अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then, O king, your soldiers, led by Shalya, once more rushed against the Parthas in that battle with great impetuosity.
2Although assailed still those troops, who were fierce in battle, rushing against the Parthas, very soon agitated them on account of the superiority in numbers.
3Struck by the Kurus, the Pandava troops, in the very presence of the two Krishnas, could not stand in the field though checked by Bhimasena. Worked up with anger Dhananjaya covered Kripa and his followers, as also Kritavarman, with showers of arrows.
4Sahadeva checked Shakuni and his detachment. Nakula looked at the king of the Madras from his flanks.
5The (five) sons of Draupadi opposed numerous kings (of the Kuru army). The Panchala prince Shikhandin checked the son of Drona.
6Arined with his mace, Bhimasena opposed the king. Kunti's son Yudhishthira resisted Shalya at the head of his army.
7Again an encounter took place between those pairs as they stood, among your warriors and those of the enemy, none of whom had ever retreated from fight.
8Shalya performed a wonderful feat because alone he fought with the whole Pandava ariny.
9Shalya, then, as he stood near Yudhishthira in that battle, looked like the planet Saturn near the Moon.
10Afflicting the king with arrows that resembled Venomous serpents Shalya proceeded against Bhima, covering him with showers of arrows.
11Beholding the lightness of hand and mastery over weapons displayed by Shalya, both the armies spoke highly of him.
12Assailed by Shalya, the Pandavas, exceedingly wounded, fled away, from the battle, disregarding orders of Yudhishthira to stop them.
13While soldiers were thus being killed by the king of the Madras, Pandu's son king Yudhishthira was worked up with rage.
14Relying upon his strength that powerful carwarrior began to assail the king of the Madras being determined upon either gaining victory or meeting with death.
15Summoning all his others and also Krishna he said to them— Bhishma and Drona and Karna and other kings who fought for the Kauravas, have all died in battle. You all have shown valour and courage in the tasks allotted। to you.
16Only one portion about the great carwarrior Shalya remains, I desire to defeat that king of the Madras to-day in battle. I will now tell you my wishes about the accomplishment of that work.
17These two heroes, viz., the two sons of Madravati will protect my wheels. They are heroes whom even Vasava himself cannot defeat. Observing the duties of a Kshatriya these two, that deserve every honour and are firm in their vows, will fight with their maternal uncle.
18Either Shalya will kill me in battle or I will kill him. Blessed be you. Listen to these true words, O foremost of heroes in the world.
19Observing Kshatriya duties I will fight with my maternal uncle, determined to either win victory or be slain.
20Let them that furnish car quickly supply my car according to the rules of science, with all kinds of weapons and implements more than what Shalya possesses.
21The grandson of Shini will protect my right wheel and Dhristadyumna my left. Let Pritha's son Dhananjaya guard my rear to-day.
22And let Bhima, the foremost of warriors, fight in my front. I shall thus be superior to Shalya in the great battle that will soon take place.”
23Thus accosted by the king, all his wellwishers did what they were asked to do.
24Then the Pandava troops were again filled up with joy, especially the Panchalas, the Somakas and the Matsyas.
25Having made that vow, the king proceeded against the king of the Madras. The Panchalas then blew and beat numberless conchs and drums and sent up leonine roars.
26Endued with great activity and worked up with ire they rushed, with loud shouts of joy, against the king of the Madras, that foremost of the Kurus. And they made the earth resound with the noise of the elephant's bells and the loud sound of conchs and trumpets.
27Then your son and the brave king of the Madras, like the rising the setting hills, received those assailants.
28Bragging Shalya poured a shower of arrows of that chastiser of foes, king Yudhishthira like Indra pouring rain.
29Also, having taken up his beautiful bow, the great king of the Kurus displayed various lessons received by him from Drona.
30And beautifully, quickly and with great skill, he made successive downpours of arrows. As he moved about in battle, none could mark anything in him.
31The powerful Shalya and Yudhishthira wounded each other, like a couple of igers fighting for a piece of meat.
32Bhima fought with your son, the delighter in batlle. Dhristadyumna, Satyaki and the two sons of Madri by Pandu received Shakuni and the other Kuru heroes around.
33On account of your vile policy, O king, there again occurred a dreadful battle between your people and those of the foe, all of whom were actuated with the desire of victory.
34Aiming at the gold-decked standard of Bhima, Duryodhana then, with a straight arrow, cut it off in that battle.
35The beautiful standard of Bhimasena, adorned with many bells, dropped down, O giver of honours.
