was slain by Arjuna, after he had subdued eleven Akshauhinis by his sharp arrows.
12So also the son of Duryodhana, of immense activity and incapable of being vanquished in battle and resting over obedient under the command of his father, was killed by the son of Subhadra.
13So again the heroic son of Dusshasana looking most terrible in battle and endowed with the mighty strength of arms, was sent away to the region of Yama by the son of Draupadi, who careered in battle showing forth his prowess.
14The most virtuous king Bhagadatta, ever obedient to the duties of a Kshatriya, who was the paramount lord of the Kiratas-dwelling in the low-land countries on the sea-cost and who, again, was the most esteemed and intimate friend of the king of the celestials, was sent away to the region of Yama by Dhananjaya showing forth his prowess (in battle).
15O monarch, similarly Bhurisravas, the heroic son of Somadatta, of great renown, the kinsman of the Kauravas, was slain in battle by Satyaki.
16Fearlessly roving about in the field of battle, the Ambastha chief Shrutayus, the most exalted of the Kshatriyas, was slain by Savyasachin.
17O great king, your ever wrathful son Dushasana, who is well acquainted with the science of weapons and who is incapable of being vanquished in battle, was slain by Bhimasena.
18O monarch, that Sudakshina, who had under him several thousands of extra-ordinary warriors fighting on elephants, was slain in battle by Savyasachin.
19Having slain several hundreds of the enemies, the lord of the Kosalas was himself sent to the abode of Yama by the son of Subhadra showing forth his prowess in battle.
20Having fought several times with that great car-warrior Bhimasena. The heroic younger brother of the king of Madras, inspiring greater terror in the enemies-that handsome wielder of sword and shield-was slain by the son of Subhadra.
21The highly energetic Vrisasena of steady prowess and ready in managing the weapon-that peer of Karna in battle, was sent to the abode of Yama by Dhananjaya, who, remembering the death of his son and also his own solemn vow, showed forth his prowess in battle.
22That Srutayus, O king of the earth, who always entertained animosity against the Pandavas, was reminded of that animosity, before he was slain by the son of Pritha.
23O sire, O monarch, Rukmaratha the son of Shalya, of mighty prowess-that brother (of Shahadeva), being son of the latter's maternal uncle, was slain by Shahadeva in battle.
24Both the old king Bhagiratha and Brihatkshatra, the chief of the Kekayas, highly powerful, possessed of prowess and greater energy as they were, also killed in battle.
25O monarch, the highly powerful and wise son of Bhagadatta was slain by Nakula, who moved about in the field of) battle like a hawk.
26So also your grand father Balhika, endued with great strength and prowess, was slain by Bhimasena with all the Balhikas,
27Then again, O monarch, the Magadha prince Jayatsena, the most powerful son of Jarasandha, was slain in battle by the loftyminded son of Subhadra.
28Your son Durmukha and the other son the great car-warrior Dussaha, both of them are considered to be the most heroic, were slain in battle by Bhimasena by means of his mace.
29Having achieved the extraordinary exploits in battle. Durmarsana, Durvisaha and the great car-warrior Durjaya departed to the region of Death.
30Having achieved the extraordinary exploits in battle, both the brothers, Kalinga and Vrishabha, who are incapable of being vanquished in battle, departed to the abode of Death.
31Your highly energetic minister, the Suta Vrisavarman, was sent to the abode of Death by Bhimasena, who displayed his superior prowess in battle.
32In the same way, the great king Paurava, possessing the power of the thousand clephants, was slain with all his attendants by Savyasachin, the son of Pandu.
33O great monarch, the great smiters of foes, the two thousand Vashati troops, as well as all the Surashenas possessed of great prowess, were slain in battle.
34The Abhishaha troops, the mighty smiters of foes, who are all clad in armour and most fierce in battle, as also the powerful carwarriors, the Shivi soldiers, all were slain with the Kalingas.
35So also those other heroes, gradually grown up in Gokula, who were most of furious in battle and had never turned their backs in the field, were slain by Savyasachin.
36Having approached Partha, many thousands of the Sreni warriors, as well as the army of the Samsaptakas, all these departed to the abode of Death.
37O powerful monarch, your brothers-in-law, the prince Vrishaka and Achala, displaying their inighty prowess in battle for your sake, were slain by Savyasachin.
38The Shalya king of mighty strength and active habits, who was a grcat bowman both in name and deeds, was slain in battle by Bhimasena.
