जलप्रदानिक पर्व — भीम स्वीकार करते हैं कि उन्होंने दुर्योधन का वध अन्यायपूर्वक किया; युधिष्ठिर का विलाप; गान्धारी पाण्डवों को सान्त्वना देती हैं
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 194
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भीमसेनोऽथ भीतवत्। गान्धारी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं तदा॥ अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रासात् तत्र मया कृतः। आत्मानं त्रातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि॥
2न हि युद्धेन पुत्रस्ते धर्येण स महाबलः। शक्यः केनचिदुद्यन्तुमतो विषममाचरम्॥
3अधर्मेण जितः पूर्वं तेन चापि युधिष्ठिरः। निकृताश्च सदैव स्म ततो विषममाचरम्॥
4सैन्यस्यैकोऽवशिष्टोऽयं गदायुद्धेन वीर्यवान्। मां हत्वा न हरेद् राज्यमिति वै तत् कृतं मया॥
5राजपुत्री च पाञ्चालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम्। भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान् यत् सुतस्तव॥
6सुयोधनमसंगृह्य न शक्या भूः ससागरा। केवला भोक्तुमस्माभिरतश्चैतत् कृतं मया॥
7तथाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत्। द्रौपद्या यत् सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत्॥
8तदैव वध्यः सोऽस्माकं दुराचारश्च ते सुतः। धर्मराजाज्ञया चैव स्थिताः स्म समये तदा।॥
9वैरमुद्दीपितं राज्ञि पुत्रेण तव तन्महत्। क्लेशिताश्च वने नित्यं तत एतत् कृतं मया।।१०।
10वैरस्यास्य गताः पारं हत्वा दुर्योधनं रणे। राज्यं युधिष्ठिरः प्राप्तो वयं च गतमन्यवः॥
11गान्धार्युवाच न तस्यैष वधस्तात यत् प्रशंससि मे सुतम्। कृतवांश्चापि तत् सर्वं यदिदं भाषसे मयि॥
12हताश्वे नकुले यत्तु वृषसेनेन भारत। अपिबः शोणितं संख्ये दुःशासनशरीरजम्॥
13सद्भिर्विगर्हितं घोरमनार्यजनसेवितम्। क्रूरं कर्माकृथास्तस्मात्तदयुक्तं वृकोदर॥
14भीमसेन उवाच अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः स्वकम्। यथैवात्मा तथा भ्राता विशेषो नास्ति कश्चन॥
15रुधिरं न व्यतिक्रामद् दन्तोष्ठं मेऽम्ब मा शुचः। वैवस्वतस्तु तद् वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षितौ॥
16हताश्वं नकुलं दृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे। भ्रातृणां सम्प्रहृष्टानां त्रासः संजानितो मया॥
17केशपक्षपरामर्श द्रौपद्या द्यूतकारिते। क्रोधाद् यदब्रवं चाहं तच्च मे हृदि वर्तते॥
18क्षत्रधर्माच्च्युतो राज्ञि भवेयं शाश्वतीः समाः। प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत् कृतवानहम्॥
19न मामर्हसि गान्धारि दोषेण परिशङ्कितुम्। अनिगृह्य पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिषु। अधुना किं नु दोषेण परिशङ्कितुमर्हसि॥
20वृद्धस्यास्य पुत्रान् निघ्नंस्त्वमपराजितः। कस्मानाशेषयः कंचिद् येनाल्पमपराधितम्॥
21संतानमावयोस्तात वृद्धयोर्हतराज्ययोः। कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता॥
22शेषे ह्यवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि। न मे दुःखं भवेदेतद् यदि त्वं धर्ममाचरेः॥
23वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत। व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता॥
24तमभ्यगच्छद् राजेन्द्रो वेपमानः कृताञ्जलिः। युधिष्ठिरस्त्विदं तत्र मधुरं वाक्यमब्रवीत्॥ पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः। शापार्हः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्व माम्॥
25न हि मे जीवितेनार्थो न राज्येन धनेन वा। तादृशान् सुहृदो हत्वा मूढस्यास्य सुहृद्रुहः॥
26तमेवंवादिनं भीतं संनिकर्षगतं तदा। नोवाच किंचिद् गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम्॥
27तस्यावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यतः। युधिष्ठिरस्य नृपतेधर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी॥ अंगुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा! ततः स कुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः॥
28तं दृष्ट्वा चार्जुनोऽगच्छद् वासुदेवस्य पृष्ठतः। एवं संचेष्टमानांस्तानितश्चेतश्च भारत॥
29गान्धारी विगतक्रोधा सान्त्वयामास मातृवत्। तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम्॥
30अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुलवक्षसः। चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान् सा पुत्राधिभिरभिप्लुता॥
31बाप्पमाहारयद् देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम्। ततो बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस्तदा पृथा॥ अपश्यदेताशस्त्रौधैर्बहुधा क्षतविक्षतान्।
