कर्ण पर्व — क्षेमधूर्ति का वध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 12
संस्कृत
1संजय उवाच ते सेनेऽन्योन्यमासाद्य प्रहष्टाश्चनरद्विपे। बृहत्यौ सम्प्रजह्वाते देवासुरमसप्रभे॥
2ततो नररथाश्वेभैः पतयशोग्रविक्रमाः। सम्प्रहारान् भृशं चक्रुर्देपाप्मसुनाशनान्॥
3पूर्णचन्द्रार्कपद्मानां कान्तिभिर्गन्धतः समैः। उत्तमा.सिंहानां नृसिंहास्तस्तरुर्महीम्॥
4अर्धचन्द्रैस्तथा भल्लैः क्षुरप्रैरसिपट्टिशैः। परश्वधैश्चाप्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि युध्यताम्॥
5व्यायतायतबाहूनां व्यायतातबाहुभिः। बाहवः पातिता रेजुर्धरण्यां सायुधाङ्गदा॥
6तैः स्फुरद्भिर्मही भाति रक्ताङ्गुलितलैस्तथा। गरुडाहितैरुप्रैः पञ्चास्यैरुरगैरिव॥
7द्विरदस्यन्दनाश्वेभ्यः पेतुर्वीरा द्विषद्धताः। विमानेभ्यो यथा क्षीणे पुण्ये स्वर्गसदस्तथा॥
8गदाभिरन्ये गुर्वीभिः परिधैर्मुसलैरपि। पोथिताः शतश: पेतुर्वीरा वीरतरै द्विपैः॥
9स्था रथैर्विमथिता मत्ता मत्तैर्द्विपा द्विपैः। सादिनः सादिभिश्चैव तस्मिन् परमसंकुले॥
10रथैरा रथा नागैरश्वारोहाश्च पत्तिभिः। अश्वारोहैः पदाताश्च निहता युधि शेरते॥
11रथाश्वपत्तयो नागै रथाश्वेभाश्च पत्तिभिः। रथपत्तिद्विपाश्चाश्चै रथैश्चापि नरद्विपाः॥
12रथाश्चेभनराणां तु नराश्चेभरथैः कृतम्। पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत्॥
13तथा तस्मिन् बले शूरैर्वध्यमाने हतेऽपि च। अस्मानभ्याययुः पार्था वृकोदरपुरोगमाः॥
14धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः। सात्यकिश्चेकितानश्च द्राविडैः सैनिकैः सह।॥
15वृता व्यूहेन महता पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः। व्यूढोरस्का दीर्घभुजा: प्रांशवः पृथुलोचनाः॥
16आपीडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः। नानाविरागवसना गन्धचूर्णावचूर्णिताः॥
17बद्धासयः पाशहस्ता वारप्रतिवारणा:। समानमृत्यवो राजन् नात्यजन्त परस्परम्॥
18कलापिनश्चापहस्ता दीर्घकेशाः प्रियंवदाः। पत्तयः सादिनश्चान्ये घोररूपराक्रमाः॥
19अथापरे पुनः शूराश्चेदिपश्चालकेकयाः। कारूषाः कोसलाः काच्या मागधाश्चपि दुद्रुवः॥
20तेषां रथाश्वनागाश्च प्रवराचोग्रपत्तयः। नानावाद्यधरैर्हष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च॥
21तस्य सैन्यस्य महतो महामात्रवरैर्वृतः। मध्ये वृकोदरोऽभ्यायात् त्वदीयान् नागधूर्गतः॥
22स नागप्रवरोऽत्युग्रो विधिवत् कल्पितो बभौ। उदयाग्रादिभवनं यथाभ्युदितभास्करम्॥
23तस्यायसं वर्म वरं वररत्नविभूषितम्। ताराव्याप्तस्य नभसः शारदस्य समत्विषम्॥
24स तोमरव्यग्रकरश्चरूमौलिः स्वलंकृतः। शरन्मध्यंदिनार्काभस्तेजसा व्यदहद् रिपून॥
25तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात् क्षेमधूर्तिपिस्थितः। आह्वयन्नभिदुद्राव प्रमनाः प्रपनस्तरम्॥
26तयोः समभवद् युद्धं द्विपयोरुग्ररूपयोः। यद्दच्छया द्रुमवतोर्महापर्वतयोरिव॥
27संसक्तनागौ तौ वीरौ तोमरैरितरेतरम्। बलवत् सूर्यरश्म्याभौर्भित्त्वान्योन्यं विनेदतुः॥
28व्यपसृत्य तु नागाभ्यां मण्डलानि विचेरतुः। प्रगृह्य चोभौ धनुषी जनतुर्वै परस्परम्॥
29क्ष्वेडितास्फोटितरवैर्बाणशब्दैस्तु सर्वतः। तौ जनं हर्षयन्तौ च सिंहनादं प्रचक्रतुः॥
30समुद्यतकराभ्यां तौ द्विपाभ्यां कृतिनावुभौ। वातोद्भूतपताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ॥
31तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वान्योन्यं विनेदतुः। शक्तितोमरवर्षेण प्रावृण्मेधाविवाम्बुभिः॥
32क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरे। निर्बिभेदातिवेगेन षड्भिश्चाप्यपरैर्नदन्॥
33स भीमसेनः शुशुभे तोमरै रङ्गमाश्रितैः। क्रोधदीप्तवपुर्मेधैः सप्तसप्तिरिवांशुमान्॥
34ततो भास्करवर्णाभमञ्जोगतिमयस्मयम्। ससर्ज तोमरं भीमः प्रत्यमित्राय यत्नवान्॥
35ततः कुलूताधिपतिश्चापमानम्य सायकैः। दशभिस्तोमरं भित्वा षष्ट्या विव्याध पाण्डवम्॥
36अथ कार्मुकमादाय भीमो जलदनि:स्वनम्। रिपोरभ्यर्दयन्नागमुन्नदन् पाण्डवः शरैः॥
37स शरोघार्दितो नागो भीमसेनेन संयुगे। गृह्यमाणोऽपि नातिष्ठद् वातोद्भूत इवाम्बुदः॥
38तमभ्यधावद् द्विरदं भीमो भीमस्य नागराट्। महावातेरितं मेघं वातोद्भूत इवाम्बुदः॥
39संनिवार्यात्मनो नागं क्षेमधूर्तिः प्रतापवान्। विध्याधाभिद्रुतं बाणैर्भीमसेनस्य कुञ्जरम्॥
40ततः साधुविसृष्टेन क्षुरेणानतपर्वणा। छित्त्वा शरासनं शत्रो गमामित्रमार्दयत्॥
41ततः क्रुद्धो रणे भीमं क्षेमधूर्तिः पराभिनत्। जघान चास्य द्विरदं नाराचैः सर्वमर्मसु॥