36Again the king, with a sharp razor-faced arrow, cut off the beautiful bow of Bhima resembling the trunk of an elephant.
37Gifted with great energy Bhima, who had been deprived of his bow, then displaying his prowess, struck on the chest of your son with a dart. Thereat your son sat down on the terrace of his car.
38When Duryodhana fainted Vrikodara, with a razor-faced arrow, cut off the head of his driver from his trunk.
39Deprived of their driver the horses, of Duryodhana's car, ran wildly on all sides, O Bharata, dragging the car after them at which the Kurus bewailed loudly.
40Then the great car-warrior Ashvatthaman and Kripa and Kritavarman, followed the car, with a view to save your son.
41Thereat the troops troops were were exceedingly agitated. The followers of Duryodhana were terrified. At that time the wilder or Gandiva, drawing his bow, began to kill them with his arrows.
42Then filled with rage, Yudhishthira rushed against the king of the Madras, himself driving his horses white as ivory and fleet as mind. We then saw some thing wonderful in Yudhishthira, the son of Kunti, for though very mild by nature he then 'ecame highly terrific.
43With eyes opened wide and body trembling in anger the son of Kunti killed hostile warriors in hundreds and thousands with sharp arrows.
44Many soldiers were overthrown by him, O king, like mountain summits broken with thunder.
45Striking down cars with steeds and drivers and standards and throwing down many carwarriors, Yudhishthira, without any help, began to sport there like a powerful wind dissipating masses of clouds.
46Filled with anger, he killed horses with riders and horses without riders and the infantry by thousands in that battle, like Rudra destroying living creatures at the time of the universal dissolution.
47Having made the field empty by discharging his arrows on all sides, Yudhishthira proceeded against the king of the Madras and said-Wait, Wait.
48Beholding the feats of that hero of terrible deeds, all your warriors were filled with fear. Shalya, however, rushed again him.
49Both of them, in anger, blew their respective conchs. Returning and challenging each other, each then met the other.
50Then Shalya enshrouded Yudhishthira with showers of arrows. Likewise the son of Kunti covered the king of the Madras with showers of arrows.
51Then those two horses, Shalya and Yudhishthira, wounded in that battle with each others' arrows and bathed in blood, looked. Like a blossoming Salmali and a Kinshuka, Resplendent and invincible in battle, those two illustrious warriors sent up loud war-cries.
52Beholding them both, the soldiers could not decide which of them would win. Whether the son of Pritha would enjoy the Earth, having killed the king of the Madras or, Shalya, having slain the son of Pandu, would bestow the Earth on Duryodhana, could not be decided, O Bharata, by the warriors present there.
53King Yudhishthira, in the course of that battle, placed his enemy to his right. Then Shalya shot a century of best arrows, at Yudhisthira. With another sharp arrow, he cut off the latter's bow.
54Taking up another bow, Yudhishthira struck Shalya with three hundred arrows and cut off the latter's bow with a razor-faced arrow.
55The son of Pandu then killed the four horses of his antagonist with some straight arrows. With two other very sharp arrows he then cut off the two Parshni drivers of Shalya.
56Then with another shining, well-tempered and sharp arrow, he cut off the standard of Shalya who stood before him. Then, O chastiser of foes, the army of Duryodhana were scattered.
57The son of Drona, at this time, speedily proceeded towards the king of the Madras who had been reduced to that strait and quickly taking him up on his own car, fled away.
58After the two had gone for a moment, they heard Yudhishthira cry aloud. Stopping, the ruler of the Madras he then got upon another well equipi car.