32सा तानेकैकशः पुत्रान् संस्पृशन्तीं पुनः पुनः॥ अन्वशोचत दुःखार्ता द्रौपदी च हृतात्मजाम्। रुदतीमथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि॥
33द्रौपद्युवाच आर्येः पौत्राः क ते सर्वे सौभद्रसहिता गताः। न त्वां तेऽद्याभिगच्छन्ति चिरं दृष्ट्वा तपस्विनीम्॥ किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर्ममा
34तां समाश्वासयामास पृथा पृथुललोचना॥ उत्थाप्य याज्ञसेनी तु रुदतीं शोककर्शिताम्।
35तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता नृप॥ अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम्।
36वैशम्पायन उवाच तामुवाचाथ गान्धारी सह बध्वा यशस्विनीम्॥ मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दुःखिताम्।
37पन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायनोदितः॥ अवश्यभावी सम्प्राप्तः स्वभावाल्लोमहर्षणः।
38इदं तत् समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत्॥ असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः।
39तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे व्यतीते च विशेषतः॥ माशुचो न हि शोच्यास्ते संग्रामे निधनं गताः।
40यथैवाहं तथैव त्वं को नावाश्वासयिष्यति। ममैव ह्यपराधेन कुलमयं विनाशितम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said “Hearing these words of Gandhari, Bhimasena, in fear said these words for solacing her. "The deed may be fair or unfair, I did it through fear and for the object of protecting my own self! you should, therefore, forgive me now!
2Your powerful son was incapable of being killed by anybody in a fair and righteous battle. And therefore I did what was unfair.
3Duryodhana himself had formerly defeated Yudhishthira unfairly. He always acted treacherously towards us. It was therefore that I had recourse to an unfair act.
4Your son was then the only unslain warrior of his party. In order that brave prince might not kill me in the mace-encounter and once more deprive us of our kingdom, I acted in that way.
5You know what your son had said to the princes of Panchala while the latter, in her seasons, was clad in a single piece of cloth.
6Without having killed Suyodhana it was impossible for us to rule peacefully whole Earth with seas. And therefore I acted in that way.
7Your son wronged us in many ways. In the court he had shown his left thigh to Draupadi.
8For that wicked conduct of his your son deserved to be killed by us even then. However, commanded by king Yudhishthira the just, we allowed ourselves to be restrained by the agreement that had been made.
9By this means, O queen, your son excited deadly hostilities with us. We suffered great miseries in the forest. Remembering all this, I acted in that way!
10Having killed Duryodhana in battle, we have terminated our hostilities. Yudhishthira has regained his kingdom, and we also have been freed from anger!'
11Hearing these words of Bhima, Gandhari said,– 'As you praise my son thus he did not deserve such a death! He, however, did all that you describe!
12When Vrishasena, however, had deprived Nakula of his horses, O Bharata, you drank in battle the blood from Dussasana's body.
13Such an act is cruel and is spoken ill of by the good. It becomes a most disrespectable person. It was a wicked act, O Vrikodara, which you then perpetrated. You should not have done it.
14Bhima replied,-'It is improper to drink the blood of even a stranger, what then need be said about quaffing the blood of one's own self. One's brother, again, is like his own self. There is no difference between them.
15The blood, however, did not, O mother, pass down my lips and teeth. Karna knew this well. My hands only were covered with Dussasana's blood.
16Seeing Nakula deprived of his horses by Vrishasena in battle, I caused the rejoicing Kaurava brothers to be filled with fear.
17When after the gambling match the hairs of Draupadi were seized, I gave vent to certain words in anger. I do still remember those words.
18I would for all years to come, have been regarded to have neglected the duties of a Kshatriya if I had left that promise unfulfilled. It was for this, O queen, that I did that act.