42स पपात महानागो भीमसेनस्य भारत। पुरा नागस्य पतनादवप्लुत्य स्थितो महीम्॥
43तस्य भीमोऽपि द्विरदं गदया समपोथयत्। तस्मात् प्रमथितान्नागात् क्षेमधूर्तिमवप्लुतम्॥ उद्यतायुधमायान्तं गदयाऽहन् वृकोदरः। स पपात हतः सासिळसुस्तमभितो द्विपम्॥
44वज्रप्रभग्नमचलं सिंहो वज्रहतो यथा। तं हतं नृपति दृष्ट्वा कुलूतानां यशस्करम्। प्रादवद् व्यथिता सेना त्वदीना भरतर्षभ॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Thereupon the two vast armies, composed of horses, men and elephants, that were filled with cheer and also that had the brilliany of the celestial and Asura hosts, can. face to face and struck each other down.
2Then the men, the cars, the horses, the elephants, as well as the infantry, all possessed of formidable strength, continued to strike most fiercely, thereby destroying the bodies and the sins as well.
3The lion-like men, began to scatter over the earth, the heads of lion-like men, which were equal in splendour to the full-moon and the sun and also which had resembled the lotuses in fragrance.
4They, again, began to sever the heads of the fighting warriors by means of the crescentshaped, broad-faced and razor-handed arrows, swords, axes, battle-axes and other weapons.
5The arms of men, possessed of long and stout arms, severed by men, possessed of long and stout arms, looked resplendent upon the ground, decorated as they were 'vith both weapons and bracelets.
6The earth shone most brightly with the halo of their (the warriors) red fingers and palms, even as it shines with the fierce and fiveheaded snakes upon itself slain by Garuda.
7Smitten by the enemies, the heroic warriors fell down from the elephants, the cars and horses, even as the dwellers of heaven fall down from the celestial balloons, when their virtues are entirely spent.
8While other heroic warriors, having been smitten by heroes of greater prowess with heavy maces, spiked clubs and maces, fell in the battle by hundreds.
9In that formidable battle, the cars were smitten by cars, the infuriate elephants were crushed by infuriate elephants and the horsemen were struck down by horse-men.
10The men smitten by the cars and the cars destroyed by elephants and the horsemen slain by the foot-soldiers and the infantry slain by the cavalry, are lying dead in the field.
11And again, the cars, the horses and the infantry smitten by the elephants; and the cars, steeds and elephants slain by the infantry; and the cars, the infantry and the elephant-force destroyed by the horses, and also the men and elephants struck down by the cars, are lying dead in the battle.
12A terrible slaughter of car-warriors, horsemen, the elephant-force and men was wrought by men steeds, elephants and cars, with the help of their hands and feet, weapons and cars.
13While the army was being thus smitten and slain by the horses, the sons of Pritha with Vrikodara at their head proceeded against us.
14So also Dhrishtadyumna, Shikhandin, the sons of Draupadi, the Provadrakas and Shatyaki and Chekitana accompanied by the Dravida warriors (proceeded against us);
15And also the Pandavas and the Cholas along with the Keralas (advanced against us), surrounded by a formidable array of soldiers, who were all possessed of strong chests, long arms, huge statures and very large eyes;
16And who, again, were adorned with various ornaments and were of red teeth and were endowed with the strength of mad elephants and were clothed in dresses of various colours and also were besmeared with scented powders;
17And O monarch, as they were possessed of swords and nooscs in their hands and endued with the power of with-standing the infuriate elephants and as they were equally determined to die, they (the warriors) did not forsake one another (in the field).