59That best of cars had a rattle deep as the muttering of the clouds. Well furnished with weapons and instruments and all kinds of utensils, that vehicle made the hairs of foes stand erect.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, तब शल्य के नेतृत्व में आपके सैनिक उस युद्ध में पुनः महान् वेग से पार्थों पर टूट पड़े।
2यद्यपि वे आक्रान्त थे, तथापि युद्ध में उग्र वे सैनिक पार्थों पर टूटकर संख्याबल की श्रेष्ठता के कारण शीघ्र ही उन्हें विचलित करने लगे।
3कुरुओं द्वारा प्रहार किए जाने पर पाण्डव सेना दोनों कृष्णों के सम्मुख ही रणभूमि में टिक न सकी, यद्यपि भीमसेन ने उन्हें रोका। तब क्रोध से भरे धनञ्जय ने कृपाचार्य तथा उनके अनुयायियों को और कृतवर्मा को भी बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
4सहदेव ने शकुनि और उसकी सेनाभाग को रोका। नकुल ने पार्श्व से मद्रराज पर दृष्टि रखी।
5द्रौपदी के (पाँचों) पुत्रों ने (कुरुसेना के) अनेक राजाओं का सामना किया। पांचालराजकुमार शिखण्डी ने द्रोणपुत्र को रोका।
6गदा धारण किए भीमसेन ने राजा (दुर्योधन) का सामना किया। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अपनी सेना के अग्रभाग में रहकर शल्य को रोका।
7आपके योद्धाओं और शत्रु के योद्धाओं के बीच, जिनमें से कोई भी कभी युद्ध से पीछे नहीं हटा था, इन जोड़ियों के खड़े होते ही पुनः भिड़न्त हो गई।
8शल्य ने एक अद्भुत कर्म कर दिखाया, क्योंकि उन्होंने अकेले ही सम्पूर्ण पाण्डव सेना से युद्ध किया।
9तब उस युद्ध में युधिष्ठिर के समीप खड़े शल्य चन्द्रमा के समीप शनि ग्रह के समान प्रतीत हुए।
10विषधर सर्पों के समान बाणों से राजा को पीड़ित करके शल्य भीम की ओर बढ़े और उन्हें बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
11शल्य द्वारा प्रदर्शित हाथों का लाघव और अस्त्रों पर अधिकार देखकर दोनों सेनाओं ने उनकी बड़ी प्रशंसा की।
12शल्य द्वारा आक्रान्त होकर अत्यन्त घायल पाण्डव युधिष्ठिर के रोकने के आदेश की उपेक्षा करके युद्धभूमि से भाग खड़े हुए।
13जब मद्रराज इस प्रकार सैनिकों का वध कर रहे थे, तब पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर क्रोध से भर उठे।
14अपने बल का आश्रय लेकर वे महारथी या तो विजय पाने अथवा मृत्यु का वरण करने का निश्चय करके मद्रराज पर आक्रमण करने लगे।
15अपने समस्त भाइयों तथा कृष्ण को भी बुलाकर उन्होंने उनसे कहा — "भीष्म, द्रोण, कर्ण तथा कौरवों के पक्ष में लड़ने वाले अन्य राजा — सब युद्ध में मारे जा चुके हैं। तुम सबने अपने-अपने भागों में पराक्रम और साहस दिखाया है।
16अब केवल महारथी शल्य का एक भाग शेष है। आज मैं युद्ध में उन मद्रराज को परास्त करना चाहता हूँ। उस कार्य की सिद्धि के विषय में अब मैं तुम्हें अपनी इच्छा बताता हूँ।
17ये दोनों वीर, अर्थात् मद्रवती (माद्री) के दोनों पुत्र, मेरे रथचक्रों की रक्षा करेंगे। ये ऐसे वीर हैं जिन्हें स्वयं वासव भी परास्त नहीं कर सकते। क्षत्रिय धर्म का पालन करते हुए ये दोनों, जो सब प्रकार के सम्मान के योग्य और अपने व्रत में दृढ़ हैं, अपने मामा से युद्ध करेंगे।
18या तो शल्य मुझे युद्ध में मार डालेंगे, अथवा मैं उनका वध करूँगा। तुम्हारा कल्याण हो। हे संसार के वीरश्रेष्ठो, मेरे इन सत्य वचनों को सुनो।
19क्षत्रिय धर्म का पालन करते हुए मैं अपने मामा से युद्ध करूँगा, या तो विजय पाने अथवा मारे जाने का निश्चय करके।
20रथ सजाने वालों को चाहिए कि वे शास्त्रोक्त विधि के अनुसार मेरा रथ शीघ्र ही शल्य के रथ से अधिक अस्त्र-शस्त्रों और उपकरणों से सज्जित कर दें।
21शिनि के पौत्र (सात्यकि) मेरे दाहिने पहिए की और धृष्टद्युम्न बाएँ पहिए की रक्षा करेंगे। आज पृथापुत्र धनञ्जय मेरे पिछले भाग की रक्षा करें।
22और योद्धाओं में श्रेष्ठ भीम मेरे आगे रहकर युद्ध करें। इस प्रकार शीघ्र ही होने वाले उस महासंग्राम में मैं शल्य से श्रेष्ठ रहूँगा।"
