गदायुद्ध पर्व — युधिष्ठिर और दुर्योधन का वाग्युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 128
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच एवं संतज़मानस्तु मम पुत्रो महीपतिः। प्रकृत्या मन्युमान् वीरः कथमासीत् परंतपः॥
2न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कथञ्चन। राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत्॥
3यस्यातपत्रच्छायापि स्वका भानोस्तथा प्रभा। खेदायैवाभिमानित्वात् सहेत् सैवं कथं गिरः॥
4इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम्। प्रसादाद् भियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय॥
5स तथा तय॑मानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतः। विहीनश्च स्वकै त्यैर्निर्जने चावृतो भृशम्॥
6संजय उवाच तय॑मानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजः। युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह॥ श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो नराधिपः। दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः॥ सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुनः। मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत॥
7यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः। अहमेकः परियूनो विस्थो हतवाहनः॥
8आत्तशस्त्रै रथोपेतैर्बहुभिः परिवारितः। कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धमुत्सहे॥
9एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर। न ह्येको बहुभिवीरैाय्यो योधयितुं युधि॥ विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापत्समाश्रितः। भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः॥
10न मे त्वत्तो भयं राजन् न च पार्थाद् वृकोदरात्। फाल्गुनाद् वासुदेवाद् वा पञ्चालेभ्योऽथवा पुनः।।१४ यमाभ्यां युयुधानाद् वा ये चान्ये तव सैनिकाः। एकः सर्वानहं क्रुद्धो वारयिष्ये युधि स्थितः॥ धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिप। धर्मं चैवेह कीर्ति च पालयन् प्रब्रवीम्यहम्॥
11अहमुत्थाय सर्वान् वै प्रतियोत्स्यामि संयुगे। अनुगम्यागतान् सर्वानृतून् संवत्सरो यथा॥
12अद्यः वः सरथान् साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन्। नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये॥
13तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः। अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम्॥
14बाह्रीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः। जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः॥ मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च। पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च॥ मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च।
15आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह॥ एतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः।
16युधिष्ठिर उवाच दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन॥ दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज।
17दिष्ट्या शूरोऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम्।। २४ यस्त्वमेको हि नः सर्वान् संगरे योद्भुमिच्छसि।
18एक एकेन संगम्य यत् ते सम्मतमायुधम्॥
19तत् त्वमादाय युध्वस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः। स्वयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्॥ हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्नुहि।
20दुर्योधन उवाच एकश्चैद् योद्धमाक्रन्दे शूरोऽद्य मम दीयताम्॥ आयुधानामियं चापि वृता त्वत्सम्मते गदा।
21हन्तैकं भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यते॥ पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह।
22वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे॥ इदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत्।
23अस्त्राणामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः॥ युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव।
24गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम्॥ पञ्चालान् संजयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः। न हि मे सम्भ्रमो जातु शक्रादपि युधिष्ठिर॥
25युधिष्ठिर उवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन। एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली।॥
26पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः। अद्य ते जीवितं नास्ति यदीन्द्रोऽपि तवाश्रयः॥
27संजय उवाच एतत् स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः। सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्॥
28तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः। वचो न ममृषे राजन्नुत्तमाश्वः कशामिव॥
29संक्षोभ्य सलिलं वेगाद् गदामादाय वीर्यवान्। अद्रिसारमयीं गुर्वी काञ्चनाङ्गदभूषणाम्॥
30अन्तर्जलात् समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव नि:श्वसन्। स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वाऽऽयसीं गदाम्॥
31उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन् रश्मिवानिव। ततः शैक्यायसीं गुर्वी जातरूपपरिष्कृताम्॥
32गदां परामृशद् धीमान् धार्तराष्ट्रो महाबलः। गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्॥ प्रजानामिव संक्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्। सगदो भारतो भाति प्रतपन् भास्करो यथा॥ तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम्। मेनिरे सर्वभूतानि दण्डपाणिमिवान्तकम्॥
33वज्रहस्तं यथा शक्रः शूलहस्तं यथा हरम्। ददृशुः सर्वपञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप॥
34तमुत्तीर्णं तु सम्प्रेक्ष्य समहष्यन्त सर्वशः। पञ्चाला: पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान् ददुः॥
35अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव। उद्धृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान्॥ त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः। प्रत्युवाच ततस्तान् वै पाण्डवान् सहकेशवान्॥
36दुर्योधन उवाच अस्यावहासस्य फलं प्रतिभोक्ष्यथ पाण्डवाः। गमिष्यथ हताः सद्यः सपञ्चाला यमक्षयम्॥
37संजय उवाच उत्थितश्च जलात् तस्मात् पुत्रो दुर्योधनस्तव। अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः॥
38तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम्। शरीरं स्म तदा भाति स्रवत्रिव महीधरः॥
39तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः। वैवस्वतमिव क्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्॥
40स मेघनिनदो हर्षनर्दन्निव न गोवृषः। आजुहाव ततः पार्थान् गदया युधि वीर्यवान्॥
41दुर्योधन उवाच एकैकेन च मां यूयमासीद् युधिष्ठिर। न ह्येको बहुभिाय्यो वीरो योधयितुं युधि॥ न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः। भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः॥
42अवश्यमेव योद्धव्यं सर्वेरेव मया सह। युक्तं त्वयुक्तमित्येतद् वेत्सि त्वं चैव सर्वदा॥
43युधिष्ठिर उवाच मा भूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन। यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः॥
44क्षत्रधर्मं भृशं क्रूरं निरपेक्षं सुनिघृणम्। अन्यथा तु कथं हन्युरभिमन्यु तथागतम्॥
45सर्वे भवन्तो धर्मज्ञाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः। न्यायेन युध्यतां प्रोक्ता शक्रलोकगतिः परा॥
46यद्येकस्तु न हन्तव्यो बहुभिर्धर्म एव तु। तदाभिमन्युं बहवो निजघ्नुस्त्वन्मते कथम्॥
47सर्वो विमृशते जन्तुः कृच्छुस्थो धर्मदर्शनम्। पदस्थः पिहितं द्वारं परलोकस्य पश्यति॥
48आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान् यमयस्व च। यचान्यदपि ते नास्ति तदष्यादत्स्व भारत॥
49इममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्। पञ्चानां पाण्डवेयानां येनं त्वं योद्धुमिच्छसि॥ तं हत्वा वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि। ऋते च जीविताद् वीर युद्धे किं कर्म ते प्रियम्॥
50संजय उवाच ततस्तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काञ्चनम्। विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्॥
51सोऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत्। रराज राजन् पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव॥
52संनद्धः सगदो राजन् सज्जः संग्राममूर्धनि। अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस्तव॥ भ्रातृणां भवतामेको युध्यतां गदया मया। सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा॥ अथवा फाल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ। योत्स्येऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे॥
53अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम्। गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टनिबद्धया॥
54गदायुद्धे न मे कश्चित् सदृशोऽस्तीति चिन्तये। गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्॥
55न मे समर्थाः सर्वे वै योद्धं न्यायेन केचना न युक्तमात्मना वक्तुमेवं गर्वोद्धतं वचः। अथवा सफलं ह्येतत् करिष्ये भवतां पुरः॥
56अस्मिन् मुहूर्ते सत्यं वा मिथ्या वैतद् भविष्यति। गृह्णातु च गदां यो वै योत्स्यतेऽद्य मया सह॥
57अस्मिन् मुहूर्ते सत्यं वा मिथ्या वैतद् भविष्यति। गृह्णातु च गदां यो वै योत्स्यतेऽद्य मया सह॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said "Thus remonstrated with by his enemy, how, indeed, did that scorcher of enemies, my heroic and royal son, who was angry by nature, then act.