19You should not, O Gandhari, attribute any fault to me. Without having checked your sons formerly, should you attribute any fault to our innocent selves.
20Gandhari said "Unvanquished by any one, you have killed a hundred sons of this old man! Oh, why did you not spare, O child, even one son of this old couple deprived of kingdom. Who had not committed a greater offense?
21Why did you not leave even one crutch for this blind couple?
22O child, although you live unscathed, having killed all my sons, yet I would not have been sorry, if you had followed the path of righteousness in killing them.
23Vaishampayana continued Having said so, Gandhari, filled with anger at the slaughter of all her sons and grandsons enquired after Yudhishthira, saying.-'Where is the king?'
24After she had said these words, king Yudhishthira, trembling and with joined hands, approached her and said, 'Here is Yudhishthira, O goddess, that cruel destroyer of your sons! I deserve your curses, for I am the root of this universal destruction! Oh curse me!
25I do not care for life, for kingdom, for wealth! Having brought about the destruction of such friends, I have proved myself to be a great fool and a hater of friend.
26Gandhari, singing heavily, said nothing to Yudhishthira-who spoke such words, who was overcome with fear, and who stood in ner presence.
27Conversant with the rules of righteousness, the Kuru queen, possessed of great foresight, turned her eyes from within the folds of the cloth that covered them, to the tip of Yudhishthira's toe, as the prince with body bent forwards, was about to fall down at her feet. At this, the king, whose nails had before this been all very beautiful, got a sore nail on his toe.
28Seeing this, Arjuna went behind Vasudeva, and the other sons of Pandu became restless and moved about from one place to another.
29Gandhari then, having shaken off her anger, comforted the Pandavas as a inother should,. With her permission those broadchested heroes then proceeded together to present themselves to their mother.
30Having seen her sons after a long time, Kunti who had been filled with anxiety for them covered her face with her cloth and began to weep.
31Having wept for sometime with her children, I'ritha saw the wounds and scars of many weapons of their bodies.
32She then repeatedly embraced and patted each of her sons, and stricken with grief wept with Draupadi who had lost all her children and whom she saw lying on the naked Earth, piteously bewailing.
33Draupadi said O Venerable lady, were have all your grandsons, with Abhimanyu among them, gone? Seeing you in such distress why are they delaying in coming before you. Deprived as I am of my children, what need have I of kingdom.'
34Raising the grief-stricken princess of Panchala who was weeping thus, Pritha began to solace that lady having of large eyes.
35Then Kunti, accompanied by the princess of Panchala, and followed by her sons proceeded towards the grief-afflicted Gandhari, though she herself was also in great sorrow.
36Seeing that illustrious lady with her daughter-in-law, Gandhari said, 'Do not, O daughter, grieve so. See, I too am much afflicted with sorrow as you.
37I think, this universal destruction has been caused by the irresistible course of Time. This dreadful slaughter was inevitable, since it has not been brought about by human agency!
38What Vidura of great wisdom foretold, after Krishna's suing in vain for peace, has now come to pass!
39Do not, therefore, grieve in a matter that was inevitable, especially when it has taken place! Having been dead in battle they should not be grieved for!
40I am in the same situation as you are! (If you act thus) who then will comfort us? Through my fault, this foremost of races has becn ruined.' I am in the same situation as you are! (If you act thus) who then will comfort us? Through my fault, this foremost of races has becn ruined.'
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — गान्धारी के ये वचन सुनकर भीमसेन ने भयभीत होकर उन्हें सान्त्वना देने के लिए ये वचन कहे — 'वह कर्म उचित हो अथवा अनुचित, मैंने वह भय से और अपनी रक्षा के उद्देश्य से किया! इसलिए आपको अब मुझे क्षमा कर देना चाहिए!