39O powerful monarch, Aghovat and Vrihantha, both exerting themselves in battle and displaying their prowess for the sake of their friends, departed to the region of Death.
40So also, O ruler of earth, Kshemadhurti, that best of the car-warriors, was slain by Bhimasena in battle by means of his mace.
41Having wrought an immense slaughter, then the great bowman king Jalasandha of mighty strength was slain in battle by Satyaki.
42Alambusha the lord of the Rakshasas who had a chariot drawn by arms, was sent to the abode of Yama by Ghatotkacha displaying his prowess in battle.
43The sons of Radha, the descendants of Suta, the mighty car-warriors, who are brother to one another, the Kalikeyas, the Malavas, the Madrakas, the Dravidas who are most terrible in prowess, the Yodheyas, the Lalityas, the Kshudrikas, even the Usinaras. the Mavelyakas, the Tundikeras, the Sabitriputrakas, the men of the eastern, the northern, the western and the southern countries, all these, O sire, were slain by Savyasachin. A large body of foot-soldiers were slain, so also many millions of horses. And a large number of car-warriors were killed. Many elephants of large shape and superior kind fell in the battle.
44Furnished with standards and weapons, several heroes decked in ornaments, garments and armour, who were of superior conduct and parentage and possessed of perseverance, as well as other warriors, who, again, were of immeasurable strength and desirous of each other's fall, had, in course of great time, all been slain in battle by Partha, who is indefatigable in achievements.
45These and several other kings were slain with their followers by thousands. O monarch, thus I have answered now what you asked me.
46Thus this destruction was brought about, while Karna and Arjuna fought against each other, even as Vritra was slain by Mahendra or as Ravana by Rama or as Naraka and Mura were slain by Krishna in battle, or as Kartavirjya of mighty strength by Rama of the Bhrigu race. That hero (Kartavirya), who is incapable of being vanquished, had fallen with all his friends and relatives, after having fought a great and terrible battle, renowned in the three worlds. Mahisha was slain by Skanda, as Andhaka by Rudra; even as that hero invincible in battle, was slain by Arjuna in a single engagement of two cars.' O, king that great smiter of enemies Karna, who was the hope of victory of all the Dhartarashtras and the cause of that hostilities, (was slain) with all his counselors and friends.
47The awful ocean has now been crossed over by the sons of Pandu. O great king, although you were told by all your well-wishing friends all this, yet you could not realise before the nature of this calamity, which has not befallen you, bringing about a great slaughter (of your troops).