2He had never before brooked such a chastisement. He had before been treated by all respectfully like a king.
3He who could not formerly stand in the shade of an umbrella, thinking he had taken another's shelter-he who could not endure the very effulgence of the Sun, on account of his pride, how could he brooke these words of his enemies?
4You have with your own eyes, O Sanjaya, seen the whole earth, with even her Mlecchas and nomad tribes, depend upon his grace.
5Chastised there by the sons of Pandu, while lying concealed in such a solitary place after having been deprived of his followers and attendants, alas, how did he answer the Pandavas upon hearing such bitter and departed rebukes from his victorious enemies. Tell me everything, O Sanjaya, about it.'
6Sanjaya continued Thus chastised, O king, by Yudhishthira and his brothers, your royal son lying within the lake, O king of kings, heard those bitter words and became very wretched. Sighing heavily the king moved his arms again and again and making up his mind to fight, thus answered from within the lake, the royal son of Pandu.
7Duryodhana said O Parthas, all of you have friends cars and animals. I, however, am alone, today without a car and without an animal.
8Alone as I am and shorn of weapons, how can I dare fight on foot, against numberless foes all well-armed and possessed of cars.
9Do you, however, O Yudhishthira, fight me one at a time. It is not proper that one should in battle fight with many especially when that one is without armour, is fatigued, stricken with calamity, greatly wounded and shorn of both animals and troops.
10I do not cherish the least fear, O king, of either you or Vrikodara, the son of Pritha or Phalguna or Vasudeva or all the Panchalas or the twins or Yuyudhana or all the warriors you have. Standing in battle alone I shall resist all of you.
11The fame, O king, of all righteous men depends on righteousness. I say all this to you who are both righteous and illustrious.
12Rising I shall fight all of you in battle Like the year that one by one meets with all the seasons, I shall meet with all of you in fight.
13Wait, you Pandavas. Like the sun destroying by his effulgence the light of all the stars at dawn, I shall to day, though weaponless and carless, kill all of you possessed of cars and horses.
14Today I shall release myself from the debt I woe to the many illustrious Kshatriyas, to Valhika and Drona and Bhishma and the great Karna, to the heroic Jayadratha and Bhagadatta, to Shalya the ruler of the Madras and Bhurishravas, to my sons, O best of Bharata's race and Shakuni the son of Subala, to all my friends and well-wishers and relatives.
15Today I shall release myself from that debt by killing you with your brothers. Having said these words, he stopped.
16Yudhishthira said By good luck, O Suyodhana, you are conversant with the duties of a Kshatriya. By good luck, O mighty-armed heroe, your heart is bent on a battle.
17By good luck, you are a hero, O you of Kuru's race and by good luck, you are conversant with battle, since, alone, you wish to give all of us a battle.
18Fight any one of us taking whatever weapon you like. All of us will fight.
19I grant you also, O hero, this other wish of yours viz., that if you kill any one of us, you shall then become king. Otherwise, killed by us, go to heaven.
20Duryodhana said Brave as you are, if you allow me the option of fighting only one of you, this mace, that I have in my hand, is the weapon that I select.
21Let any of you, who thinks that he is a match for me, come forward and fight with me on foot, arined with mace.
22Many wonderful single combats have taken place on cars. Let this one great and wonderful encounter with the mace take place today.
23Men wish to change weapons in battle. Let the mode of fight be changed today, with your permission.
24O you of great arms, I shall, with my mace, defeat you today with all your younger brothers, as also all the Panchalas and the Srinjayas and all the other troops you still possess. I do not entertain the least fear, O Yudhishthira, of even Shakra himself.
25Yudhishthira said Rise, rise, O son of Gandhari and fight me, O Suyodhana. Alone as you are fight us, meeting one at a time, O you of great might, armed with your mace.
26Be a man, O son of Gandhari and fight carefully. Today you shall have to lose your life even if Indra becomes your ally. O you
27Sanjaya continued That foremost of men, your son, could not brook those words of Yudhishthira. He sighed heavily from within the water like a huge snake from with its hole.
28Struck repeatedly with such wordy goads, he could not bear at all like a horse of high breed that cannot bear the strokes of a whip.
29Agitating the waters with great force that brave warrior rose like a prince of elephants from within the lake, sighing heavily in rage and armed with his heavy and strong mace of adamant decked with gold.