2आपके बलवान् पुत्र का न्याययुक्त और धर्मपूर्ण युद्ध में किसी के द्वारा वध होना सम्भव न था। इसीलिए मैंने वह किया जो अनुचित था।
3दुर्योधन ने स्वयं पहले युधिष्ठिर को अनुचित उपाय से पराजित किया था। वह सदा हमारे प्रति छलपूर्ण आचरण करता रहा। इसीलिए मैंने अनुचित कर्म का आश्रय लिया।
4उस समय आपका पुत्र ही अपने पक्ष का एकमात्र जीवित योद्धा था। कहीं वह वीर राजकुमार गदायुद्ध में मुझे मारकर हमें पुनः हमारे राज्य से वंचित न कर दे — इसीलिए मैंने वैसा किया।
5आप जानती हैं कि आपके पुत्र ने पाञ्चालराजकुमारी से क्या कहा था, जब वह रजस्वला अवस्था में एक ही वस्त्र धारण किए हुए थी।
6सुयोधन का वध किए बिना हमारे लिए समुद्रों सहित समस्त पृथ्वी पर शान्तिपूर्वक शासन करना असम्भव था। इसीलिए मैंने वैसा किया।
7आपके पुत्र ने अनेक प्रकार से हमारे प्रति अन्याय किया। सभा में उसने द्रौपदी को अपनी बाईं जाँघ दिखाई थी।
8अपने उस दुष्ट आचरण के कारण आपका पुत्र तभी हमारे हाथों वध के योग्य था। किन्तु धर्मराज युधिष्ठिर की आज्ञा से हमने स्वयं को उस प्रतिज्ञा से बँधा रहने दिया जो की गई थी।
9हे देवि, इसी प्रकार आपके पुत्र ने हमारे साथ प्राणघातक वैर उत्पन्न किया। हमने वन में महान् कष्ट भोगे। यह सब स्मरण करके ही मैंने वैसा किया!
10युद्ध में दुर्योधन का वध करके हमने अपना वैर समाप्त कर दिया है। युधिष्ठिर ने अपना राज्य पुनः प्राप्त कर लिया है और हम भी क्रोध से मुक्त हो गए हैं!'
11भीम के ये वचन सुनकर गान्धारी ने कहा — 'तुम स्वयं मेरे पुत्र की इस प्रकार प्रशंसा करते हो — तब भी वह ऐसी मृत्यु के योग्य न था! किन्तु उसने वह सब किया भी, जो तुम बताते हो!
12किन्तु हे भरतश्रेष्ठ, जब वृषसेन ने नकुल को उसके घोड़ों से वंचित कर दिया था, तब तुमने युद्ध में दुःशासन के शरीर का रक्त पिया।
13ऐसा कर्म क्रूर है और सज्जनों द्वारा निन्दित है। वह अत्यन्त अनादरणीय पुरुष के योग्य है। हे वृकोदर, तुमने तब जो किया, वह दुष्कर्म था। तुम्हें ऐसा नहीं करना चाहिए था।'
14भीम ने उत्तर दिया — 'पराए का रक्त पीना भी अनुचित है, फिर अपने ही स्वजन का रक्त पीने के विषय में क्या कहा जाए? और भाई तो अपने ही समान होता है। उन दोनों में कोई भेद नहीं।
15किन्तु हे माता, वह रक्त मेरे ओठों और दाँतों से नीचे नहीं उतरा। कर्ण यह भली-भाँति जानता था। केवल मेरे हाथ ही दुःशासन के रक्त से सने थे।
16युद्ध में वृषसेन द्वारा नकुल को घोड़ों से वंचित देखकर मैंने हर्षित कौरव भाइयों को भय से भर दिया।
17द्यूतक्रीड़ा के पश्चात् जब द्रौपदी के केश पकड़े गए थे, तब मैंने क्रोध में कुछ वचन कहे थे। वे वचन मुझे अब भी स्मरण हैं।
18यदि मैं उस प्रतिज्ञा को अपूर्ण छोड़ देता, तो आने वाले समस्त वर्षों तक मुझे क्षत्रियधर्म की उपेक्षा करने वाला माना जाता। हे देवि, इसीलिए मैंने वह कर्म किया।
19हे गान्धारी, आपको मुझ पर कोई दोष नहीं लगाना चाहिए। पहले अपने पुत्रों को न रोककर अब आप हम निर्दोषों पर दोष क्यों लगाती हैं?'
20गान्धारी ने कहा — 'किसी से पराजित न होने वाले तुमने इस वृद्ध के सौ पुत्रों का वध कर डाला! ओह, हे पुत्र, राज्य से वंचित इस वृद्ध दम्पति का एक भी पुत्र तुमने क्यों न छोड़ा, जिसने अधिक बड़ा अपराध न किया हो?
21इस अन्धे दम्पति के लिए तुमने एक भी सहारा क्यों न छोड़ा?