48O monarch, it is by you, who are desirous of doing good to your sons, that mischief's have been wrought upon them, most covetous of kingdom as they are. The consequence of those mischief have now come.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे महाराज, यह समाचार सुनकर अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र ने शोक के कारण महती चिन्ता से भरे हृदय से —
2"हे पुत्र, दूरवर्ती भविष्य की दृष्टि से रहित मेरे पुत्र की कुटिल नीति के कारण विकर्तन-पुत्र (कर्ण) युद्ध में मारा गया। यह सुनकर मुझे लगता है मानो मेरे समस्त मर्मस्थल कट गए हों।
3कुरुओं और पाण्डवों में से कौन अब तक जीवित हैं और कौन मर चुके हैं — यह मुझे बताकर तुम अब मेरे समस्त सन्देह दूर करो, क्योंकि तुम इस शोक के समुद्र पर सेतु बाँधने के लिए अत्यन्त उत्सुक हो।
4सञ्जय ने कहा — हे नरेश, सृञ्जयों और पाञ्चालों का असंख्य संहार करने के पश्चात् महाबली और अदम्य साहस वाले शान्तनु-पुत्र भीष्म (युद्ध के) दस दिनों के पश्चात् मारे गए।
5पुनः, युद्ध में पाञ्चालों की समस्त सेना का वध करने के पश्चात् अदम्य साहस वाले महाधनुर्धर द्रोण, जो स्वर्णमय रथ पर आरूढ़ थे, तत्पश्चात् मारे गए।
6उदारचेता भीष्म और द्रोण के संहार से बची हुई सेना के आधे भाग का वध करके अन्ततः विकर्तन-पुत्र कर्ण मारा गया।
7हे महाराज, सैकड़ों आनर्त योद्धाओं का वध करके महाबली राजकुमार विविंशति स्वयं युद्ध में मारा गया।
8तदनन्तर आपका वीर पुत्र विकर्ण क्षत्रिय के धर्म का स्मरण करके, अस्त्र-शस्त्र के बिना और वाहन के बिना भी, शत्रुओं के सम्मुख डटा रहा।
9वह भीमसेन के हाथों मारा गया, जिसने (उस समय) दुर्योधन द्वारा उसे दिए गए अत्यन्त कठोर और असंख्य अपमानों का तथा अपनी उस परम गम्भीर प्रतिज्ञा का स्मरण किया था।
10युद्ध में अत्यन्त उल्लेखनीय पराक्रम दिखाकर अवन्ती देश के महापराक्रमी दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द मृत्यु के लोक को चले गए।
11वह वीर नायक, जिसके अधीन दस राज्य थे, जिनमें प्रमुख सिन्धु का राज्य था; और जो स्वयं आपके अधीन था — हे नरेश, वही महापराक्रमी जयद्रथ अर्जुन द्वारा मारा गया, जिन्होंने अपने तीक्ष्ण बाणों से ग्यारह अक्षौहिणी सेना को परास्त कर लिया था।
12उसी प्रकार दुर्योधन का पुत्र (लक्ष्मण), जो अपार क्रियाशीलता वाला और युद्ध में अजेय था तथा जो अपने पिता की आज्ञा के सर्वथा अधीन रहता था, सुभद्रा के पुत्र (अभिमन्यु) द्वारा मारा गया।
13उसी प्रकार दुःशासन का वीर पुत्र, जो युद्ध में अत्यन्त भयंकर दिखाई देता था और भुजाओं के महान् बल से सम्पन्न था, द्रौपदी के पुत्र द्वारा यमलोक भेज दिया गया, जो अपना पराक्रम प्रकट करता हुआ युद्ध में विचरण कर रहा था।
14क्षत्रिय-धर्म का सदा पालन करने वाले परम धर्मात्मा राजा भगदत्त, जो समुद्रतट के निम्नभूमि वाले देशों में निवास करने वाले किरातों के सार्वभौम स्वामी थे और जो पुनः देवराज (इन्द्र) के परम सम्मानित और घनिष्ठ मित्र थे, (युद्ध में) अपना पराक्रम प्रकट करते हुए धनञ्जय द्वारा यमलोक भेज दिए गए।