30Cutting through the solidified waters your son rose carrying his mace made of iron at his shoulders, like the sun himself consuming everything with his rays.
31Highly powerful your intelligent son began to handle his heavy mace made of iron and equipt with a sling.
32Seeing him with the mace and resembling a mountain crest or the trident wielding Rudra himself casting angry looks on living beings they marked that Bharata chief to shed a lustre around like the scorching sun himself in the sky. Indeed, all creatures then regarded that mighty-armed chastiser of foes, as he stood with his mace on his shoulders after rising from the waters, to look like the Death himself armed with his rod.
33Indeed, all the Panchalas then saw your royal son, resemble thunder-wielding Indra or the trident-wielding Hara.
34Seeing him, however, rise from within the lake, all the Panchalas and the Pandavas began to rejoice and seize each others hands.
35Your son Duryodhana considered that action of the onlookers to be an insult to nim. Rolling his eyes in anger and as if consuming the Pandavas with his looks and contracting his brow into three furrows and repeatedly biting his nether lip, he addressed the Pandavas with Keshava in their midst, saying-
36Duryodhana said "O you Pandavas, you shall have to bear the consequences of these insults! Killed by me today, you shall, with the Panchalas, have to go to the abode of Yama."
37Sanjaya continued Rising from the water, your son Duryodhana stood there, with his mace and with limbs covered with blood.
38Covered with blood and wet with water, his body resembled a mountain discharging water from within it.
39As he stood with his mace, the Pandavas took him for the angry son of Surya himself armed with his bludgeon called Kinkara.
40With voice deep as the mutterings of the clouds or of a bull roaring in joy, the highly powerful Duryodhana then, armed with his mace, asked the Parthas for battle.
41Duryodhana said You will have, O Yudhishthira, to meet me one at a time. It is not meet that one hero should fight with many at the same time, especially when he is divested of armour, worn out with fatigue, covered with water, greatly wounded and without cars, animals and troops.
42I shall forsooth fight all of you. You will act as a judge, as you have the necessary qualifications for judging the propriety and impropriety of everything.
43Yudhishthira said How is it, O Duryodhana, that you had not this knowledge when many great car-warriors, in a body, killed Abhimanyu in battle.
44This duties of a Kshatriya are high, cruel, shorn of all considerations and feelings of pity. Otherwise, how could you kill Abhimanyu under those circumstances.
45All of you were acquainted with the rules of fair fight. All of you were heroes. All of you were ready to sacrifice your lives in battle. The great aim for those that fight righteously is the attainment of the regions of Shakra.
46If this be your duty, that one should not be killed by many, why is it then that Abhimanyu was killed by many, acting under your advice?
47In difficulty, every one forgets considerations of virtue. They then see the portals of the other world as being closed.
48Put on armour, O hero and blind your locks. Take everything else, O Bharata, which your require.
49O hero, I however grant you an additional, favour, namely, if you can slay him amongst the five Pandavas with whom you wish to fight, you shall then be the king Otherwise, killed by him, you will proceed to heaven. Save your life, O hero, tell us what boon we may give you.
50Sanjaya continued Then your son, O king, put on armour made of gold and a beautiful head-gear adorned with pure gold.
51Clad in bright armour of gold, he put on that head-gear. Indeed, O king, your son then looked resplendent like a golden summit.
52Clad in amour, armed with mace and accoutered with other equipments your son Duryodhana then, O king, standing on the field of battle, addressed all the Pandavas, saying-"Amongst you five brothers let any one fight me, armed with mace. As regards myself, I ain willing to fight either Sahadeva or Bhima or Nakula or Phalguna or you today, O best of Bharata's race. If you give me battle, I will fight any one amongst you and will surely gain the victory on the field.
53Today I will terminate these hostilities, with the help, O foremost of men, of my mace wrapped in a cloth of gold.
54I think there is none who can equal me in an encounter with the mace. With my mace I shall kill all of you one after another.
55Amongst all of you there is no one who is able to fight fairly with me. It is not proper for me to vaunt thus about my own self. I shall, however, make these words of mine true before you.
56Within this very hour, these words will either be proved or falsified. Let him amongst you take up the mace that will fight with me.
57Within this very hour, these words will either be proved or falsified. Let him amongst you take up the mace that will fight with me.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — "अपने शत्रु द्वारा इस प्रकार भर्त्सना किए जाने पर मेरे उन शत्रुसन्तापक वीर राजपुत्र ने, जो स्वभाव से ही क्रोधी थे, तब वस्तुतः क्या किया?
2उन्होंने पहले कभी ऐसी भर्त्सना सही नहीं थी। पहले तो सबने उनके साथ राजा के समान आदरपूर्ण व्यवहार किया था।
3जो पहले किसी छत्र की छाया में यह सोचकर खड़े तक नहीं हो सकते थे कि उन्होंने दूसरे का आश्रय ले लिया है, जो अपने अभिमान के कारण सूर्य का तेज तक सहन नहीं कर सकते थे — वे भला अपने शत्रुओं के ये वचन कैसे सह सकते थे?
4हे सञ्जय, तुमने अपनी ही आँखों से देखा है कि म्लेच्छों और घुमन्तू जातियों सहित समस्त पृथ्वी उनकी कृपा पर निर्भर थी।
5अपने अनुचरों और सेवकों से वंचित होकर ऐसे एकान्त स्थान में छिपे रहते हुए पाण्डुपुत्रों द्वारा वहाँ भर्त्सना किए जाने पर, हाय, अपने विजयी शत्रुओं से ऐसी कटु और बारम्बार की गई फटकार सुनकर उन्होंने पाण्डवों को क्या उत्तर दिया? हे सञ्जय, मुझे इसके विषय में सब कुछ बताओ।"
6सञ्जय ने आगे कहा — हे राजाओं के राजा, युधिष्ठिर और उनके भाइयों द्वारा इस प्रकार भर्त्सना किए जाने पर सरोवर के भीतर पड़े आपके राजपुत्र ने वे कटु वचन सुने और अत्यन्त दुखी हो गए। लम्बी साँसें भरते हुए राजा ने बारम्बार अपनी भुजाएँ चलाईं और युद्ध का निश्चय करके सरोवर के भीतर से ही पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर को इस प्रकार उत्तर दिया।
7दुर्योधन ने कहा — हे पृथापुत्रो, तुम सबके पास मित्र, रथ और पशु हैं। किन्तु मैं आज अकेला हूँ, बिना रथ के और बिना पशु के।
8अकेला और शस्त्रहीन होकर मैं भला पैदल रहकर असंख्य शत्रुओं से — जो सब भली प्रकार सशस्त्र और रथों से युक्त हैं — लड़ने का साहस कैसे कर सकता हूँ?