22हे पुत्र, यद्यपि मेरे समस्त पुत्रों का वध करके भी तुम अक्षत जीवित हो, तथापि यदि तुमने उनका वध करने में धर्म के मार्ग का अनुसरण किया होता, तो मुझे दुःख न होता।'
23वैशम्पायन ने आगे कहा — ऐसा कहकर अपने समस्त पुत्रों और पौत्रों के संहार से क्रोध से भरी गान्धारी ने युधिष्ठिर के विषय में पूछा — 'राजा कहाँ है?'
24उनके ये वचन कहने पर राजा युधिष्ठिर काँपते हुए, हाथ जोड़े हुए उनके पास आए और बोले — 'हे देवि, यह रहा युधिष्ठिर, आपके पुत्रों का वह क्रूर संहारक! मैं आपके शाप के योग्य हूँ, क्योंकि इस सार्वभौम विनाश की जड़ मैं ही हूँ! ओह, मुझे शाप दीजिए!
25मुझे न जीवन की चिन्ता है, न राज्य की, न धन की! ऐसे मित्रों का विनाश करा देने के कारण मैंने स्वयं को महामूर्ख और मित्रद्रोही सिद्ध कर दिया है।'
26गहरी साँसें भरती हुई गान्धारी ने युधिष्ठिर से कुछ न कहा — जो ऐसे वचन कह रहे थे, जो भय से अभिभूत थे और जो उनके सम्मुख खड़े थे।
27धर्म के नियमों की ज्ञाता और महान् दूरदर्शिता से सम्पन्न उन कुरुरानी ने अपनी आँखों को ढकने वाले वस्त्र की तह के भीतर से अपनी दृष्टि युधिष्ठिर के पैर के अँगूठे के अग्रभाग पर डाली, जब वे राजकुमार शरीर आगे झुकाए उनके चरणों में गिरने ही वाले थे। इससे उन राजा के, जिनके नख इससे पूर्व सब अत्यन्त सुन्दर थे, पैर के अँगूठे का नख झुलस गया।
28यह देखकर अर्जुन वासुदेव के पीछे जा खड़े हुए और पाण्डु के अन्य पुत्र व्याकुल होकर एक स्थान से दूसरे स्थान पर चलने लगे।
29तब गान्धारी ने अपना क्रोध त्यागकर पाण्डवों को वैसे ही सान्त्वना दी जैसे कोई माता देती है। उनकी अनुमति पाकर वे विशाल वक्ष वाले वीर एक साथ अपनी माता के सम्मुख उपस्थित होने चले।
30दीर्घकाल पश्चात् अपने पुत्रों को देखकर उनके लिए चिन्ता से भरी कुन्ती ने अपने वस्त्र से मुख ढक लिया और रोने लगीं।
31अपनी सन्तानों के साथ कुछ काल तक रो चुकने के पश्चात् पृथा ने उनके शरीरों पर अनेक अस्त्रों के घाव और निशान देखे।
32तब उन्होंने अपने प्रत्येक पुत्र का बारम्बार आलिंगन किया और उन्हें सहलाया, तथा शोक से पीड़ित होकर द्रौपदी के साथ रोईं, जिसने अपनी समस्त सन्तानें खो दी थीं और जिसे उन्होंने नंगी पृथ्वी पर पड़ी करुण विलाप करती देखा।
33द्रौपदी ने कहा — 'हे पूज्ये, अभिमन्यु सहित आपके वे समस्त पौत्र कहाँ चले गए? आपको ऐसे दुःख में देखकर वे आपके सम्मुख आने में विलम्ब क्यों कर रहे हैं? अपनी सन्तानों से वंचित मुझे राज्य से क्या प्रयोजन?'
34इस प्रकार रोती हुई शोकाकुल पाञ्चालराजकुमारी को उठाकर पृथा उस विशाल नेत्रों वाली देवी को सान्त्वना देने लगीं।
35तब कुन्ती, पाञ्चालराजकुमारी सहित और अपने पुत्रों के साथ, शोक से पीड़ित गान्धारी की ओर चलीं, यद्यपि वे स्वयं भी महान् शोक में थीं।
36उन यशस्विनी देवी को अपनी पुत्रवधू सहित देखकर गान्धारी ने कहा — 'हे पुत्री, इस प्रकार शोक मत करो। देखो, मैं भी तुम्हारी ही भाँति शोक से अत्यन्त पीड़ित हूँ।
37मैं समझती हूँ कि यह सार्वभौम विनाश काल की अनिवार्य गति से हुआ है। यह भयंकर संहार अनिवार्य था, क्योंकि यह मनुष्य के प्रयत्न से नहीं हुआ!