15हे नरेश, इसी प्रकार महायशस्वी सोमदत्त के वीर पुत्र भूरिश्रवा, जो कौरवों के बन्धु थे, युद्ध में सात्यकि द्वारा मारे गए।
16रणभूमि में निर्भय होकर विचरण करने वाले अम्बष्ठ-नरेश श्रुतायु, जो क्षत्रियों में परम श्रेष्ठ थे, सव्यसाची द्वारा मारे गए।
17हे महाराज, सदा क्रोध में रहने वाला आपका पुत्र दुःशासन, जो अस्त्रविद्या में निपुण था और युद्ध में अजेय था, भीमसेन द्वारा मारा गया।
18हे नरेश, वे सुदक्षिण, जिनके अधीन कई सहस्र असाधारण गजारोही योद्धा थे, युद्ध में सव्यसाची द्वारा मारे गए।
19कई सौ शत्रुओं का वध करके कोसल के स्वामी स्वयं सुभद्रा के पुत्र द्वारा यमलोक भेजे गए, जिसने युद्ध में अपना पराक्रम प्रकट किया।
20उस महारथी भीमसेन के साथ अनेक बार युद्ध करने के पश्चात् मद्रराज का वीर छोटा भाई, जो शत्रुओं में महान् भय उत्पन्न करता था — खड्ग और ढाल का वह सुन्दर धारक — सुभद्रा के पुत्र द्वारा मारा गया।
21अत्यन्त तेजस्वी, स्थिर पराक्रम वाला और अस्त्र-संचालन में दक्ष वृषसेन — युद्ध में कर्ण का वह समकक्ष — धनञ्जय द्वारा यमलोक भेजा गया, जिन्होंने अपने पुत्र की मृत्यु तथा अपनी उस गम्भीर प्रतिज्ञा का स्मरण करके युद्ध में अपना पराक्रम प्रकट किया।
22हे पृथ्वीपति, वे श्रुतायु, जो सदा पाण्डवों के प्रति शत्रुता रखते थे, पृथा के पुत्र (अर्जुन) द्वारा मारे जाने से पूर्व उन्हें उसी शत्रुता का स्मरण कराया गया।
23हे तात, हे नरेश, शल्य के महापराक्रमी पुत्र रुक्मरथ — जो (सहदेव के) मामा के पुत्र होने के नाते उनके भाई थे — युद्ध में सहदेव द्वारा मारे गए।
24वृद्ध राजा भगीरथ तथा केकयों के नायक बृहत्क्षत्र — दोनों ही अत्यन्त शक्तिशाली, पराक्रमी और महान् तेजस्वी होते हुए भी युद्ध में मारे गए।
25हे नरेश, भगदत्त के अत्यन्त शक्तिशाली और बुद्धिमान् पुत्र नकुल द्वारा मारे गए, जो (रण)भूमि में बाज के समान विचरण कर रहा था।
26उसी प्रकार महान् बल और पराक्रम से सम्पन्न आपके पितामह बाह्लीक समस्त बाह्लीकों सहित भीमसेन द्वारा मारे गए,
27फिर, हे नरेश, जरासन्ध के परम शक्तिशाली पुत्र मगधराज जयत्सेन युद्ध में उदारचेता सुभद्रा-पुत्र द्वारा मारे गए।
28आपके पुत्र दुर्मुख तथा दूसरे पुत्र महारथी दुःसह — ये दोनों ही परम वीर माने जाते हैं — भीमसेन द्वारा उसकी गदा से युद्ध में मारे गए।
29युद्ध में असाधारण पराक्रम दिखाकर दुर्मर्षण, दुर्विषह और महारथी दुर्जय मृत्यु के लोक को चले गए।
30युद्ध में असाधारण पराक्रम दिखाकर दोनों भाई कलिंग और वृषभ, जो युद्ध में अजेय हैं, मृत्यु के लोक को चले गए।
31आपके अत्यन्त तेजस्वी मन्त्री सूत वृषवर्मा भीमसेन द्वारा मृत्यु के लोक को भेज दिए गए, जिसने युद्ध में अपना श्रेष्ठ पराक्रम प्रदर्शित किया।
32उसी प्रकार सहस्र हाथियों का बल रखने वाले महाराज पौरव अपने समस्त अनुचरों सहित पाण्डुपुत्र सव्यसाची द्वारा मारे गए।
33हे महाराज, शत्रुओं का महान् संहार करने वाले दो सहस्र वशाति सैनिक तथा महापराक्रमी समस्त शूरसेन युद्ध में मारे गए।
34शत्रुओं का महान् संहार करने वाले अभिषाह सैनिक, जो सब कवचधारी और युद्ध में अत्यन्त उग्र हैं, तथा शक्तिशाली महारथी शिवि सैनिक — ये सब कलिंगों सहित मारे गए।