9किन्तु हे युधिष्ठिर, तुम मुझसे एक-एक करके लड़ो। यह उचित नहीं कि युद्ध में एक व्यक्ति अनेकों से लड़े, विशेषतः तब जब वह कवचहीन, थका हुआ, विपत्ति से ग्रस्त, अत्यन्त घायल तथा पशुओं और सेना दोनों से रहित हो।
10हे राजन्, मुझे न तुमसे, न पृथापुत्र वृकोदर से, न फाल्गुन से, न वासुदेव से, न समस्त पांचालों से, न जुड़वाँ भाइयों से, न युयुधान से, न तुम्हारे समस्त योद्धाओं से तनिक भी भय है। युद्ध में अकेला खड़ा होकर मैं तुम सबका प्रतिरोध करूँगा।
11हे राजन्, समस्त धर्मात्मा पुरुषों का यश धर्म पर ही निर्भर होता है। मैं यह सब तुमसे कह रहा हूँ, जो धर्मात्मा भी हो और यशस्वी भी।
12उठकर मैं युद्ध में तुम सबसे लड़ूँगा। जैसे वर्ष एक-एक करके समस्त ऋतुओं से मिलता है, वैसे ही मैं युद्ध में तुम सबसे मिलूँगा।
13हे पाण्डवो, प्रतीक्षा करो। जैसे प्रातःकाल सूर्य अपने तेज से समस्त नक्षत्रों का प्रकाश नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं आज शस्त्रहीन और रथहीन होकर भी रथों और घोड़ों से युक्त तुम सबका वध कर डालूँगा।
14आज मैं उन अनेक यशस्वी क्षत्रियों का ऋण चुका दूँगा — वाल्हीक, द्रोण, भीष्म और महात्मा कर्ण का; वीर जयद्रथ और भगदत्त का; मद्रराज शल्य और भूरिश्रवा का; हे भरतवंश में श्रेष्ठ, अपने पुत्रों और सुबल के पुत्र शकुनि का; तथा अपने समस्त मित्रों, हितैषियों और सम्बन्धियों का।
15आज मैं तुम्हें तुम्हारे भाइयों सहित मारकर उस ऋण से मुक्त हो जाऊँगा। ये वचन कहकर वे रुक गए।
16युधिष्ठिर ने कहा — हे सुयोधन, बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम क्षत्रिय-धर्म के ज्ञाता हो। हे महाबाहु वीर, बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम्हारा हृदय युद्ध पर टिका है।
17हे कुरुवंशी, बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम वीर हो और बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम युद्ध के ज्ञाता हो, क्योंकि अकेले ही तुम हम सबको युद्ध देना चाहते हो।
18जो शस्त्र तुम्हें रुचे, वही लेकर हममें से किसी एक से लड़ो। हम सब लड़ेंगे।
19हे वीर, मैं तुम्हारी यह दूसरी इच्छा भी पूर्ण करता हूँ — कि यदि तुम हममें से किसी एक का भी वध कर दो, तो तुम राजा हो जाओगे। अन्यथा हमारे द्वारा मारे जाकर स्वर्ग जाओ।
20दुर्योधन ने कहा — तुम वीर हो; यदि तुम मुझे केवल एक से लड़ने का विकल्प देते हो, तो जो गदा मेरे हाथ में है, वही शस्त्र मैं चुनता हूँ।
21तुममें से जो कोई अपने को मेरे योग्य समझे, वह आगे आए और गदा लेकर पैदल ही मुझसे लड़े।
22रथों पर अनेक अद्भुत द्वन्द्वयुद्ध हो चुके। आज गदा से यह एक महान् और अद्भुत संग्राम हो जाए।
23लोग युद्ध में शस्त्र बदलना चाहते हैं। तुम्हारी अनुमति से आज युद्ध की पद्धति बदल दी जाए।
24हे महाबाहु, मैं आज अपनी गदा से तुम्हें तुम्हारे समस्त छोटे भाइयों सहित तथा समस्त पांचालों, सृंजयों और तुम्हारी शेष सेना सहित पराजित कर दूँगा। हे युधिष्ठिर, मुझे साक्षात् शक्र से भी तनिक भय नहीं है।
25युधिष्ठिर ने कहा — उठो, उठो, हे गान्धारीपुत्र, और मुझसे लड़ो, हे सुयोधन। हे महाबली, अकेले होकर भी गदा धारण किए हमसे, एक-एक करके, लड़ो।
26हे गान्धारीपुत्र, पुरुष बनो और सावधानी से लड़ो। आज तुम्हें अपने प्राण गँवाने ही होंगे, चाहे इन्द्र ही तुम्हारा सहायक क्यों न बन जाए।
27सञ्जय ने आगे कहा — पुरुषों में श्रेष्ठ आपके पुत्र युधिष्ठिर के वे वचन सह नहीं सके। वे जल के भीतर से इस प्रकार लम्बी साँसें भरने लगे, जैसे कोई विशाल सर्प अपने बिल के भीतर से।