38कृष्ण के शान्ति के लिए किए गए व्यर्थ प्रयत्न के पश्चात् महाबुद्धिमान् विदुर ने जो भविष्यवाणी की थी, वह अब सत्य हो गई है!
39इसलिए जो अनिवार्य था, उसके विषय में शोक मत करो, विशेषकर जब वह घट ही चुका है! युद्ध में मारे जा चुकने के कारण उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए!
40मैं भी उसी दशा में हूँ जिसमें तुम हो! (यदि तुम ऐसा करोगी तो) फिर हमें सान्त्वना कौन देगा? मेरे ही दोष से यह श्रेष्ठ वंश नष्ट हुआ है।' मैं भी उसी दशा में हूँ जिसमें तुम हो! (यदि तुम ऐसा करोगी तो) फिर हमें सान्त्वना कौन देगा? मेरे ही दोष से यह श्रेष्ठ वंश नष्ट हुआ है।'
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — गान्धारीका यी वचन सुनेर भीमसेनले भयभीत भई तिनलाई सान्त्वना दिन यी वचन भने — 'त्यो कर्म उचित होस् या अनुचित, मैले त्यो भयले र आफ्नो रक्षाको उद्देश्यले गरेँ! त्यसैले तपाईंले अब मलाई क्षमा गरिदिनुपर्छ!
2तपाईंका बलवान् छोराको न्याययुक्त र धर्मपूर्ण युद्धमा कसैबाट वध हुनु सम्भव थिएन। त्यसैले मैले त्यो गरेँ जुन अनुचित थियो।
3दुर्योधनले स्वयं पहिले युधिष्ठिरलाई अनुचित उपायले पराजित गरेका थिए। उनी सधैँ हामीप्रति छलपूर्ण आचरण गर्थे। त्यसैले मैले अनुचित कर्मको आश्रय लिएँ।
4त्यस बेला तपाईंका छोरा नै आफ्नो पक्षका एकमात्र जीवित योद्धा थिए। कतै ती वीर राजकुमारले गदायुद्धमा मलाई मारेर हामीलाई पुनः हाम्रो राज्यबाट वञ्चित नगरून् — त्यसैले मैले त्यसो गरेँ।
5तपाईंलाई थाहा छ कि तपाईंका छोराले पाञ्चालराजकुमारीलाई के भनेका थिए, जब उनी रजस्वला अवस्थामा एउटै वस्त्र धारण गरेकी थिइन्।
6सुयोधनको वध नगरी हाम्रा लागि समुद्रसहितको सम्पूर्ण पृथ्वीमा शान्तिपूर्वक शासन गर्नु असम्भव थियो। त्यसैले मैले त्यसो गरेँ।
7तपाईंका छोराले अनेक प्रकारले हामीप्रति अन्याय गरे। सभामा उनले द्रौपदीलाई आफ्नो देब्रे तिघ्रा देखाएका थिए।
8आफ्नो त्यस दुष्ट आचरणका कारण तपाईंका छोरा तत्कालै हाम्रा हातबाट वधयोग्य थिए। तर धर्मराज युधिष्ठिरको आज्ञाले हामीले आफूलाई गरिएको त्यस सम्झौताले बाँधिइरहन दियौँ।
9हे देवी, यसै गरी तपाईंका छोराले हामीसँग प्राणघातक वैर उत्पन्न गरे। हामीले वनमा महान् कष्ट भोग्यौँ। यो सबै सम्झेरै मैले त्यसो गरेँ!
10युद्धमा दुर्योधनको वध गरेर हामीले आफ्नो वैर समाप्त गर्यौँ। युधिष्ठिरले आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गरेका छन् र हामी पनि क्रोधबाट मुक्त भएका छौँ!'
11भीमका यी वचन सुनेर गान्धारीले भनिन् — 'तिमी आफैँ मेरो छोराको यसरी प्रशंसा गर्छौ — तैपनि उनी यस्तो मृत्युका योग्य थिएनन्! तर उनले तिमीले बताएका ती सबै गरेका पनि थिए!