23राजा द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उनके समस्त हितैषियों ने वही किया जो उनसे करने को कहा गया था।
24तब पाण्डव सेना पुनः हर्ष से भर उठी, विशेषकर पांचाल, सोमक और मत्स्य।
25वह प्रतिज्ञा करके राजा मद्रराज की ओर बढ़े। तब पांचालों ने असंख्य शंख और नगाड़े बजाए तथा सिंहनाद किया।
26महान् उत्साह से सम्पन्न और क्रोध से भरकर वे हर्षनाद करते हुए कुरुश्रेष्ठ मद्रराज पर टूट पड़े। और उन्होंने हाथियों की घंटियों के शब्द तथा शंखों और तुरहियों की उच्च ध्वनि से पृथ्वी को गुँजा दिया।
27तब आपके पुत्र और वीर मद्रराज ने उदयाचल और अस्ताचल के समान उन आक्रमणकारियों का सामना किया।
28गर्व से भरे शल्य ने शत्रुओं का दमन करने वाले राजा युधिष्ठिर पर इन्द्र की वर्षा के समान बाणों की वर्षा की।
29उधर कुरुओं के महान् राजा (युधिष्ठिर) ने भी अपना सुन्दर धनुष उठाकर द्रोण से प्राप्त नाना प्रकार की शिक्षा का प्रदर्शन किया।
30और उन्होंने सुन्दरता, शीघ्रता तथा महान् कौशल के साथ एक के बाद एक बाणों की वर्षा की। जब वे युद्ध में विचरते थे, तब उनमें कोई भी छिद्र न देख सका।
31बलवान् शल्य और युधिष्ठिर ने एक-दूसरे को वैसे ही घायल किया जैसे माँस के एक टुकड़े के लिए लड़ते दो व्याघ्र।
32युद्ध में आनन्द लेने वाले आपके पुत्र से भीम ने युद्ध किया। धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्रों ने चारों ओर शकुनि तथा अन्य कुरुवीरों का सामना किया।
33हे राजन्, आपकी नीच नीति के कारण आपके लोगों और शत्रु के लोगों के बीच, जो सब विजय की इच्छा से प्रेरित थे, पुनः एक भयंकर युद्ध हुआ।
34भीम की स्वर्णमंडित ध्वजा का लक्ष्य साधकर दुर्योधन ने तब एक सीधे बाण से उस युद्ध में उसे काट डाला।
35हे मानदाता, अनेक घंटियों से सजी भीमसेन की वह सुन्दर ध्वजा गिर पड़ी।
36फिर राजा ने एक तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से हाथी की सूँड़ के समान भीम का सुन्दर धनुष काट डाला।
37धनुष से वंचित हो जाने पर महातेजस्वी भीम ने तब अपना पराक्रम दिखाते हुए आपके पुत्र के वक्षःस्थल पर एक भाले से प्रहार किया। इस पर आपका पुत्र अपने रथ के पिछले भाग पर बैठ गया।
38दुर्योधन के मूर्च्छित हो जाने पर वृकोदर ने क्षुरप्र बाण से उसके सारथि का सिर धड़ से काट डाला।
39हे भरत, सारथि से वंचित होकर दुर्योधन के रथ के घोड़े रथ को घसीटते हुए चारों ओर उन्मत्त होकर दौड़ पड़े, जिस पर कौरव उच्च स्वर से विलाप करने लगे।
40तब महारथी अश्वत्थामा, कृपाचार्य और कृतवर्मा आपके पुत्र को बचाने की इच्छा से उस रथ के पीछे दौड़े।
41इस पर सेना अत्यन्त क्षुब्ध हो उठी। दुर्योधन के अनुयायी भयभीत हो गए। उसी समय गाण्डीवधारी अपना धनुष खींचकर उनका बाणों से वध करने लगे।
42तब क्रोध से भरे युधिष्ठिर हाथीदाँत के समान श्वेत और मन के समान वेगवान् अपने घोड़ों को स्वयं हाँकते हुए मद्रराज पर टूट पड़े। तब हमने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर में कुछ अद्भुत देखा, क्योंकि स्वभाव से अत्यन्त मृदु होते हुए भी वे तब अत्यन्त भयंकर हो उठे।
43आँखें फाड़े और क्रोध से शरीर काँपते हुए कुन्तीपुत्र ने तीक्ष्ण बाणों से सैकड़ों-सहस्रों शत्रु योद्धाओं का वध किया।
44हे राजन्, उनके द्वारा अनेक सैनिक वैसे ही गिरा दिए गए जैसे वज्र से टूटे हुए पर्वतशिखर।
45घोड़ों, सारथियों और ध्वजाओं सहित रथों को गिराते और अनेक महारथियों को धराशायी करते हुए युधिष्ठिर बिना किसी सहायता के वहाँ वैसे ही क्रीड़ा करने लगे जैसे मेघसमूहों को छिन्न-भिन्न करती हुई प्रबल वायु।
46क्रोध से भरकर उन्होंने उस युद्ध में आरोहियों सहित घोड़ों का, आरोहियों से रहित घोड़ों का तथा सहस्रों पैदल सैनिकों का वैसे ही वध किया जैसे प्रलयकाल में रुद्र प्राणियों का संहार करते हैं।
47चारों ओर बाण छोड़कर रणभूमि को खाली कर देने के पश्चात् युधिष्ठिर मद्रराज की ओर बढ़े और बोले — "ठहरिए, ठहरिए!"