28वचनों के ऐसे अंकुशों से बारम्बार आहत होकर वे उसी प्रकार सह नहीं सके, जैसे उत्तम कुल का घोड़ा कोड़े की मार सह नहीं सकता।
29महान् वेग से जल को मथते हुए वे वीर योद्धा सरोवर के भीतर से गजराज के समान उठे — क्रोध में लम्बी साँसें भरते हुए और स्वर्ण से सज्जित अपनी वज्र-सदृश भारी और सुदृढ़ गदा धारण किए हुए।
30ठोस बने जल को चीरते हुए आपके पुत्र अपने कन्धे पर लोहे की बनी गदा उठाए इस प्रकार ऊपर उठे, मानो साक्षात् सूर्य अपनी किरणों से सब कुछ भस्म कर रहा हो।
31अत्यन्त बलवान् आपके बुद्धिमान् पुत्र लोहे की बनी और डोरी से युक्त अपनी उस भारी गदा को घुमाने लगे।
32उन्हें गदा लिए हुए तथा पर्वत-शिखर अथवा प्राणियों पर क्रोधभरी दृष्टि डालते त्रिशूलधारी साक्षात् रुद्र के समान देखकर लोगों ने लक्ष्य किया कि वे भरतवंशी प्रमुख आकाश में तपते सूर्य के समान चारों ओर तेज बिखेर रहे हैं। वस्तुतः जल से उठने के पश्चात् कन्धे पर गदा लिए खड़े उन महाबाहु शत्रुदमन को समस्त प्राणियों ने दण्डधारी साक्षात् मृत्यु के समान माना।
33वस्तुतः समस्त पांचालों ने तब आपके राजपुत्र को वज्रधारी इन्द्र अथवा त्रिशूलधारी हर के समान देखा।
34किन्तु उन्हें सरोवर के भीतर से उठते देखकर समस्त पांचाल और पाण्डव हर्षित होकर एक-दूसरे के हाथ पकड़ने लगे।
35आपके पुत्र दुर्योधन ने दर्शकों के उस आचरण को अपना अपमान माना। क्रोध में आँखें घुमाते हुए, मानो अपनी दृष्टि से पाण्डवों को भस्म करते हुए, अपनी भौंहें तीन रेखाओं में सिकोड़ते हुए और बारम्बार अपना नीचे का ओष्ठ चबाते हुए उन्होंने अपने बीच केशव को लिए हुए पाण्डवों को सम्बोधित करते हुए कहा —
36दुर्योधन ने कहा — "हे पाण्डवो, इन अपमानों का परिणाम तुम्हें भोगना पड़ेगा! आज मेरे द्वारा मारे जाकर तुम्हें पांचालों सहित यमलोक जाना पड़ेगा।"
37सञ्जय ने आगे कहा — जल से उठकर आपके पुत्र दुर्योधन वहाँ अपनी गदा लिए और रक्त से ढके अंगों के साथ खड़े हो गए।
38रक्त से सना और जल से भीगा उनका शरीर उस पर्वत के समान प्रतीत हुआ, जो अपने भीतर से जल की धाराएँ बहा रहा हो।
39गदा लिए खड़े उन्हें पाण्डवों ने किंकर नामक मुद्गर धारण किए साक्षात् क्रोधित सूर्यपुत्र (यम) के समान माना।
40मेघों की गड़गड़ाहट अथवा हर्ष में गरजते साँड़ के समान गम्भीर स्वर में अत्यन्त बलवान् दुर्योधन ने तब गदा धारण किए हुए पृथापुत्रों से युद्ध की माँग की।
41दुर्योधन ने कहा — हे युधिष्ठिर, तुम्हें मुझसे एक-एक करके भिड़ना होगा। यह उचित नहीं कि एक वीर एक ही साथ अनेकों से लड़े, विशेषतः तब जब वह कवचहीन, थकान से चूर, जल से भीगा, अत्यन्त घायल तथा रथों, पशुओं और सेना से रहित हो।
42निश्चय ही मैं तुम सबसे लड़ूँगा। तुम निर्णायक का कार्य करोगे, क्योंकि हर बात के औचित्य और अनौचित्य का निर्णय करने की योग्यता तुममें है।
43युधिष्ठिर ने कहा — हे दुर्योधन, यह कैसे हुआ कि जब अनेक महारथियों ने मिलकर युद्ध में अभिमन्यु का वध किया, तब तुम्हें यह ज्ञान नहीं था?
44क्षत्रिय के ये धर्म उच्च, क्रूर तथा समस्त विचारों और दया की भावनाओं से रहित हैं। अन्यथा तुम उन परिस्थितियों में अभिमन्यु का वध कैसे कर सकते थे?
45तुम सब न्यायपूर्ण युद्ध के नियमों से परिचित थे। तुम सब वीर थे। तुम सब युद्ध में अपने प्राणों की आहुति देने को तत्पर थे। जो धर्मपूर्वक लड़ते हैं, उनका महान् लक्ष्य शक्र के लोकों की प्राप्ति है।
46यदि यही तुम्हारा धर्म है कि एक व्यक्ति का वध अनेकों द्वारा नहीं होना चाहिए, तो फिर तुम्हारी सलाह पर चलकर अनेकों ने अभिमन्यु का वध क्यों किया?