18The infantry, belonging to the Andhara race, commanded by Satyaki, were all possessed of quivers and bows in the hand, of long hairs and were very sweet in speech and endowed with fierce forms and mighty prowess.
19Thereupon the other heroic leaders, namely the Chedis, the Panchalas, the Kaikeyas, the Karushas, the Kosalas, the Kanchyas and the Magadhas advanced most rapidly.
20Their car-warriors, cavalry and elephantforce, that all belonged to the superior class, as well as the terrible-looking infantry, were highly gratified to hear the harmonious sound of several instruments and began to laugh.
21In the midst of at vast army stood Vrikodara, encompassed by the foremost elephant-force and advanced against your troops, each riding on the neck of an elephant.
22That terrible-looking elephant, the best of his kind, shone with all the equipments befitting him, even as the mountain-abode on the top of the Udaya (mountain) looks resplendent with the rising Sun over it.
23His best armour, made of iron and bedecked with the most precious gems, shone like the autumnal firmament besprinkled with innumerable stars.
24He (that Bhima), who had a lance in the hand stretched out and who was crowned with a handsome diadem and who was adorned with innumerable ornaments and who, again, had the brilliancy of the autumnal sun when at the meridian, began to burn the enemies by energy.
25Seeing that elephant from a distance, Kshemadhurti, riding on an elephant and very much gratified in the heart, invited that one, who was much more cheerful than he, to battle and rushed against him (Bhima).
26Then there followed an encounter between the two elephants of formidable appearances according they desired, which (the clephants) were like the two gigantic mountains with trees at their tops. as
27Those two heroic warriors, whose elephants had thus been engaged in the encounter, forcibly pierced each other with their lances, that were resplendent like the rays of the sun and they roared most loudly.
28Having receded back, they (the two heroes) roved about in circles dismounting from their elephants, and also having taken up their bows, really struck each other.
29They cheered the hearts of the people by their roaring sounds and the slaps of their armpits, as well as by the whistling sound of their arrows on all sides; and then they shouted aloud like lions.
30Again mounting upon their elephants, that had their trunks raised up in the air and that were adorned with banners floating on the wind, both the heroes, perfectly accomplished and possessed of immense strength, went on combating.
31Thereupon both of them, having cut-off each other's bow, roared and poured forth showers of arrows and lances upon each other, even as the two masses of clouds during the rainy season drop down rains.
32Then having roared aloud Kshemadhurti pierced Bhima in the chest with great force by means of his lance, as well as by six other (lances).
33That Bhimasena, whose form looked bright with rage, shone with those lances adhering to his body like the resplendent Sun with the masses of clouds about him.
34Thereupon, Bhima thrust at his enemy most carefully the lance, made of iron, that had the splendour of the colour of the solar rays and had a speed, direct and straight.
35Thereupon having stretched out his bow, the lord of the Kulatas severed the lance by means of ten arrows and pierced the son of Pandu (Bhima) by sixty other shafts.
36Then having taken up his bow having the twang like the roar of clouds, Bhima the son of Pandu, oppressed his enemy's elephant by arrows and uttered terrible shouts.
37That elephant, being thus oppressed by the arrows of Bhimasena, did not stay in the field of battle, although repeatedly restrained, even as the cloud dispersed by the wind (run away from their positions).
38The most formidable and royal elephant of Bhima rapidly followed that elephant of (Kshemadhurti), even as the wind-blown cloud pursues the cloud dispersed by the tempest.
39Kshemadhurti of immense energy having checked his own elephant, pierced with his arrows the elephant of Bhimasena pursuing his own.
40Thereupon, he (Kshemadhurti), having cutoff his enemy's bow by means of an arrow well-shot, razor-like and straight, highly oppressed that elephant belonging to his foe.
41Then highly wrathful Kshemadhurti struck Bhima in the battle and killed the elephant by piercing all his vital parts with his arrows.
42O descendant of the Bharata race, thus the great prince of elephant, belonging to Bhimasena, fell down. Before the fall of his elephant, Bhiinasena dismounted from him and stood on the earth.
43Then he, too, struck down the elephant of his enemy by means of his mace. Then Vrikodara killed Kshemadhurti with his mace, who then had descended from his crushed elephant and had advanced against him with uplifted weapons. Having been thus killed, he, with a sword in the hand, fell down dead by the side of his elephant.