48भयंकर कर्मों वाले उन वीर के पराक्रम देखकर आपके समस्त योद्धा भय से भर गए। किन्तु शल्य उन पर टूट पड़े।
49उन दोनों ने क्रोध में अपने-अपने शंख बजाए। लौटकर और एक-दूसरे को ललकारते हुए वे दोनों परस्पर भिड़ गए।
50तब शल्य ने युधिष्ठिर को बाणों की वर्षा से ढँक दिया। उसी प्रकार कुन्तीपुत्र ने भी मद्रराज को बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
51तब वे दोनों वीर, शल्य और युधिष्ठिर, उस युद्ध में एक-दूसरे के बाणों से घायल और रक्त में नहाए हुए, फूले हुए शाल्मली और किंशुक वृक्षों के समान दिखाई देते थे। युद्ध में देदीप्यमान और अजेय उन दोनों यशस्वी योद्धाओं ने ऊँचे रणघोष किए।
52हे भरत, उन दोनों को देखकर सैनिक यह निश्चय न कर सके कि इनमें से कौन जीतेगा। पृथापुत्र मद्रराज का वध करके पृथ्वी भोगेंगे, अथवा शल्य पाण्डुपुत्र का वध करके दुर्योधन को पृथ्वी सौंपेंगे — वहाँ उपस्थित योद्धा इसका निर्णय न कर सके।
53उस युद्ध के चलते राजा युधिष्ठिर ने अपने शत्रु को अपने दाहिनी ओर कर लिया। तब शल्य ने युधिष्ठिर पर सौ श्रेष्ठ बाण छोड़े। एक और तीक्ष्ण बाण से उन्होंने उनका धनुष काट डाला।
54दूसरा धनुष उठाकर युधिष्ठिर ने शल्य पर तीन सौ बाणों से प्रहार किया और क्षुरप्र बाण से उनका धनुष काट डाला।
55तब पाण्डुपुत्र ने कुछ सीधे बाणों से अपने प्रतिद्वन्द्वी के चारों घोड़ों का वध कर दिया। फिर दो और अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से उन्होंने शल्य के दोनों पार्ष्णिसारथियों को काट डाला।
56फिर एक और चमकीले, भलीभाँति पैने और तीक्ष्ण बाण से उन्होंने अपने सम्मुख खड़े शल्य की ध्वजा काट डाली। तब, हे शत्रुदमन, दुर्योधन की सेना तितर-बितर हो गई।
57इस समय द्रोणपुत्र ऐसी दशा को पहुँचे मद्रराज की ओर शीघ्रता से बढ़े और उन्हें शीघ्र ही अपने रथ पर चढ़ाकर वहाँ से हट गए।
58उन दोनों के क्षण भर चले जाने पर उन्होंने युधिष्ठिर की उच्च ललकार सुनी। तब मद्रराज रुक गए और दूसरे भलीभाँति सज्जित रथ पर आरूढ़ हुए।
59उस श्रेष्ठ रथ की घरघराहट मेघों की गड़गड़ाहट के समान गम्भीर थी। अस्त्र-शस्त्रों, उपकरणों तथा सब प्रकार की सामग्री से भलीभाँति सज्जित वह रथ शत्रुओं के रोंगटे खड़े कर देता था।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, तब शल्यको नेतृत्वमा तपाईंका सैनिकहरू त्यस युद्धमा पुनः महान् वेगले पार्थहरूमाथि जाइलागे।
2यद्यपि तिनीहरू आक्रान्त थिए, तथापि युद्धमा उग्र ती सैनिकहरू पार्थहरूमाथि जाइलागेर सङ्ख्याबलको श्रेष्ठताका कारण चाँडै नै तिनीहरूलाई विचलित पार्न थाले।
3कुरुहरूद्वारा प्रहार गरिएपछि पाण्डव सेना दुवै कृष्णकै सामु रणभूमिमा टिक्न सकेन, यद्यपि भीमसेनले तिनीहरूलाई रोके। तब क्रोधले भरिएका धनञ्जयले कृपाचार्य तथा उनका अनुयायीहरूलाई र कृतवर्मालाई पनि बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
4सहदेवले शकुनि र उसको सेनाभागलाई रोके। नकुलले पार्श्वबाट मद्रराजमाथि दृष्टि राखे।
5द्रौपदीका (पाँचै) पुत्रले (कुरुसेनाका) अनेक राजाहरूको सामना गरे। पाञ्चालराजकुमार शिखण्डीले द्रोणपुत्रलाई रोके।
6गदा धारण गरेका भीमसेनले राजा (दुर्योधन)को सामना गरे। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले आफ्नो सेनाको अग्रभागमा रहेर शल्यलाई रोके।