47विपत्ति में हर कोई धर्म के विचारों को भूल जाता है। तब वे परलोक के द्वारों को बन्द ही देखते हैं।
48हे वीर, कवच धारण करो और अपने केश बाँध लो। हे भरतवंशी, और जो कुछ भी तुम्हें चाहिए, वह सब ले लो।
49हे वीर, मैं तुम्हें एक और वर देता हूँ — अर्थात् यदि तुम पाँचों पाण्डवों में से जिससे लड़ना चाहो, उसका वध कर सको, तो तुम राजा हो जाओगे। अन्यथा उसके द्वारा मारे जाकर स्वर्ग जाओगे। हे वीर, अपने प्राण बचाओ; बताओ, हम तुम्हें कौन-सा वर दें।
50सञ्जय ने आगे कहा — हे राजन्, तब आपके पुत्र ने स्वर्ण का बना कवच और शुद्ध स्वर्ण से सुसज्जित एक सुन्दर शिरस्त्राण धारण किया।
51स्वर्ण के उज्ज्वल कवच में सज्जित होकर उन्होंने वह शिरस्त्राण पहना। हे राजन्, वस्तुतः आपके पुत्र तब स्वर्ण के शिखर के समान देदीप्यमान दिखाई दिए।
52हे राजन्, कवच धारण किए, गदा लिए और अन्य साज-सामान से सुसज्जित होकर आपके पुत्र दुर्योधन ने तब रणभूमि में खड़े होकर समस्त पाण्डवों को सम्बोधित करते हुए कहा — "तुम पाँचों भाइयों में से कोई भी गदा धारण करके मुझसे लड़े। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, मैं आज सहदेव, भीम, नकुल, फाल्गुन अथवा तुममें से किसी से भी लड़ने को तैयार हूँ। यदि तुम मुझे युद्ध दो, तो मैं तुममें से किसी से भी लड़ूँगा और रणभूमि में निश्चय ही विजय प्राप्त करूँगा।
53हे पुरुषों में श्रेष्ठ, आज मैं स्वर्ण के वस्त्र में लिपटी अपनी इस गदा की सहायता से इस शत्रुता का अन्त कर दूँगा।
54मैं मानता हूँ कि गदायुद्ध में मेरी बराबरी करने वाला कोई नहीं है। अपनी गदा से मैं तुम सबका एक-एक करके वध कर डालूँगा।
55तुम सबमें कोई ऐसा नहीं जो मुझसे न्यायपूर्वक लड़ सके। इस प्रकार अपनी ही डींग हाँकना मेरे लिए उचित नहीं है। तथापि मैं अपने इन वचनों को तुम्हारे सम्मुख सत्य सिद्ध कर दूँगा।
56इसी घड़ी के भीतर ये वचन या तो सिद्ध होंगे या असत्य ठहरेंगे। तुममें से जो मुझसे लड़ेगा, वह गदा उठा ले।
57इसी घड़ी के भीतर ये वचन या तो सिद्ध होंगे या असत्य ठहरेंगे। तुममें से जो मुझसे लड़ेगा, वह गदा उठा ले।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — "आफ्ना शत्रुद्वारा यसरी भर्त्सना गरिँदा मेरा ती शत्रुसन्तापक वीर राजपुत्रले, जो स्वभावले नै क्रोधी थिए, तब वास्तवमा के गरे?
2उनले पहिले कहिल्यै यस्तो भर्त्सना सहेका थिएनन्। पहिले त सबैले उनीसँग राजाजस्तै आदरपूर्ण व्यवहार गरेका थिए।
3जो पहिले कुनै छत्रको छायामा यो सोचेर उभिन पनि सक्दैनथे कि उनले अर्काको आश्रय लिए, जो आफ्नो अभिमानका कारण सूर्यको तेजसम्म सहन सक्दैनथे — तिनले भला आफ्ना शत्रुहरूका यी वचन कसरी सहन सक्थे?
4हे सञ्जय, तिमीले आफ्नै आँखाले देखेका छौ कि म्लेच्छ र घुमन्ते जातिहरूसहित सम्पूर्ण पृथ्वी उनको कृपामा निर्भर थियो।
5आफ्ना अनुचर र सेवकबाट वञ्चित भई यस्तो एकान्त ठाउँमा लुकिरहँदा पाण्डुपुत्रहरूद्वारा त्यहाँ भर्त्सना गरिँदा, हाय, आफ्ना विजयी शत्रुहरूबाट यस्तो कटु र बारम्बारको हप्की सुनेर उनले पाण्डवहरूलाई के उत्तर दिए? हे सञ्जय, मलाई यसका विषयमा सबै कुरा बताऊ।"
6सञ्जयले अगाडि भने — हे राजाहरूका राजा, युधिष्ठिर र उनका भाइहरूद्वारा यसरी भर्त्सना गरिँदा तालभित्र पल्टिएका तपाईंका राजपुत्रले ती कटु वचन सुने र अत्यन्त दुःखी भए। लामो सास फेर्दै राजाले बारम्बार आफ्ना पाखुरा चलाए र युद्धको निश्चय गरेर तालभित्रबाटै पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरलाई यसरी उत्तर दिए।
7दुर्योधनले भने — हे पृथापुत्रहरू, तिमीहरू सबैसँग मित्र, रथ र पशु छन्। तर म आज एक्लै छु, रथविना र पशुविना।
8एक्लै र शस्त्रविहीन भई म भला पैदलै असङ्ख्य शत्रुहरूसँग — जो सबै राम्ररी सशस्त्र र रथयुक्त छन् — लड्ने साहस कसरी गर्न सक्छु?
9तर हे युधिष्ठिर, तिमी मसँग एक-एक गरी लड। यो उचित होइन कि युद्धमा एउटा व्यक्ति अनेकसँग लडोस्, विशेष गरी तब जब ऊ कवचविहीन, थाकेको, विपत्तिले ग्रस्त, अत्यन्त घाइते तथा पशु र सेना दुवैबाट रहित होस्।
10हे राजन्, मलाई न तिमीसँग, न पृथापुत्र वृकोदरसँग, न फाल्गुनसँग, न वासुदेवसँग, न सम्पूर्ण पाञ्चालसँग, न जुम्ल्याहा भाइहरूसँग, न युयुधानसँग, न तिम्रा सम्पूर्ण योद्धासँग तनिक पनि भय छ। युद्धमा एक्लै उभिएर म तिमीहरू सबैको प्रतिरोध गर्नेछु।