35उसी प्रकार गोकुल में क्रमशः बड़े हुए वे अन्य वीर, जो युद्ध में अत्यन्त उग्र थे और जिन्होंने कभी रणभूमि में पीठ नहीं दिखाई, सव्यसाची द्वारा मारे गए।
36पार्थ के समीप पहुँचकर श्रेणी-योद्धाओं के अनेक सहस्र तथा संशप्तकों की सेना — ये सब मृत्यु के लोक को चले गए।
37हे प्रतापी नरेश, आपके साले राजकुमार वृषक और अचल, जो आपके लिए युद्ध में अपना महान् पराक्रम प्रदर्शित कर रहे थे, सव्यसाची द्वारा मारे गए।
38महाबली और फुर्तीले स्वभाव वाले शल्य नामक राजा, जो नाम और कर्म — दोनों से महाधनुर्धर थे, युद्ध में भीमसेन द्वारा मारे गए।
39हे प्रतापी नरेश, अघोवत् और बृहन्त — दोनों ही युद्ध में परिश्रम करते हुए और अपने मित्रों के लिए अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए मृत्यु के लोक को चले गए।
40उसी प्रकार, हे पृथ्वीपति, रथियों में श्रेष्ठ वे क्षेमधूर्ति युद्ध में भीमसेन द्वारा उसकी गदा से मारे गए।
41महान् संहार करने के पश्चात् महाबली महाधनुर्धर राजा जलसन्ध युद्ध में सात्यकि द्वारा मारे गए।
42राक्षसों के स्वामी अलम्बुष, जिसका रथ भुजाओं द्वारा खींचा जाता था, युद्ध में अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए घटोत्कच द्वारा यमलोक भेजा गया।
43राधा के पुत्र, सूत के वंशज, वे महारथी जो परस्पर भाई थे, कालिकेय, मालव, मद्रक, पराक्रम में अत्यन्त भयंकर द्रविड़, योधेय, ललित्य, क्षुद्रक, यहाँ तक कि उशीनर, मावेल्यक, तुण्डिकेर, सावित्रीपुत्रक, तथा पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिण देशों के पुरुष — ये सब, हे तात, सव्यसाची द्वारा मारे गए। पैदल सैनिकों का विशाल समूह मारा गया, तथा अनेक लक्ष अश्व भी। और बहुत बड़ी संख्या में रथी मारे गए। विशाल आकार वाले और उत्तम जाति के अनेक हाथी युद्ध में गिरे।
44ध्वजाओं और अस्त्रों से युक्त, आभूषणों, वस्त्रों और कवचों से सुसज्जित अनेक वीर, जो श्रेष्ठ आचरण और श्रेष्ठ कुल के थे तथा अध्यवसाय से सम्पन्न थे, तथा अन्य योद्धा भी, जो पुनः अपरिमेय बल वाले और एक-दूसरे का पतन चाहने वाले थे — ये सब दीर्घ काल में पार्थ द्वारा युद्ध में मारे गए, जो अपने कर्मों में अथक हैं।
45ये तथा अन्य अनेक राजा अपने अनुयायियों सहित सहस्रों की संख्या में मारे गए। हे नरेश, इस प्रकार आपने मुझसे जो पूछा था, उसका उत्तर मैंने अब दे दिया।
46इस प्रकार यह विनाश तब हुआ जब कर्ण और अर्जुन परस्पर युद्ध कर रहे थे — ठीक वैसे ही जैसे महेन्द्र द्वारा वृत्र मारा गया, अथवा राम द्वारा रावण, अथवा युद्ध में कृष्ण द्वारा नरक और मुर, अथवा भृगुवंशी राम (परशुराम) द्वारा महाबली कार्तवीर्य। वह वीर (कार्तवीर्य), जो अजेय था, तीनों लोकों में विख्यात एक महान् और भयंकर युद्ध करने के पश्चात् अपने समस्त मित्रों और सम्बन्धियों सहित गिरा। जैसे स्कन्द द्वारा महिष मारा गया, जैसे रुद्र द्वारा अन्धक; वैसे ही युद्ध में अजेय वह वीर दो रथों के एक ही द्वन्द्व में अर्जुन द्वारा मारा गया।' हे राजन्, शत्रुओं का वह महान् संहारक कर्ण, जो समस्त धार्तराष्ट्रों की विजय की आशा था और उस शत्रुता का कारण था, अपने समस्त मन्त्रियों और मित्रों सहित (मारा गया)।