7तपाईंका योद्धाहरू र शत्रुका योद्धाहरूबीच, जसमध्ये कोही पनि कहिल्यै युद्धबाट पछि हटेको थिएन, यी जोडीहरू उभिनासाथ पुनः भिडन्त भयो।
8शल्यले एउटा अद्भुत कर्म गरेर देखाए, किनभने उनले एक्लै सम्पूर्ण पाण्डव सेनासँग युद्ध गरे।
9तब त्यस युद्धमा युधिष्ठिरको नजिक उभिएका शल्य चन्द्रमाको नजिक शनि ग्रहजस्तै देखिए।
10विषालु सर्पजस्ता बाणले राजालाई पीडित पारेर शल्य भीमतिर बढे र तिनलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
11शल्यले देखाएको हातको लाघव र अस्त्रमाथिको अधिकार देखेर दुवै सेनाले उनको ठूलो प्रशंसा गरे।
12शल्यद्वारा आक्रान्त भई अत्यन्त घाइते पाण्डवहरू युधिष्ठिरको रोक्ने आदेशको उपेक्षा गरेर युद्धभूमिबाट भागे।
13जब मद्रराजले यसरी सैनिकहरूको वध गरिरहेका थिए, तब पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर क्रोधले भरिए।
14आफ्नो बलको आश्रय लिएर ती महारथी या त विजय पाउने अथवा मृत्युको वरण गर्ने निश्चय गरेर मद्रराजमाथि आक्रमण गर्न थाले।
15आफ्ना सम्पूर्ण भाइ तथा कृष्णलाई पनि बोलाएर उनले तिनीहरूलाई भने — "भीष्म, द्रोण, कर्ण तथा कौरवहरूको पक्षमा लड्ने अन्य राजाहरू — सबै युद्धमा मारिइसकेका छन्। तिमीहरू सबैले आ-आफ्ना भागमा पराक्रम र साहस देखाएका छौ।
16अब केवल महारथी शल्यको एउटा भाग बाँकी छ। आज म युद्धमा ती मद्रराजलाई परास्त गर्न चाहन्छु। त्यस कार्यको सिद्धिका विषयमा अब म तिमीहरूलाई आफ्नो इच्छा बताउँछु।
17यी दुई वीर, अर्थात् मद्रवती (माद्री)का दुवै पुत्र, मेरा रथचक्रको रक्षा गर्नेछन्। यी यस्ता वीर हुन् जसलाई स्वयं वासवले पनि परास्त गर्न सक्दैनन्। क्षत्रिय धर्मको पालन गर्दै यी दुवै, जो सबै प्रकारका सम्मानका योग्य र आफ्नो व्रतमा दृढ छन्, आफ्ना मामासँग युद्ध गर्नेछन्।
18या त शल्यले मलाई युद्धमा मारिदिनेछन्, अथवा म तिनको वध गर्नेछु। तिमीहरूको कल्याण होस्। हे संसारका वीरश्रेष्ठहरू, मेरा यी सत्य वचन सुन।
19क्षत्रिय धर्मको पालन गर्दै म आफ्ना मामासँग युद्ध गर्नेछु, या त विजय पाउने अथवा मारिने निश्चय गरेर।
20रथ सजाउनेहरूले शास्त्रोक्त विधिअनुसार मेरो रथ चाँडै नै शल्यको रथभन्दा बढी अस्त्रशस्त्र र उपकरणले सजाइदिनुपर्दछ।
21शिनिका नाति (सात्यकि)ले मेरो दाहिने पाङ्ग्राको र धृष्टद्युम्नले बायाँ पाङ्ग्राको रक्षा गरून्। आज पृथापुत्र धनञ्जयले मेरो पछिल्लो भागको रक्षा गरून्।
22र योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीम मेरो अगाडि रहेर युद्ध गरून्। यसरी चाँडै नै हुने त्यस महासंग्राममा म शल्यभन्दा श्रेष्ठ रहनेछु।"
23राजाद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि उनका सम्पूर्ण हितैषीहरूले त्यही गरे जो तिनीहरूलाई गर्न भनिएको थियो।
24तब पाण्डव सेना पुनः हर्षले भरियो, विशेष गरी पाञ्चाल, सोमक र मत्स्यहरू।
25त्यो प्रतिज्ञा गरेर राजा मद्रराजतिर बढे। तब पाञ्चालहरूले असङ्ख्य शङ्ख र नगरा बजाए तथा सिंहनाद गरे।
26महान् उत्साहले सम्पन्न र क्रोधले भरिएर तिनीहरू हर्षनाद गर्दै कुरुश्रेष्ठ मद्रराजमाथि जाइलागे। र तिनीहरूले हात्तीका घण्टीको शब्द तथा शङ्ख र तुरहीको उच्च ध्वनिले पृथ्वी गुन्जाइदिए।