44O foremost of the Bharata race, even as a lion killed by thunder falls dead by the side of a hill broken down by thunder. having seen the most famous lord of the Kulatas killed, your troops, highly distressed, ran away from ihe field.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तदनन्तर घोड़ों, मनुष्यों और हाथियों से बनी वे दोनों विशाल सेनाएँ, जो उत्साह से भरी थीं और जो देव तथा असुर-सेनाओं के समान कान्तिमान् थीं, आमने-सामने आईं और परस्पर प्रहार करने लगीं।
2तब मनुष्य, रथ, घोड़े, हाथी तथा पैदल सैनिक — सब भयंकर बल से सम्पन्न होकर अत्यन्त उग्रता से प्रहार करते रहे और इस प्रकार शरीरों के साथ-साथ पापों का भी नाश करते रहे।
3सिंह के समान पुरुष सिंह के समान पुरुषों के शिरों को पृथ्वी पर बिखेरने लगे, जो कान्ति में पूर्ण चन्द्रमा और सूर्य के समान थे तथा जो सुगन्ध में कमलों के समान थे।
4वे पुनः अर्धचन्द्राकार, चौड़े मुख वाले और क्षुरप्र बाणों से, खड्गों, कुल्हाड़ों, फरसों तथा अन्य शस्त्रों से युद्धरत योद्धाओं के सिर काटने लगे।
5लम्बी और पुष्ट भुजाओं वाले पुरुषों द्वारा काटी गई, लम्बी और पुष्ट भुजाओं वाले पुरुषों की भुजाएँ पृथ्वी पर देदीप्यमान दिखाई दीं, क्योंकि वे शस्त्रों और बाजूबन्दों — दोनों से सुसज्जित थीं।
6उन (योद्धाओं) की लाल अँगुलियों और हथेलियों के प्रभामण्डल से पृथ्वी अत्यन्त उज्ज्वल शोभित हुई, ठीक वैसे ही जैसे वह गरुड़ द्वारा मारे गए उग्र पंचमुखी सर्पों से अपने ऊपर शोभित होती है।
7शत्रुओं द्वारा आहत होकर वीर योद्धा हाथियों, रथों और घोड़ों से गिर पड़े, ठीक वैसे ही जैसे पुण्य पूर्णतः क्षीण हो जाने पर स्वर्गवासी अपने दिव्य विमानों से नीचे गिर पड़ते हैं।
8जब कि अन्य वीर योद्धा, अधिक पराक्रमी वीरों द्वारा भारी गदाओं, कीलदार मुद्गरों और मुसलों से आहत होकर, सैकड़ों की संख्या में युद्ध में गिरे।
9उस भयंकर युद्ध में रथ रथों से आहत हुए, मत्त हाथी मत्त हाथियों द्वारा कुचले गए और अश्वारोही अश्वारोहियों द्वारा मारे गए।
10रथों द्वारा आहत मनुष्य, हाथियों द्वारा नष्ट किए गए रथ, पैदल सैनिकों द्वारा मारे गए अश्वारोही तथा अश्वसेना द्वारा मारे गए पैदल सैनिक — सब रणभूमि में मरे पड़े हैं।
11और पुनः हाथियों द्वारा आहत रथ, घोड़े और पैदल सैनिक; पैदल सैनिकों द्वारा मारे गए रथ, अश्व और हाथी; घोड़ों द्वारा नष्ट किए गए रथ, पैदल सैनिक और गजसेना; तथा रथों द्वारा मारे गए मनुष्य और हाथी — सब युद्धभूमि में मरे पड़े हैं।
12मनुष्यों, अश्वों, हाथियों और रथों ने अपने हाथों और पाँवों, शस्त्रों और रथों की सहायता से रथियों, अश्वारोहियों, गजसेना और मनुष्यों का भयंकर संहार किया।
13जब इस प्रकार सेना अश्वों द्वारा आहत और संहृत हो रही थी, तब वृकोदर को आगे करके पृथा के पुत्र हमारे विरुद्ध बढ़े।
14उसी प्रकार धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, द्रौपदी के पुत्र, प्रभद्रक तथा सात्यकि और चेकितान द्रविड़ योद्धाओं के साथ (हमारे विरुद्ध बढ़े);
15तथा पाण्डव और चोल भी केरलों सहित (हमारे विरुद्ध बढ़े), जो सैनिकों की एक भयंकर पंक्ति से घिरे हुए थे, जो सब चौड़े वक्षःस्थल वाले, लम्बी भुजाओं वाले, विशाल शरीर वाले और अत्यन्त बड़े नेत्रों वाले थे;
16और जो पुनः विविध आभूषणों से सुसज्जित थे, लाल दाँतों वाले थे, मत्त हाथियों के बल से सम्पन्न थे, विविध रंगों के वस्त्र पहने हुए थे तथा सुगन्धित चूर्णों से लिप्त थे;
