अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Beholding the army thus scattered the brave king of the Madras address his driver, saying-Quickly urge these horses fleet as thought.
2There stands king Yudhishthira, the son of Pandu, shining with the uinbrella held over his head.
3Reach me there quickly driver and witness my power. The Parthas are unable to stand before me in battle."
4Thus addressed the driver, of the Madra king, proceeded where stood the righteous king Yudhishthira of sure aim.
5Shalya suddenly attacked the mighty army of the Pandavas. Alone he withstood it like the continent withstanding the surging deep.
6The huge army of the Pandavas, coming against Shalya, O sire, stood still in that battle, like the rushing deep upon being obstructed by a mountain.
7Beholding the king of the Madras standing for battle on the field, the Kouravas returned, making death their goal.
8After they had come back, O king and separately taken up their positions in a wellformed array, an awful encounter took place in which blood flowed freely like water. The invincible Nakula encountered Chitrasena.
9These two heroes, both excellent bowmen, approaching, covered each other with downpours of arrows in that battle, like two pouring clouds risen in the sky on the south and the north. I could mark no difference between the son of Pandu and his antagonist.
10Both of them were masters of weapons, both very powerful and both were experienced car-warriors. Each determined upon killing the other, they carefully looked for each other's weak point.
11Then, O king, with a broad-headed arrow, well-tempered and sharp Chitrasena cut off Nakula's bow at the handle.
12Fearlessly then the son of Karna struck the bowless Nakula at the forehead with three gold-winged arrows whetted on stone.
13With a few more sharp arrows he killed Nakula's horses, Next he struck down both the standard and the driver of his antagonist, each with three arrows.
14With those three arrows shot off the arms of his foe and striking his forehead, Nakula, O king, looked beautiful like a mountain of three summits.
15Deprived of his bow and his car, the brave Nakula, taking up a sword, jumped down from his car like a lion from a mountain suminit.
16As, however, he rushed on foot, his antagonist discharged a shower of arrows upon him. The highly active Nakula received that downpour of arrows on his shield.
17Getting at the car of Chitrasena, the mightyarmed hero, the untiring son of Pandu, conversant with all modes of warfare, appeared before the troops.
18The son of Pandu then cut off from Chitrasena's trunk his diadem-decked head, adorned with ear-rings and bedecked with a beautiful nose and a pair of large eyes. At this, Chitrasena, effulgent like the Sun, dropped down on the terrace of his car.
19Beholding Chitrasena killed at the great carwarriors shouted there like lions and lauded him.
20Meanwhile, beholding their brother slain, the two sons of Karna, viz., Sushena and Satyasena, both of whom were great carwarriors, made a downpour of sharp arrows.
21Those foremost of car-warriors rushed quickly against the son of Pandu like a pair of tigers, O king, in the deep forest rushing against an elephant for slaying him.
22Both of them covered the great car-worrier Nakula with keen arrows. When they discharged arrows, they looked like two masses of clouds pouring rain in torrents.
23Though wounded with arrows all over his body the valiant and heroic son of Pandu cheerfully took up another bow after getting upon another car and stood in battle like the angry Destroyers himself,
24Then those two brothers, O kings, with their straight arrows, cut off Nakula's car into pieces.
25Then Nakula, laughing, struck the four horses of Satyasena with four whetted and keen arrows in that encounter.
26Shooting a long gold-winged shaft the son of Pandu then cut off, O king, the bow of Satyasena.
27At this the latter, mounting on another car and taking up another bow, as also his brother Sushena, rushed against the son of Pandu.
28The brave son of Madri fearlessly struck each of them, O monarch, with a couple of arrows.
29Then worked up with wrath, the mighty car-warrior Sushena, cut off, in that battle, the formidable bow of Pandu's son with a razorshaped arrow.
30Then Nakula, beside himself with rage, took up another bow and struck Sushena with five arrows and his standard with one.
31Without losing a moment, he then cut off the boy and the leathern fence of Saryasena also, at which all the troops there sent up a loud shout.
32Satyasena, taking up another foe-slaying and powerful bow, covered the son of Pandu with arrows on all sides.
33Baffling those arrows Nakula, that slayer of hostile heroes, struck each of his antagonists with a couple of arrows.
34Each of the latter separately struck the son of Pandu in return with ma..y straight coursing arrows. Afterwards they struck Nakula's driver also with many keen arrows.
35The brave and light-handed Satyasena then cut off without his brother's help the shafts of Nakula's car and his bow with a couple of arrows.