27तब तपाईंका पुत्र र वीर मद्रराजले उदयाचल र अस्ताचलजस्तै ती आक्रमणकारीहरूको सामना गरे।
28गर्वले भरिएका शल्यले शत्रुहरूको दमन गर्ने राजा युधिष्ठिरमाथि इन्द्रको वर्षाजस्तै बाणको वर्षा गरे।
29उता कुरुहरूका महान् राजा (युधिष्ठिर)ले पनि आफ्नो सुन्दर धनुष उठाएर द्रोणबाट प्राप्त नाना प्रकारका शिक्षाको प्रदर्शन गरे।
30र उनले सुन्दरता, शीघ्रता तथा महान् कौशलका साथ एकपछि अर्को बाणको वर्षा गरे। जब उनी युद्धमा विचरण गर्दथे, तब उनमा कसैले पनि कुनै छिद्र देख्न सकेन।
31बलवान् शल्य र युधिष्ठिरले एकअर्कालाई त्यसै गरी घाइते पारे जसरी मासुको एक टुक्राका लागि लड्ने दुई बाघ।
32युद्धमा आनन्द लिने तपाईंका पुत्रसँग भीमले युद्ध गरे। धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा पाण्डुबाट उत्पन्न माद्रीका दुवै पुत्रले चारैतिर शकुनि तथा अन्य कुरुवीरहरूको सामना गरे।
33हे राजन्, तपाईंको नीच नीतिका कारण तपाईंका मानिसहरू र शत्रुका मानिसहरूबीच, जो सबै विजयको इच्छाले प्रेरित थिए, पुनः एक भयंकर युद्ध भयो।
34भीमको स्वर्णमण्डित ध्वजाको लक्ष्य साधेर दुर्योधनले तब एउटा सीधा बाणले त्यस युद्धमा त्यसलाई काटिदियो।
35हे मानदाता, अनेक घण्टीले सजिएको भीमसेनको त्यो सुन्दर ध्वजा खस्यो।
36अनि राजाले एउटा तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणले हात्तीको सुँडजस्तै भीमको सुन्दर धनुष काटिदियो।
37धनुषबाट वञ्चित भएपछि महातेजस्वी भीमले तब आफ्नो पराक्रम देखाउँदै तपाईंका पुत्रको छातीमाथि एउटा भालाले प्रहार गरे। यसमा तपाईंको पुत्र आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा बस्यो।
38दुर्योधन मूर्छित भएपछि वृकोदरले क्षुरप्र बाणले उसका सारथिको शिर धडबाट काटिदिए।
39हे भरत, सारथिबाट वञ्चित भई दुर्योधनको रथका घोडाहरू रथलाई घिसार्दै चारैतिर उन्मत्त भई दौडे, जसमा कौरवहरू उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले।
40तब महारथी अश्वत्थामा, कृपाचार्य र कृतवर्मा तपाईंका पुत्रलाई बचाउने इच्छाले त्यस रथको पछिपछि दौडे।
41यसमा सेना अत्यन्त क्षुब्ध भयो। दुर्योधनका अनुयायीहरू भयभीत भए। त्यही बेला गाण्डीवधारीले आफ्नो धनुष तानेर तिनीहरूको बाणले वध गर्न थाले।
42तब क्रोधले भरिएका युधिष्ठिर हात्तीको दाँतजस्तै सेता र मनजस्तै वेगवान् आफ्ना घोडाहरू आफैँ हाँक्दै मद्रराजमाथि जाइलागे। तब हामीले कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरमा केही अद्भुत देख्यौँ, किनभने स्वभावले अत्यन्त मृदु भएर पनि उनी तब अत्यन्त भयंकर भए।
43आँखा फारेर र क्रोधले शरीर काँप्दै कुन्तीपुत्रले तीक्ष्ण बाणले सयौँ-हजारौँ शत्रु योद्धाको वध गरे।
44हे राजन्, उनीद्वारा अनेक सैनिक त्यसै गरी ढालिए जसरी वज्रले भाँचिएका पर्वतशिखर।
45घोडा, सारथि र ध्वजासहित रथहरूलाई ढाल्दै र अनेक महारथीहरूलाई धराशायी पार्दै युधिष्ठिर कुनै सहायताविना त्यहाँ त्यसै गरी क्रीडा गर्न थाले जसरी मेघसमूहलाई छिन्नभिन्न पार्ने प्रबल वायु।
46क्रोधले भरिएर उनले त्यस युद्धमा आरोहीसहितका घोडा, आरोहीविनाका घोडा तथा हजारौँ पैदल सैनिकको त्यसै गरी वध गरे जसरी प्रलयकालमा रुद्रले प्राणीहरूको संहार गर्दछन्।
47चारैतिर बाण छोडेर रणभूमि खाली पारिसकेपछि युधिष्ठिर मद्रराजतिर बढे र भने — "रोकिनुहोस्, रोकिनुहोस्!"