17और, हे नरेश, उनके हाथों में खड्ग और पाश थे तथा वे मत्त हाथियों का सामना करने की शक्ति से सम्पन्न थे; और चूँकि वे समान रूप से मरने को उद्यत थे, अतः उन (योद्धाओं) ने (रणभूमि में) एक-दूसरे का साथ नहीं छोड़ा।
18सात्यकि के नेतृत्व में अन्धक जाति के पैदल सैनिक सब हाथों में तूणीर और धनुष लिए हुए थे, लम्बे केशों वाले थे, वाणी में अत्यन्त मधुर थे तथा उग्र रूप और महान् पराक्रम से सम्पन्न थे।
19तदनन्तर अन्य वीर नायक — अर्थात् चेदि, पाञ्चाल, कैकेय, करूष, कोसल, काञ्च्य और मगध — अत्यन्त वेग से आगे बढ़े।
20उनके रथी, अश्वसेना और गजसेना, जो सब उत्तम श्रेणी की थीं, तथा भयंकर दिखाई देने वाली पैदल सेना — ये सब अनेक वाद्यों की मधुर ध्वनि सुनकर अत्यन्त प्रसन्न हुए और हँसने लगे।
21उस विशाल सेना के बीच वृकोदर खड़े थे, जो श्रेष्ठ गजसेना से घिरे हुए थे और जो आपकी सेना के विरुद्ध बढ़े, जिनमें से प्रत्येक हाथी की गर्दन पर सवार था।
22वह भयंकर दिखाई देने वाला हाथी, अपनी जाति में सर्वश्रेष्ठ, अपने अनुरूप समस्त साज-सज्जा से ऐसे शोभित हुआ जैसे उदयाचल के शिखर पर स्थित पर्वतीय निवास उस पर उदित होते सूर्य से देदीप्यमान दिखाई देता है।
23लोहे से बना और अत्यन्त बहुमूल्य रत्नों से जड़ा उसका उत्तम कवच असंख्य तारों से छिटके हुए शरत्कालीन आकाश के समान चमक रहा था।
24वे (भीम), जिनके हाथ में फैला हुआ भाला था, जो सुन्दर मुकुट से सुशोभित थे, जो असंख्य आभूषणों से अलंकृत थे और जो पुनः मध्याह्न के शरत्कालीन सूर्य के समान कान्तिमान् थे, अपने तेज से शत्रुओं को जलाने लगे।
25उस हाथी को दूर से देखकर हाथी पर सवार क्षेमधूर्ति हृदय में अत्यन्त प्रसन्न हुआ और उसने उस (भीम) को, जो उससे भी कहीं अधिक प्रसन्न था, युद्ध के लिए ललकारा और उस पर टूट पड़ा।
26तब उनकी इच्छानुसार भयंकर स्वरूप वाले उन दोनों हाथियों में द्वन्द्व हुआ, जो (हाथी) अपने शिखरों पर वृक्षों वाले दो विशाल पर्वतों के समान थे।
27उन दोनों वीर योद्धाओं ने, जिनके हाथी इस प्रकार द्वन्द्व में लगे थे, सूर्य की किरणों के समान देदीप्यमान अपने भालों से एक-दूसरे को बलपूर्वक बींधा और वे अत्यन्त जोर से गरजे।
28पीछे हटकर वे (दोनों वीर) अपने हाथियों से उतरकर वृत्ताकार में विचरण करने लगे और धनुष उठाकर वास्तव में एक-दूसरे पर प्रहार किया।
29उन्होंने अपनी गर्जनाओं से और भुजाओं की ताल ठोकने से, तथा चारों ओर अपने बाणों की सनसनाहट से लोगों के हृदय को उल्लसित कर दिया; और तब वे सिंहों के समान जोर से गरजे।
30पुनः अपने उन हाथियों पर आरूढ़ होकर, जिनकी सूँड़ें आकाश में उठी हुई थीं और जो वायु में लहराती ध्वजाओं से सुसज्जित थे, वे दोनों वीर, जो पूर्ण रूप से निपुण और अपार बल से सम्पन्न थे, युद्ध करते रहे।
31तदनन्तर दोनों ने एक-दूसरे का धनुष काटकर गर्जना की और एक-दूसरे पर बाणों तथा भालों की वर्षा की, ठीक वैसे ही जैसे वर्षा ऋतु में मेघों के दो समूह जल बरसाते हैं।
32तब जोर से गर्जकर क्षेमधूर्ति ने अपने भाले से तथा छह अन्य (भालों) से भी भीम की छाती में बड़े वेग से प्रहार किया।
33क्रोध से जिनका स्वरूप देदीप्यमान दिखाई दे रहा था, वे भीमसेन अपने शरीर में धँसे उन भालों के साथ ऐसे शोभित हुए जैसे अपने चारों ओर मेघों के समूह से युक्त देदीप्यमान सूर्य।
34तदनन्तर भीम ने अपने शत्रु पर अत्यन्त सावधानी से वह लोहे का भाला फेंका, जिसकी कान्ति सूर्य-किरणों के रंग की थी और जिसकी गति सीधी और अचूक थी।