12तर हे भरतश्रेष्ठ, जब वृषसेनले नकुललाई उनका घोडाबाट वञ्चित पारेका थिए, तब तिमीले युद्धमा दुःशासनको शरीरको रगत पियौ।
13यस्तो कर्म क्रूर छ र सज्जनहरूद्वारा निन्दित छ। त्यो अत्यन्त अनादरणीय पुरुषका लागि उपयुक्त हुन्छ। हे वृकोदर, तिमीले तब जे गर्यौ, त्यो दुष्कर्म थियो। तिमीले त्यसो गर्नु हुँदैनथ्यो।'
14भीमले जवाफ दिए — 'परायाको रगत पिउनु पनि अनुचित छ, फेरि आफ्नै स्वजनको रगत पिउने विषयमा के भनूँ? र दाजुभाइ त आफैँजस्तै हुन्छ। ती दुईमा कुनै भेद छैन।
15तर हे आमा, त्यो रगत मेरा ओठ र दाँतबाट तल ओर्लेन। कर्णले यो राम्ररी जान्दथे। केवल मेरा हात मात्र दुःशासनको रगतले लतपतिएका थिए।
16युद्धमा वृषसेनद्वारा नकुललाई घोडाबाट वञ्चित देखेर मैले हर्षित कौरव भाइहरूलाई भयले भरिदिएँ।
17जुवाको खेलपछि जब द्रौपदीका कपाल समातिएका थिए, तब मैले क्रोधमा केही वचन भनेको थिएँ। ती वचन मलाई अझै सम्झना छन्।
18यदि मैले त्यो प्रतिज्ञा अपूरो छाडेको भए, आउने सम्पूर्ण वर्षसम्म मलाई क्षत्रियधर्मको उपेक्षा गर्ने ठानिन्थ्यो। हे देवी, त्यसैले मैले त्यो कर्म गरेँ।
19हे गान्धारी, तपाईंले ममाथि कुनै दोष लगाउनु हुँदैन। पहिले आफ्ना छोराहरूलाई नरोकेर अब तपाईं हामी निर्दोषहरूमाथि किन दोष लगाउनुहुन्छ?'
20गान्धारीले भनिन् — 'कसैबाट पराजित नहुने तिमीले यी वृद्धका सय छोराको वध गर्यौ! ओहो, हे पुत्र, राज्यबाट वञ्चित यी वृद्ध दम्पतीको एउटा छोरा पनि तिमीले किन छाडेनौ, जसले ठूलो अपराध नगरेको होस्?
21यी अन्धा दम्पतीका लागि तिमीले एउटा पनि सहारा किन छाडेनौ?
22हे पुत्र, यद्यपि मेरा सम्पूर्ण छोराको वध गरेर पनि तिमी अक्षत जीवित छौ, तापनि यदि तिमीले तिनीहरूको वध गर्दा धर्मको मार्गको अनुसरण गरेको भए, मलाई दुःख हुने थिएन।'
23वैशम्पायनले अगाडि भने — यसो भनेर आफ्ना सम्पूर्ण छोरा र नातिको संहारले क्रोधले भरिएकी गान्धारीले युधिष्ठिरका विषयमा सोधिन् — 'राजा कहाँ छन्?'
24उनले यी वचन भनेपछि राजा युधिष्ठिर काँप्दै, हात जोडेर उनको छेउमा आए र भने — 'हे देवी, यी रहे युधिष्ठिर, तपाईंका छोराहरूका ती क्रूर संहारक! म तपाईंको शापयोग्य छु, किनभने यस सार्वभौम विनाशको जरा म नै हुँ! ओहो, मलाई शाप दिनुहोस्!