47पाण्डुपुत्रों ने अब वह भयंकर समुद्र पार कर लिया है। हे महाराज, यद्यपि आपके समस्त हितैषी मित्रों ने आपसे यह सब कहा था, तथापि आप इस विपत्ति के स्वरूप को पहले न समझ सके, जो अब आप पर आ पड़ी है और जो (आपकी सेना का) महान् संहार कर रही है।
48हे नरेश, अपने पुत्रों का हित चाहने वाले आपके ही द्वारा उनके प्रति अनिष्ट किया गया है, क्योंकि वे राज्य के अत्यन्त लोभी थे। उन अनिष्टों का परिणाम अब सामने आ गया है।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे महाराज, यो समाचार सुनेर अम्बिकाका पुत्र धृतराष्ट्रले शोकका कारण ठूलो चिन्ताले भरिएको हृदयले —
2"हे पुत्र, टाढाको भविष्यको दूरदृष्टि नभएका मेरा पुत्रको कुटिल नीतिका कारण विकर्तनपुत्र (कर्ण) युद्धमा मारिए। यो सुनेर मलाई लाग्दछ मानौँ मेरा समस्त मर्मस्थल काटिएका छन्।
3कुरुहरू र पाण्डवहरूमध्ये को अहिलेसम्म जीवित छन् र को मरिसके — यो मलाई बताएर तिमी अब मेरा समस्त सन्देह हटाऊ, किनभने तिमी यस शोकको समुद्रमा पुल बाँध्न अत्यन्त उत्सुक छौ।
4सञ्जयले भने — हे नरेश, सृञ्जय र पाञ्चालहरूको असंख्य संहार गरेपछि महाबली र अदम्य साहस भएका शान्तनुपुत्र भीष्म (युद्धको) दस दिनपछि मारिए।
5पुनः, युद्धमा पाञ्चालहरूको समस्त सेनाको वध गरेपछि अदम्य साहस भएका महाधनुर्धर द्रोण, जो स्वर्णमय रथमा आरूढ थिए, त्यसपछि मारिए।
6उदारचेता भीष्म र द्रोणको संहारबाट बाँचेको सेनाको आधा भागको वध गरेर अन्ततः विकर्तनपुत्र कर्ण मारिए।
7हे महाराज, सयौँ आनर्त योद्धाको वध गरेर महाबली राजकुमार विविंशति आफै युद्धमा मारिए।
8त्यसपछि तपाईंका वीर पुत्र विकर्ण क्षत्रियको धर्म सम्झेर, अस्त्रशस्त्रविनै र वाहनविनै पनि, शत्रुहरूको सामु डटिरहे।
9उनी भीमसेनका हातबाट मारिए, जसले (त्यस बेला) दुर्योधनद्वारा उनलाई दिइएका अत्यन्त कठोर र असंख्य अपमानको तथा आफ्नो त्यस परम गम्भीर प्रतिज्ञाको सम्झना गरेका थिए।
10युद्धमा अत्यन्त उल्लेखनीय पराक्रम देखाएर अवन्ती देशका महापराक्रमी दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द मृत्युको लोकमा गए।
11त्यो वीर नायक, जसका अधीनमा दस राज्य थिए, जसमध्ये प्रमुख सिन्धुको राज्य थियो; र जो स्वयं तपाईंको अधीनमा थियो — हे नरेश, त्यही महापराक्रमी जयद्रथ अर्जुनद्वारा मारिए, जसले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले एघार अक्षौहिणी सेनालाई परास्त गरिसकेका थिए।
12त्यसै गरी दुर्योधनका पुत्र (लक्ष्मण), जो अपार क्रियाशील र युद्धमा अजेय थिए तथा जो आफ्ना पिताको आज्ञाको सर्वथा अधीनमा रहन्थे, सुभद्राका पुत्र (अभिमन्यु)द्वारा मारिए।
13त्यसै गरी दुःशासनका वीर पुत्र, जो युद्धमा अत्यन्त भयङ्कर देखिन्थे र पाखुराको महान् बलले सम्पन्न थिए, द्रौपदीका पुत्रद्वारा यमलोक पठाइए, जो आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्दै युद्धमा विचरण गरिरहेका थिए।
14क्षत्रियधर्मको सधैँ पालन गर्ने परम धर्मात्मा राजा भगदत्त, जो समुद्रतटका होचा भूमि भएका देशहरूमा बस्ने किरातहरूका सार्वभौम स्वामी थिए र जो पुनः देवराज (इन्द्र)का परम सम्मानित र घनिष्ठ मित्र थिए, (युद्धमा) आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्दै धनञ्जयद्वारा यमलोक पठाइए।
15हे नरेश, त्यसै गरी महायशस्वी सोमदत्तका वीर पुत्र भूरिश्रवा, जो कौरवहरूका बन्धु थिए, युद्धमा सात्यकिद्वारा मारिए।