35तब कुलूतों के स्वामी ने अपना धनुष खींचकर दस बाणों से उस भाले को काट डाला और साठ अन्य बाणों से पाण्डुपुत्र (भीम) को बींधा।
36तब मेघ-गर्जन के समान टंकार वाला अपना धनुष उठाकर पाण्डुपुत्र भीम ने बाणों से अपने शत्रु के हाथी को पीड़ित किया और भयंकर गर्जना की।
37भीमसेन के बाणों से इस प्रकार पीड़ित होकर वह हाथी बार-बार रोके जाने पर भी रणभूमि में नहीं टिका, ठीक वैसे ही जैसे वायु से छिन्न-भिन्न मेघ (अपने स्थान से भाग जाते हैं)।
38भीम का वह अत्यन्त भयंकर और राजसी हाथी (क्षेमधूर्ति के) उस हाथी के पीछे तेजी से दौड़ा, ठीक वैसे ही जैसे वायु से प्रेरित मेघ आँधी से छिन्न-भिन्न मेघ का पीछा करता है।
39अपार तेज वाले क्षेमधूर्ति ने अपने ही हाथी को रोककर, अपने पीछे आ रहे भीमसेन के हाथी को अपने बाणों से बींधा।
40तदनन्तर उसने (क्षेमधूर्ति ने) भली-भाँति छोड़े गए, क्षुरप्र के समान और सीधे एक बाण से अपने शत्रु का धनुष काट दिया और अपने शत्रु के उस हाथी को अत्यन्त पीड़ित किया।
41तब अत्यन्त क्रुद्ध क्षेमधूर्ति ने युद्ध में भीम पर प्रहार किया और अपने बाणों से उस हाथी के समस्त मर्मस्थलों को बींधकर उसे मार डाला।
42हे भरतवंश के वंशज, इस प्रकार भीमसेन का वह महान् गजराज गिर पड़ा। अपने हाथी के गिरने से पूर्व ही भीमसेन उससे उतरकर पृथ्वी पर खड़े हो गए।
43तब उन्होंने भी अपनी गदा से अपने शत्रु के हाथी को मार गिराया। तदनन्तर वृकोदर ने अपनी गदा से क्षेमधूर्ति को मार डाला, जो तब अपने कुचले हुए हाथी से उतरकर उठे हुए शस्त्रों के साथ उन पर बढ़ा था। इस प्रकार मारा जाकर वह हाथ में खड्ग लिए हुए अपने हाथी के पार्श्व में मरकर गिर पड़ा।
44हे भरतवंश में श्रेष्ठ, ठीक वैसे ही जैसे वज्र से मारा गया सिंह वज्र से टूटे हुए पर्वत के पार्श्व में मरकर गिर पड़ता है। कुलूतों के उस महायशस्वी स्वामी को मारा गया देखकर आपके सैनिक अत्यन्त व्यथित होकर रणभूमि से भाग गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि घोडा, मानिस र हात्तीले बनेका ती दुवै विशाल सेना, जो उत्साहले भरिएका थिए र जो देव तथा असुरसेनासरह कान्तिमान् थिए, आमनेसामने आए र परस्पर प्रहार गर्न थाले।
2तब मानिस, रथ, घोडा, हात्ती तथा पैदल सैनिक — सबै भयङ्कर बलले सम्पन्न भई अत्यन्त उग्रताका साथ प्रहार गरिरहे र यसरी शरीरका साथसाथै पापको पनि नाश गरिरहे।
3सिंहसरहका पुरुषहरूले सिंहसरहका पुरुषहरूका शिर पृथ्वीमा छर्न थाले, जुन कान्तिमा पूर्ण चन्द्रमा र सूर्यसरह थिए तथा जुन सुगन्धमा कमलसरह थिए।
4तिनीहरू पुनः अर्धचन्द्राकार, चौडा मुख भएका र क्षुरप्र बाणले, खड्ग, बन्चरो, फरसा तथा अन्य शस्त्रले युद्धरत योद्धाहरूका शिर काट्न थाले।
5लामा र पुष्ट पाखुरा भएका पुरुषहरूद्वारा काटिएका, लामा र पुष्ट पाखुरा भएका पुरुषहरूका पाखुरा पृथ्वीमा देदीप्यमान देखिए, किनभने ती शस्त्र र बाजुबन्द — दुवैले सुसज्जित थिए।
6ती (योद्धाहरू)का राता औँला र हत्केलाको प्रभामण्डलले पृथ्वी अत्यन्त उज्ज्वल शोभित भयो, ठीक त्यसै गरी जसरी त्यो गरुडद्वारा मारिएका उग्र पञ्चमुखी सर्पहरूले आफूमाथि शोभित हुन्छ।
7शत्रुहरूद्वारा आहत भई वीर योद्धाहरू हात्ती, रथ र घोडाबाट खसे, ठीक त्यसै गरी जसरी पुण्य पूर्णतः क्षीण भएपछि स्वर्गवासीहरू आफ्ना दिव्य विमानबाट तल खस्दछन्।
8जब कि अन्य वीर योद्धाहरू, बढी पराक्रमी वीरहरूद्वारा गह्रौँ गदा, काँडे मुड्गर र मुसलले आहत भई, सयौँको सङ्ख्यामा युद्धमा ढले।