11हे राजन्, सम्पूर्ण धर्मात्मा पुरुषको यश धर्ममै निर्भर हुन्छ। म यो सबै तिमीलाई भन्दै छु, जो धर्मात्मा पनि हौ र यशस्वी पनि।
12उठेर म युद्धमा तिमीहरू सबैसँग लड्नेछु। जसरी वर्षले एक-एक गरी सम्पूर्ण ऋतुसँग भेट्दछ, त्यसै गरी म युद्धमा तिमीहरू सबैसँग भेट्नेछु।
13हे पाण्डवहरू, पर्ख। जसरी बिहान सूर्यले आफ्नो तेजले सम्पूर्ण नक्षत्रको प्रकाश नष्ट पारिदिन्छ, त्यसै गरी म आज शस्त्रविहीन र रथविहीन भई पनि रथ र घोडा भएका तिमीहरू सबैको वध गर्नेछु।
14आज म ती अनेक यशस्वी क्षत्रियको ऋण चुक्ता गर्नेछु — वाल्हीक, द्रोण, भीष्म र महात्मा कर्णको; वीर जयद्रथ र भगदत्तको; मद्रराज शल्य र भूरिश्रवाको; हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, आफ्ना पुत्र र सुबलका पुत्र शकुनिको; तथा आफ्ना सम्पूर्ण मित्र, हितैषी र नातेदारको।
15आज म तिमीलाई तिम्रा भाइहरूसहित मारेर त्यस ऋणबाट मुक्त हुनेछु। यी वचन भनेर उनी रोकिए।
16युधिष्ठिरले भने — हे सुयोधन, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमी क्षत्रिय-धर्मका ज्ञाता छौ। हे महाबाहु वीर, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिम्रो हृदय युद्धमा टिकेको छ।
17हे कुरुवंशी, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमी वीर छौ र ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमी युद्धका ज्ञाता छौ, किनभने एक्लै तिमी हामी सबैलाई युद्ध दिन चाहन्छौ।
18जुन शस्त्र तिमीलाई मन पर्छ, त्यही लिएर हामीमध्ये कुनै एकसँग लड। हामी सबै लड्नेछौँ।
19हे वीर, म तिम्रो यो दोस्रो इच्छा पनि पूरा गर्दछु — कि यदि तिमीले हामीमध्ये कुनै एकको पनि वध गर्यौ भने तिमी राजा हुनेछौ। अन्यथा हामीबाट मारिएर स्वर्ग जाऊ।
20दुर्योधनले भने — तिमी वीर छौ; यदि तिमीले मलाई केवल एकसँग लड्ने विकल्प दिन्छौ भने जुन गदा मेरो हातमा छ, त्यही शस्त्र म छान्दछु।
21तिमीहरूमध्ये जसले आफूलाई मेरो योग्य ठान्दछ, ऊ अगाडि आओस् र गदा लिएर पैदलै मसँग लडोस्।
22रथमा अनेक अद्भुत द्वन्द्वयुद्ध भइसके। आज गदाले यो एउटा महान् र अद्भुत सङ्ग्राम होस्।
23मानिसहरू युद्धमा शस्त्र बदल्न चाहन्छन्। तिम्रो अनुमतिले आज युद्धको पद्धति बदलियोस्।
24हे महाबाहु, म आज आफ्नो गदाले तिमीलाई तिम्रा सम्पूर्ण भाइहरूसहित तथा सम्पूर्ण पाञ्चाल, सृञ्जय र तिम्रो बाँकी सेनासहित पराजित गर्नेछु। हे युधिष्ठिर, मलाई साक्षात् शक्रसँग पनि तनिक भय छैन।
25युधिष्ठिरले भने — उठ, उठ, हे गान्धारीपुत्र, र मसँग लड, हे सुयोधन। हे महाबली, एक्लै भए पनि गदा धारण गरेर हामीसँग, एक-एक गरी, लड।
26हे गान्धारीपुत्र, पुरुष बन र सावधानीपूर्वक लड। आज तिमीले आफ्ना प्राण गुमाउनै पर्नेछ, चाहे इन्द्रै किन तिम्रो सहायक नबनून्।
27सञ्जयले अगाडि भने — पुरुषहरूमा श्रेष्ठ तपाईंका पुत्रले युधिष्ठिरका ती वचन सहन सकेनन्। उनी पानीभित्रबाट यसरी लामो सास फेर्न थाले, जसरी कुनै विशाल सर्पले आफ्नो दुलोभित्रबाट।
28वचनका यस्ता अङ्कुशले बारम्बार आहत भई उनले त्यसै गरी सहन सकेनन्, जसरी उत्तम कुलको घोडाले कोर्राको प्रहार सहन सक्दैन।
29महान् वेगले पानी मथ्दै ती वीर योद्धा तालभित्रबाट गजराजजस्तै उठे — क्रोधमा लामो सास फेर्दै र सुनले सजिएको आफ्नो वज्रसदृश भारी र सुदृढ गदा धारण गरेर।
30ठोस बनेको पानी चिर्दै तपाईंका पुत्र आफ्नो काँधमा फलामको बनेको गदा बोकेर यसरी माथि उठे, मानौँ साक्षात् सूर्यले आफ्ना किरणले सबै कुरा भस्म पार्दै छ।
31अत्यन्त बलवान् तपाईंका बुद्धिमान् पुत्र फलामको बनेको र डोरीयुक्त आफ्नो त्यस भारी गदालाई घुमाउन थाले।
32उनलाई गदा लिएको तथा पर्वत-शिखर वा प्राणीहरूमाथि क्रोधभरी दृष्टि दिँदै गरेका त्रिशूलधारी साक्षात् रुद्रजस्तै देखेर मानिसहरूले लक्ष्य गरे कि ती भरतवंशी प्रमुख आकाशमा तपेको सूर्यजस्तै चारैतिर तेज छरिरहेका छन्। वास्तवमा पानीबाट उठेपछि काँधमा गदा लिएर उभिएका ती महाबाहु शत्रुदमनलाई सम्पूर्ण प्राणीले दण्डधारी साक्षात् मृत्युजस्तै ठाने।
33वास्तवमा सम्पूर्ण पाञ्चालहरूले तब तपाईंका राजपुत्रलाई वज्रधारी इन्द्र वा त्रिशूलधारी हरजस्तै देखे।
34तर उनलाई तालभित्रबाट उठ्दै गरेको देखेर सम्पूर्ण पाञ्चाल र पाण्डवहरू हर्षित भई एकअर्काका हात समात्न थाले।