16रणभूमिमा निर्भय भई विचरण गर्ने अम्बष्ठनरेश श्रुतायु, जो क्षत्रियहरूमा परम श्रेष्ठ थिए, सव्यसाचीद्वारा मारिए।
17हे महाराज, सधैँ क्रोधमा रहने तपाईंका पुत्र दुःशासन, जो अस्त्रविद्यामा निपुण थिए र युद्धमा अजेय थिए, भीमसेनद्वारा मारिए।
18हे नरेश, ती सुदक्षिण, जसका अधीनमा कैयौँ हजार असाधारण गजारोही योद्धा थिए, युद्धमा सव्यसाचीद्वारा मारिए।
19कैयौँ सय शत्रुको वध गरेर कोसलका स्वामी आफै सुभद्राका पुत्रद्वारा यमलोक पठाइए, जसले युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रकट गरे।
20ती महारथी भीमसेनसँग अनेक पटक युद्ध गरेपछि मद्रराजका वीर कान्छा भाइ, जसले शत्रुहरूमा ठूलो भय उत्पन्न गर्थे — खड्ग र ढालका ती सुन्दर धारक — सुभद्राका पुत्रद्वारा मारिए।
21अत्यन्त तेजस्वी, स्थिर पराक्रम भएका र अस्त्रसञ्चालनमा दक्ष वृषसेन — युद्धमा कर्णका ती समकक्ष — धनञ्जयद्वारा यमलोक पठाइए, जसले आफ्ना पुत्रको मृत्यु तथा आफ्नो त्यस गम्भीर प्रतिज्ञाको सम्झना गरेर युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रकट गरे।
22हे पृथ्वीपति, ती श्रुतायु, जो सधैँ पाण्डवहरूप्रति शत्रुता राख्थे, पृथाका पुत्र (अर्जुन)द्वारा मारिनुभन्दा पहिले उनलाई त्यही शत्रुताको सम्झना गराइयो।
23हे तात, हे नरेश, शल्यका महापराक्रमी पुत्र रुक्मरथ — जो (सहदेवका) मामाका छोरा भएकाले उनका भाइ थिए — युद्धमा सहदेवद्वारा मारिए।
24वृद्ध राजा भगीरथ तथा केकयहरूका नायक बृहत्क्षत्र — दुवै नै अत्यन्त शक्तिशाली, पराक्रमी र महान् तेजस्वी हुँदाहुँदै पनि युद्धमा मारिए।
25हे नरेश, भगदत्तका अत्यन्त शक्तिशाली र बुद्धिमान् पुत्र नकुलद्वारा मारिए, जो (रण)भूमिमा बाजझैँ विचरण गरिरहेका थिए।
26त्यसै गरी महान् बल र पराक्रमले सम्पन्न तपाईंका पितामह बाह्लीक समस्त बाह्लीकहरूसहित भीमसेनद्वारा मारिए,
27त्यसपछि, हे नरेश, जरासन्धका परम शक्तिशाली पुत्र मगधराज जयत्सेन युद्धमा उदारचेता सुभद्रापुत्रद्वारा मारिए।
28तपाईंका पुत्र दुर्मुख तथा अर्का पुत्र महारथी दुःसह — यी दुवै नै परम वीर मानिन्छन् — भीमसेनद्वारा उनको गदाले युद्धमा मारिए।
29युद्धमा असाधारण पराक्रम देखाएर दुर्मर्षण, दुर्विषह र महारथी दुर्जय मृत्युको लोकमा गए।
30युद्धमा असाधारण पराक्रम देखाएर दुवै भाइ कलिङ्ग र वृषभ, जो युद्धमा अजेय छन्, मृत्युको लोकमा गए।
31तपाईंका अत्यन्त तेजस्वी मन्त्री सूत वृषवर्मा भीमसेनद्वारा मृत्युको लोकमा पठाइए, जसले युद्धमा आफ्नो श्रेष्ठ पराक्रम प्रदर्शित गरे।
32त्यसै गरी हजार हात्तीको बल राख्ने महाराज पौरव आफ्ना समस्त अनुचरसहित पाण्डुपुत्र सव्यसाचीद्वारा मारिए।
33हे महाराज, शत्रुहरूको महान् संहार गर्ने दुई हजार वशाति सैनिक तथा महापराक्रमी समस्त शूरसेनहरू युद्धमा मारिए।
34शत्रुहरूको महान् संहार गर्ने अभिषाह सैनिकहरू, जो सबै कवचधारी र युद्धमा अत्यन्त उग्र छन्, तथा शक्तिशाली महारथी शिवि सैनिकहरू — यी सबै कलिङ्गहरूसहित मारिए।
35त्यसै गरी गोकुलमा क्रमशः हुर्केका ती अन्य वीरहरू, जो युद्धमा अत्यन्त उग्र थिए र जसले कहिल्यै रणभूमिमा पीठ देखाएनन्, सव्यसाचीद्वारा मारिए।
36पार्थको नजिक पुगेर श्रेणीयोद्धाहरूका अनेक हजार तथा संशप्तकहरूको सेना — यी सबै मृत्युको लोकमा गए।