48भयंकर कर्म भएका ती वीरका पराक्रम देखेर तपाईंका सम्पूर्ण योद्धाहरू भयले भरिए। तर शल्य उनीमाथि जाइलागे।
49ती दुवैले क्रोधमा आ-आफ्ना शङ्ख फुके। फर्केर र एकअर्कालाई ललकार्दै ती दुवै परस्पर भिडे।
50तब शल्यले युधिष्ठिरलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए। त्यसै गरी कुन्तीपुत्रले पनि मद्रराजलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
51तब ती दुवै वीर, शल्य र युधिष्ठिर, त्यस युद्धमा एकअर्काका बाणले घाइते र रगतमा नुहाएका, फुलेका सिमल र किंशुक रूखजस्तै देखिन्थे। युद्धमा देदीप्यमान र अजेय ती दुवै यशस्वी योद्धाले उच्च रणघोष गरे।
52हे भरत, ती दुवैलाई देखेर सैनिकहरूले यो निश्चय गर्न सकेनन् कि यीमध्ये कसले जित्नेछ। पृथापुत्रले मद्रराजको वध गरेर पृथ्वी भोग्नेछन्, अथवा शल्यले पाण्डुपुत्रको वध गरेर दुर्योधनलाई पृथ्वी सुम्पनेछन् — त्यहाँ उपस्थित योद्धाहरूले यसको निर्णय गर्न सकेनन्।
53त्यस युद्ध चल्दै गर्दा राजा युधिष्ठिरले आफ्नो शत्रुलाई आफ्नो दाहिनेतिर पारे। तब शल्यले युधिष्ठिरमाथि सय श्रेष्ठ बाण हाने। अर्को तीक्ष्ण बाणले उनले तिनको धनुष काटिदिए।
54अर्को धनुष उठाएर युधिष्ठिरले शल्यमाथि तीन सय बाणले प्रहार गरे र क्षुरप्र बाणले तिनको धनुष काटिदिए।
55तब पाण्डुपुत्रले केही सीधा बाणले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीका चारै घोडाको वध गरिदिए। अनि दुई अन्य अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले उनले शल्यका दुवै पार्ष्णिसारथिलाई काटिदिए।
56अनि अर्को चम्किलो, राम्ररी उध्याइएको र तीक्ष्ण बाणले उनले आफ्नो सामु उभिएका शल्यको ध्वजा काटिदिए। तब, हे शत्रुदमन, दुर्योधनको सेना तितरबितर भयो।
57यस बेला द्रोणपुत्र त्यस्तो अवस्थामा पुगेका मद्रराजतिर हतारिँदै बढे र उनलाई तुरुन्तै आफ्नो रथमा चढाएर त्यहाँबाट हटे।
58ती दुवै क्षणभर गएपछि तिनीहरूले युधिष्ठिरको उच्च ललकार सुने। तब मद्रराज रोकिए र अर्को राम्ररी सजिएको रथमा आरूढ भए।
59त्यस श्रेष्ठ रथको घरघराहट मेघको गडगडाहटजस्तै गम्भीर थियो। अस्त्रशस्त्र, उपकरण तथा सबै प्रकारका सामग्रीले राम्ररी सजिएको त्यो रथले शत्रुहरूको रौँ ठाडो पारिदिन्थ्यो।