25मलाई न जीवनको चिन्ता छ, न राज्यको, न धनको! यस्ता मित्रहरूको विनाश गराएकाले मैले आफूलाई महामूर्ख र मित्रद्रोही सिद्ध गरेको छु।'
26गहिरो सास फेर्दै गान्धारीले युधिष्ठिरलाई केही भनिनन् — जो यस्ता वचन भनिरहेका थिए, जो भयले अभिभूत थिए र जो उनको सामु उभिएका थिए।
27धर्मका नियमकी ज्ञाता र महान् दूरदर्शिताले सम्पन्न ती कुरुरानीले आफ्ना आँखा ढाक्ने वस्त्रको पेटीभित्रबाट आफ्नो दृष्टि युधिष्ठिरको खुट्टाको बूढीऔँलाको टुप्पामा पारिन्, जब ती राजकुमार शरीर अगाडि निहुराएर उनका चरणमा ढल्नै लागेका थिए। यसबाट ती राजाको, जसका नङ यसभन्दा अगाडि सबै अत्यन्त सुन्दर थिए, खुट्टाको बूढीऔँलाको नङ पोलियो।
28यो देखेर अर्जुन वासुदेवको पछाडि गएर उभिए र पाण्डुका अन्य छोराहरू व्याकुल भई एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा हिँड्न थाले।
29तब गान्धारीले आफ्नो क्रोध त्यागेर पाण्डवहरूलाई त्यसै गरी सान्त्वना दिइन् जसरी कुनै आमाले दिन्छिन्। उनको अनुमति पाएर ती चौडा छाती भएका वीरहरू एकसाथ आफ्नी आमाको सामु उपस्थित हुन गए।
30दीर्घकालपछि आफ्ना छोराहरूलाई देखेर तिनीहरूका लागि चिन्ताले भरिएकी कुन्तीले आफ्नो वस्त्रले मुख छोपिन् र रुन थालिन्।
31आफ्ना सन्तानसँग केही समय रोइसकेपछि पृथाले तिनीहरूका शरीरमा अनेक अस्त्रका घाउ र दाग देखिन्।
32तब उनले आफ्ना प्रत्येक छोरालाई बारम्बार अँगालो हालिन् र सुम्सुम्याइन्, तथा शोकले पीडित भई द्रौपदीसँग रोइन्, जसले आफ्ना सम्पूर्ण सन्तान गुमाइसकेकी थिइन् र जसलाई उनले नाङ्गो पृथ्वीमा पल्टिएर करुण विलाप गरिरहेको देखिन्।
33द्रौपदीले भनिन् — 'हे पूज्य, अभिमन्युसहित तपाईंका ती सम्पूर्ण नाति कहाँ गए? तपाईंलाई यस्तो दुःखमा देखेर तिनीहरू तपाईंको सामु आउन किन ढिलो गरिरहेका छन्? आफ्ना सन्तानबाट वञ्चित मलाई राज्यबाट के प्रयोजन?'
34यसरी रोइरहेकी शोकाकुल पाञ्चालराजकुमारीलाई उठाएर पृथाले ती विशाल आँखा भएकी देवीलाई सान्त्वना दिन थालिन्।
35तब कुन्ती, पाञ्चालराजकुमारीसहित र आफ्ना छोराहरूसँगै, शोकले पीडित गान्धारीतर्फ लागिन्, यद्यपि उनी आफैँ पनि महान् शोकमा थिइन्।
36ती यशस्विनी देवीलाई आफ्नी बुहारीसहित देखेर गान्धारीले भनिन् — 'हे छोरी, यसरी शोक नगर। हेर, म पनि तिम्रै जस्तै शोकले अत्यन्त पीडित छु।
37म ठान्दछु कि यो सार्वभौम विनाश कालको अनिवार्य गतिले भएको हो। यो भयंकर संहार अनिवार्य थियो, किनभने यो मानिसको प्रयत्नले भएको होइन!
38कृष्णले शान्तिका लागि गरेको व्यर्थ प्रयत्नपछि महाबुद्धिमान् विदुरले जुन भविष्यवाणी गरेका थिए, त्यो अब सत्य भएको छ!
39त्यसैले जे अनिवार्य थियो, त्यसका विषयमा शोक नगर, विशेषगरी जब त्यो घटिसकेको छ! युद्धमा मारिइसकेकाले तिनीहरूका लागि शोक गर्नु हुँदैन!
40म पनि त्यही दशामा छु जुनमा तिमी छ्यौ! (यदि तिमीले यसो गर्यौ भने) अनि हामीलाई सान्त्वना कसले दिनेछ? मेरै दोषले यो श्रेष्ठ वंश नष्ट भएको छ।' म पनि त्यही दशामा छु जुनमा तिमी छ्यौ! (यदि तिमीले यसो गर्यौ भने) अनि हामीलाई सान्त्वना कसले दिनेछ? मेरै दोषले यो श्रेष्ठ वंश नष्ट भएको छ।'