37हे प्रतापी नरेश, तपाईंका सालाहरू राजकुमार वृषक र अचल, जो तपाईंका लागि युद्धमा आफ्नो महान् पराक्रम प्रदर्शित गरिरहेका थिए, सव्यसाचीद्वारा मारिए।
38महाबली र फुर्तिलो स्वभावका शल्य नामका राजा, जो नाम र कर्म — दुवैले महाधनुर्धर थिए, युद्धमा भीमसेनद्वारा मारिए।
39हे प्रतापी नरेश, अघोवत् र बृहन्त — दुवै नै युद्धमा परिश्रम गर्दै र आफ्ना मित्रहरूका लागि आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै मृत्युको लोकमा गए।
40त्यसै गरी, हे पृथ्वीपति, रथीहरूमा श्रेष्ठ ती क्षेमधूर्ति युद्धमा भीमसेनद्वारा उनको गदाले मारिए।
41महान् संहार गरेपछि महाबली महाधनुर्धर राजा जलसन्ध युद्धमा सात्यकिद्वारा मारिए।
42राक्षसहरूका स्वामी अलम्बुष, जसको रथ पाखुराद्वारा तानिन्थ्यो, युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै घटोत्कचद्वारा यमलोक पठाइए।
43राधाका पुत्रहरू, सूतका वंशजहरू, ती महारथीहरू जो परस्पर भाइ थिए, कालिकेय, मालव, मद्रक, पराक्रममा अत्यन्त भयङ्कर द्रविड, योधेय, ललित्य, क्षुद्रक, यहाँसम्म कि उशीनर, मावेल्यक, तुण्डिकेर, सावित्रीपुत्रक, तथा पूर्व, उत्तर, पश्चिम र दक्षिण देशका पुरुषहरू — यी सबै, हे तात, सव्यसाचीद्वारा मारिए। पैदल सैनिकहरूको विशाल समूह मारियो, तथा अनेक लाख घोडा पनि। र निकै ठूलो सङ्ख्यामा रथीहरू मारिए। विशाल आकारका र उत्तम जातिका अनेक हात्ती युद्धमा ढले।
44ध्वजा र अस्त्रले युक्त, आभूषण, वस्त्र र कवचले सुसज्जित अनेक वीरहरू, जो श्रेष्ठ आचरण र श्रेष्ठ कुलका थिए तथा अध्यवसायले सम्पन्न थिए, तथा अन्य योद्धाहरू पनि, जो पुनः अपरिमेय बल भएका र एक-अर्काको पतन चाहने थिए — यी सबै दीर्घ कालमा पार्थद्वारा युद्धमा मारिए, जो आफ्ना कर्ममा अथक छन्।
45यी तथा अन्य अनेक राजाहरू आफ्ना अनुयायीसहित हजारौँको सङ्ख्यामा मारिए। हे नरेश, यसरी तपाईंले मलाई जे सोध्नुभएको थियो, त्यसको उत्तर मैले अब दिइसकेँ।
46यसरी यो विनाश तब भयो जब कर्ण र अर्जुन परस्पर युद्ध गरिरहेका थिए — ठीक त्यसै गरी जसरी महेन्द्रद्वारा वृत्र मारिए, अथवा रामद्वारा रावण, अथवा युद्धमा कृष्णद्वारा नरक र मुर, अथवा भृगुवंशी राम (परशुराम)द्वारा महाबली कार्तवीर्य। त्यो वीर (कार्तवीर्य), जो अजेय थियो, तीनै लोकमा विख्यात एउटा महान् र भयङ्कर युद्ध गरेपछि आफ्ना समस्त मित्र र आफन्तसहित ढल्यो। जसरी स्कन्दद्वारा महिष मारिए, जसरी रुद्रद्वारा अन्धक; त्यसै गरी युद्धमा अजेय त्यो वीर दुई रथको एउटै द्वन्द्वमा अर्जुनद्वारा मारिए।' हे राजन्, शत्रुहरूका ती महान् संहारक कर्ण, जो समस्त धार्तराष्ट्रहरूको विजयको आशा थिए र त्यस शत्रुताका कारण थिए, आफ्ना समस्त मन्त्री र मित्रसहित (मारिए)।
47पाण्डुपुत्रहरूले अब त्यो भयङ्कर समुद्र तरिसके। हे महाराज, यद्यपि तपाईंका समस्त हितैषी मित्रहरूले तपाईंलाई यो सबै भनेका थिए, तथापि तपाईंले यस विपत्तिको स्वरूप पहिले बुझ्न सक्नुभएन, जुन अब तपाईंमाथि आइपरेको छ र जसले (तपाईंको सेनाको) महान् संहार गरिरहेको छ।
48हे नरेश, आफ्ना पुत्रहरूको हित चाहने तपाईंबाटै तिनीहरूप्रति अनिष्ट भएको छ, किनभने तिनीहरू राज्यका अत्यन्त लोभी थिए। ती अनिष्टको परिणाम अब सामु आइसकेको छ।