9त्यस भयङ्कर युद्धमा रथहरू रथहरूबाट आहत भए, मातेका हात्तीहरू मातेका हात्तीहरूद्वारा कुल्चिए र अश्वारोहीहरू अश्वारोहीहरूद्वारा मारिए।
10रथहरूद्वारा आहत मानिसहरू, हात्तीहरूद्वारा नष्ट पारिएका रथहरू, पैदल सैनिकहरूद्वारा मारिएका अश्वारोहीहरू तथा अश्वसेनाद्वारा मारिएका पैदल सैनिकहरू — सबै रणभूमिमा मरेर ढलेका छन्।
11र पुनः हात्तीहरूद्वारा आहत रथ, घोडा र पैदल सैनिकहरू; पैदल सैनिकहरूद्वारा मारिएका रथ, अश्व र हात्तीहरू; घोडाहरूद्वारा नष्ट पारिएका रथ, पैदल सैनिक र गजसेना; तथा रथहरूद्वारा मारिएका मानिस र हात्तीहरू — सबै युद्धभूमिमा मरेर ढलेका छन्।
12मानिस, अश्व, हात्ती र रथहरूले आफ्ना हात र खुट्टा, शस्त्र र रथको सहायताले रथी, अश्वारोही, गजसेना र मानिसहरूको भयङ्कर संहार गरे।
13जब यसरी सेना अश्वहरूद्वारा आहत र संहार हुँदै थियो, तब वृकोदरलाई अगाडि राखेर पृथाका पुत्रहरू हामीविरुद्ध अघि बढे।
14त्यसै गरी धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, द्रौपदीका पुत्रहरू, प्रभद्रकहरू तथा सात्यकि र चेकितान द्रविड योद्धाहरूसहित (हामीविरुद्ध अघि बढे);
15तथा पाण्डव र चोलहरू पनि केरलहरूसहित (हामीविरुद्ध अघि बढे), जो सैनिकहरूको एउटा भयङ्कर पङ्क्तिले घेरिएका थिए, जो सबै चौडा छाती भएका, लामा पाखुरा भएका, विशाल शरीर भएका र अत्यन्त ठूला आँखा भएका थिए;
16र जो पुनः विविध आभूषणले सुसज्जित थिए, राता दाँत भएका थिए, मातेका हात्तीको बलले सम्पन्न थिए, विविध रङका वस्त्र लगाएका थिए तथा सुगन्धित चूर्णले लिपिएका थिए;
17र, हे नरेश, तिनीहरूका हातमा खड्ग र पाश थिए तथा तिनीहरू मातेका हात्तीको सामना गर्ने शक्तिले सम्पन्न थिए; र किनभने तिनीहरू समान रूपमा मर्न उद्यत थिए, त्यसैले ती (योद्धाहरू)ले (रणभूमिमा) एक-अर्काको साथ छाडेनन्।
18सात्यकिको नेतृत्वमा अन्धक जातिका पैदल सैनिकहरू सबै हातमा तरकस र धनु लिएका थिए, लामो कपाल भएका थिए, वाणीमा अत्यन्त मधुर थिए तथा उग्र रूप र महान् पराक्रमले सम्पन्न थिए।
19त्यसपछि अन्य वीर नायकहरू — अर्थात् चेदि, पाञ्चाल, कैकेय, करूष, कोसल, काञ्च्य र मगधहरू — अत्यन्त वेगले अघि बढे।
20तिनका रथी, अश्वसेना र गजसेना, जो सबै उत्तम श्रेणीका थिए, तथा भयङ्कर देखिने पैदल सेना — यी सबै अनेक वाद्यको मधुर ध्वनि सुनेर अत्यन्त प्रसन्न भए र हाँस्न थाले।
21त्यस विशाल सेनाको बीचमा वृकोदर उभिएका थिए, जो श्रेष्ठ गजसेनाले घेरिएका थिए र जो तपाईंको सेनाविरुद्ध अघि बढे, जसमध्ये प्रत्येक हात्तीको घाँटीमा सवार थियो।
22त्यो भयङ्कर देखिने हात्ती, आफ्नो जातिमा सर्वश्रेष्ठ, आफूअनुरूपको समस्त साजसज्जाले यसरी शोभित भयो जसरी उदयाचलको शिखरमा रहेको पर्वतीय निवास त्यसमाथि उदाउँदै गरेको सूर्यले देदीप्यमान देखिन्छ।
23फलामले बनेको र अत्यन्त बहुमूल्य रत्नले जडिएको उनको उत्तम कवच असंख्य ताराले छरिएको शरत्कालीन आकाशसरह चम्किरहेको थियो।
24उनी (भीम), जसको हातमा फैलिएको भाला थियो, जो सुन्दर मुकुटले सुशोभित थिए, जो असंख्य आभूषणले अलङ्कृत थिए र जो पुनः मध्याह्नको शरत्कालीन सूर्यसरह कान्तिमान् थिए, आफ्नो तेजले शत्रुहरूलाई जलाउन थाले।
25त्यस हात्तीलाई टाढैबाट देखेर हात्तीमा सवार क्षेमधूर्ति हृदयमा अत्यन्त प्रसन्न भए र उनले ती (भीम)लाई, जो उनीभन्दा पनि धेरै प्रसन्न थिए, युद्धका लागि ललकारे र उनीमाथि जाइलागे।