35तपाईंका पुत्र दुर्योधनले दर्शकहरूको त्यस आचरणलाई आफ्नो अपमान ठाने। क्रोधमा आँखा घुमाउँदै, मानौँ आफ्नो दृष्टिले पाण्डवहरूलाई भस्म पार्दै, आफ्ना आँखीभौँ तीन रेखामा खुम्च्याउँदै र बारम्बार आफ्नो तलको ओठ टोक्दै उनले आफ्नो बीचमा केशवलाई लिएका पाण्डवहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने —
36दुर्योधनले भने — "हे पाण्डवहरू, यी अपमानको परिणाम तिमीहरूले भोग्नुपर्नेछ! आज मबाट मारिएर तिमीहरूले पाञ्चालहरूसहित यमलोक जानुपर्नेछ।"
37सञ्जयले अगाडि भने — पानीबाट उठेर तपाईंका पुत्र दुर्योधन त्यहाँ आफ्नो गदा लिएर र रगतले छोपिएका अङ्गसहित उभिए।
38रगतले सनिएको र पानीले भिजेको उनको शरीर त्यस पर्वतजस्तै देखियो, जसले आफ्नो भित्रबाट पानीका धारा बगाइरहेको होस्।
39गदा लिएर उभिएका उनलाई पाण्डवहरूले किङ्कर नामक मुड्गर धारण गरेका साक्षात् क्रोधित सूर्यपुत्र (यम)जस्तै ठाने।
40मेघको गडगडाहट वा हर्षमा गर्जिरहेको साँढेजस्तै गम्भीर स्वरमा अत्यन्त बलवान् दुर्योधनले तब गदा धारण गरेर पृथापुत्रहरूसँग युद्धको माग गरे।
41दुर्योधनले भने — हे युधिष्ठिर, तिमीले मसँग एक-एक गरी भिड्नुपर्नेछ। यो उचित होइन कि एउटा वीरले एकैसाथ अनेकसँग लडोस्, विशेष गरी तब जब ऊ कवचविहीन, थकानले चूर, पानीले भिजेको, अत्यन्त घाइते तथा रथ, पशु र सेनाबाट रहित होस्।
42निश्चय नै म तिमीहरू सबैसँग लड्नेछु। तिमी निर्णायकको काम गर्नेछौ, किनभने हरेक कुराको औचित्य र अनौचित्यको निर्णय गर्ने योग्यता तिमीमा छ।
43युधिष्ठिरले भने — हे दुर्योधन, यो कसरी भयो कि जब अनेक महारथीले मिलेर युद्धमा अभिमन्युको वध गरे, तब तिमीलाई यो ज्ञान थिएन?
44क्षत्रियका यी धर्म उच्च, क्रूर तथा सम्पूर्ण विचार र दयाका भावनाबाट रहित छन्। अन्यथा तिमीले ती परिस्थितिमा अभिमन्युको वध कसरी गर्न सक्थ्यौ?
45तिमीहरू सबै न्यायपूर्ण युद्धका नियमसँग परिचित थियौ। तिमीहरू सबै वीर थियौ। तिमीहरू सबै युद्धमा आफ्ना प्राणको आहुति दिन तत्पर थियौ। जो धर्मपूर्वक लड्दछन्, तिनको महान् लक्ष्य शक्रका लोकको प्राप्ति हो।
46यदि यही तिम्रो धर्म हो कि एउटा व्यक्तिको वध अनेकद्वारा हुनुहुँदैन, त्यसो भए तिम्रो सल्लाहमा चलेर अनेकले अभिमन्युको वध किन गरे?
47विपत्तिमा हरेकले धर्मका विचार बिर्सन्छ। तब तिनीहरूले परलोकका ढोका बन्दै देख्दछन्।
48हे वीर, कवच धारण गर र आफ्ना केश बाँध। हे भरतवंशी, अरू जे-जति तिमीलाई चाहिन्छ, त्यो सबै लेऊ।
49हे वीर, म तिमीलाई अर्को एउटा वर दिन्छु — अर्थात् यदि तिमी पाँचै पाण्डवमध्ये जोसँग लड्न चाहन्छौ, उसको वध गर्न सक्यौ भने तिमी राजा हुनेछौ। अन्यथा उसैबाट मारिएर स्वर्ग जानेछौ। हे वीर, आफ्ना प्राण बचाऊ; भन, हामी तिमीलाई कुन वर दिऔँ।
50सञ्जयले अगाडि भने — हे राजन्, तब तपाईंका पुत्रले सुनको बनेको कवच र शुद्ध सुनले सुसज्जित एउटा सुन्दर शिरस्त्राण धारण गरे।
51सुनको उज्ज्वल कवचमा सजिएर उनले त्यो शिरस्त्राण लगाए। हे राजन्, वास्तवमा तपाईंका पुत्र तब सुनको शिखरजस्तै देदीप्यमान देखिए।
52हे राजन्, कवच धारण गरेर, गदा लिएर र अन्य साजसामानले सुसज्जित भई तपाईंका पुत्र दुर्योधनले तब रणभूमिमा उभिएर सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — "तिमी पाँचै भाइमध्ये जो कोही गदा धारण गरेर मसँग लडोस्। मेरो कुरा गर्दा, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, म आज सहदेव, भीम, नकुल, फाल्गुन वा तिमीमध्ये जोसँग पनि लड्न तयार छु। यदि तिमीले मलाई युद्ध दियौ भने म तिमीहरूमध्ये जोसँग पनि लड्नेछु र रणभूमिमा निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछु।
53हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, आज म सुनको वस्त्रमा बेरिएको आफ्नो यस गदाको सहायताले यस शत्रुताको अन्त्य गर्नेछु।
54म ठान्दछु कि गदायुद्धमा मेरो बराबरी गर्ने कोही छैन। आफ्नो गदाले म तिमीहरू सबैको एक-एक गरी वध गर्नेछु।
55तिमीहरू सबैमा कोही यस्तो छैन जो मसँग न्यायपूर्वक लड्न सकोस्। यसरी आफ्नै गफ हाँक्नु मेरा लागि उचित होइन। तथापि म आफ्ना यी वचनलाई तिम्रो सामु सत्य सिद्ध गरिदिनेछु।
56यसै घडीभित्र यी वचन या त सिद्ध हुनेछन् या असत्य ठहरिनेछन्। तिमीहरूमध्ये जो मसँग लड्नेछ, उसले गदा उठाओस्।
57यसै घडीभित्र यी वचन या त सिद्ध हुनेछन् या असत्य ठहरिनेछन्। तिमीहरूमध्ये जो मसँग लड्नेछ, उसले गदा उठाओस्।