26तब तिनीहरूको इच्छाअनुसार भयङ्कर स्वरूपका ती दुवै हात्तीबीच द्वन्द्व भयो, जुन (हात्तीहरू) आफ्ना शिखरमा रूख भएका दुई विशाल पर्वतसरह थिए।
27ती दुवै वीर योद्धाले, जसका हात्ती यसरी द्वन्द्वमा लागेका थिए, सूर्यका किरणसरह देदीप्यमान आफ्ना भालाले एक-अर्कालाई बलपूर्वक बिँधे र तिनीहरू अत्यन्त जोडले गर्जे।
28पछि हटेर तिनीहरू (दुवै वीर) आफ्ना हात्तीबाट ओर्लेर वृत्ताकारमा विचरण गर्न थाले र धनु उठाएर वास्तवमा एक-अर्कामाथि प्रहार गरे।
29तिनीहरूले आफ्ना गर्जन र पाखुरा ठोकेको आवाजले, तथा चारैतिर आफ्ना बाणको सनसनाहटले मानिसहरूको हृदय उल्लसित पारिदिए; र तब तिनीहरू सिंहझैँ जोडले गर्जे।
30पुनः आफ्ना ती हात्तीमा आरूढ भई, जसका सुँडहरू आकाशमा उठेका थिए र जो हावामा लहराउने ध्वजाले सुसज्जित थिए, ती दुवै वीर, जो पूर्ण रूपमा निपुण र अपार बलले सम्पन्न थिए, युद्ध गरिरहे।
31त्यसपछि दुवैले एक-अर्काको धनु काटेर गर्जन गरे र एक-अर्कामाथि बाण तथा भालाको वर्षा गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी वर्षा ऋतुमा बादलका दुई समूहले पानी बर्साउँछन्।
32तब जोडले गर्जेर क्षेमधूर्तिले आफ्नो भालाले तथा छ अन्य (भाला)ले पनि भीमको छातीमा ठूलो वेगले प्रहार गरे।
33क्रोधले जसको स्वरूप देदीप्यमान देखिँदै थियो, ती भीमसेन आफ्नो शरीरमा गाडिएका ती भालासहित यसरी शोभित भए जसरी आफ्नो वरिपरि बादलका समूहले युक्त देदीप्यमान सूर्य।
34त्यसपछि भीमले आफ्नो शत्रुमाथि अत्यन्त सावधानीका साथ त्यो फलामको भाला फ्याँके, जसको कान्ति सूर्यकिरणको रङको थियो र जसको गति सोझो र अचूक थियो।
35तब कुलूतहरूका स्वामीले आफ्नो धनु तानेर दस बाणले त्यो भाला काटिदिए र साठी अन्य बाणले पाण्डुपुत्र (भीम)लाई बिँधे।
36तब मेघगर्जनसरहको टङ्कार भएको आफ्नो धनु उठाएर पाण्डुपुत्र भीमले बाणले आफ्नो शत्रुको हात्तीलाई पीडित गरे र भयङ्कर गर्जन गरे।
37भीमसेनका बाणले यसरी पीडित भई त्यो हात्ती बारम्बार रोकिँदा पनि रणभूमिमा टिकेन, ठीक त्यसै गरी जसरी हावाले छिन्नभिन्न पारिएका बादल (आफ्नो ठाउँबाट भाग्दछन्)।
38भीमको त्यो अत्यन्त भयङ्कर र राजसी हात्ती (क्षेमधूर्तिको) त्यस हात्तीको पछिपछि तीव्र गतिले दौड्यो, ठीक त्यसै गरी जसरी हावाले प्रेरित बादलले आँधीले छिन्नभिन्न पारेको बादलको पिछा गर्दछ।
39अपार तेज भएका क्षेमधूर्तिले आफ्नै हात्तीलाई रोकेर, आफ्नो पछि आइरहेको भीमसेनको हात्तीलाई आफ्ना बाणले बिँधे।
40त्यसपछि उनले (क्षेमधूर्तिले) राम्ररी छोडिएको, क्षुरप्रसरह र सोझो एउटा बाणले आफ्नो शत्रुको धनु काटिदिए र आफ्नो शत्रुको त्यस हात्तीलाई अत्यन्त पीडित गरे।
41तब अत्यन्त क्रुद्ध क्षेमधूर्तिले युद्धमा भीममाथि प्रहार गरे र आफ्ना बाणले त्यस हात्तीका समस्त मर्मस्थल बिँधेर त्यसलाई मारिदिए।
42हे भरतवंशका वंशज, यसरी भीमसेनको त्यो महान् गजराज ढल्यो। आफ्नो हात्ती ढल्नुभन्दा अगावै भीमसेन त्यसबाट ओर्लेर पृथ्वीमा उभिए।
43तब उनले पनि आफ्नो गदाले आफ्नो शत्रुको हात्तीलाई मारिदिए। त्यसपछि वृकोदरले आफ्नो गदाले क्षेमधूर्तिलाई मारिदिए, जो तब आफ्नो कुल्चिएको हात्तीबाट ओर्लेर उठाइएका शस्त्रसहित उनीमाथि अघि बढेका थिए। यसरी मारिएर उनी हातमा खड्ग लिएकै अवस्थामा आफ्नो हात्तीको छेउमा मरेर ढले।
44हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ठीक त्यसै गरी जसरी वज्रले मारिएको सिंह वज्रले भाँचिएको पर्वतको छेउमा मरेर ढल्दछ। कुलूतहरूका ती महायशस्वी स्वामी मारिएको देखेर तपाईंका सैनिकहरू अत्यन्त व्यथित भई रणभूमिबाट भागे।