36The great car warrior Nakula, however, standing on his car, took up a golden mounted and keen dart steeped in oil and exceedingly bright.
37It resembled, O king, a she-snake of dreadful poison, frequently darting out her tongue. Raising that weapon he hurled it at Satyasena in that battle.
38That dart, O king, cut the heart of Satyasena in that battle into a hundred pieces and he fell down dead upon the Earth from his car.
39Beholding his brother killed Sushena, beside himself with rage, suddenly made Nakula careless in that battle. Without losing a moment, he poured arrows over the son of Pandu fighting on foot. He pierced four arrows and destroyed his four cars. Again he pierced five and cut off his flag. Then by three the son of Karna killed charioteer and uttered a loud leonine roar.
40Seeing Nakula carless, the mighty carwarrior Sutasoma, the son of Draupadi rushed, there for rescuing his father in battle.
41Riding then the car of Sutasoma, Nakula, that hero of Bharata's race, looked beautiful like a lion upon a mountain. Then taking up another bow, he fought with Sushena.
42Those two great car-warriors, approaching each other and discharging arrows, tried to kill each other.
43Then Sushena, filled with rage, struck the son of Pandu with three arrows and Sutasoma with twenty in the arms and the chest.
44At this the impetuous Nakula, O king, that slayer of hostile heroes, covered all the points of the compass with shafts.
45Then taking up a sharp and powerful arrow having a semi-circular head, Nakula shot it with great force at Karna's son in that battle.
46With that arrow, O best of kings, the son of Pandu cut off from Sushena's trunk his head before all the troops. That feat was highly wonderful.
47Thus killed by the illustrious Nakula Karna's son drooped down like a tall tree on the bank of a river thrown down by the current of the river.
48Seeing the destruction of Karna's son and the power of Nakula, your army, O best of Bharatas, fled away in fear.
49Their General however, the brave and valiant king of the Madras, that repressor of foes, then protected, O king, those troops in battle.
50Rallying his army, O king, Shalya stood fearlessly in battle sending forth leonine shouts and twanging his bow fiercely.
51Then your soldiers O king, protected in battle by that firm bowman, cheerfully rushed against the enemy once more from all sides.
52Those great warriors, encircling that great bowmen, the king of the Madras, stood, O king, desirous of fighting on every side.
53Then Satyaki and Bhimasena and those two Pandavas, the twin sons of Madri, placing that modest chastiser of foes, Yudhishthira, at their head and surrounding him on all sides in that battle, sent up leonine roars. And those heroes also caused a loud sound of the arrows and frequently sent up war-cries.
54Smingly, all your warriors, enraged, quickly encompassed the king of the Madras and stood there for battle.
55Then took place on encounter filling the coward with fear, between your soldiers and the enemy, both of whom were bent upon meeting with death.
56The battle between fearless combatants resembled, O king that between the gods and the Asuras in days of yore and increased the population of Yama's kingdom.
57Then the ape-emblemed son of Pandu, O king, having killed the Samsaptakas in battle, rushed against the Kauravas.
58Smiling, all the Pandavas, headed by Dhrishtadyumna, proceeded against the same detachment discharging keen arrows.
59Overpowered by the Pandavas, the Kaurava army were stupefied. Indeed, those divisions then could not distinguish the cardinal and the minor points of the compass.
60Covered with keen arrows shot by the Pandavas, the Kaurava ariny, deprived of its foremost warriors, were routed on all sides. Indeed, O Kauravya, your army were killed by the mighty car-warriors of the Pandavas.
61Similarly, the Pandava army, O king, were killed in hundreds and thousands in that battle by your sons on every side with their arrows.
62While the two armies, in their excitement, were thus killing each other, they became much agitated like two streams in the rains.
63During the onset of that dreadful fight, O king, a great fear possessed your warriors as also those of the Pandavas.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — सेना को इस प्रकार बिखरा हुआ देखकर वीर मद्रराज ने अपने सारथि से कहा — "इन मन के समान वेगवान् घोड़ों को शीघ्र हाँको।
2वहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर खड़े हैं, जो अपने सिर पर तने हुए छत्र से शोभायमान हैं।
3हे सारथि, मुझे शीघ्र वहाँ पहुँचाओ और मेरा पराक्रम देखो। पार्थ युद्ध में मेरे सम्मुख टिक नहीं सकते।"
4इस प्रकार कहे जाने पर मद्रराज का सारथि वहाँ चला जहाँ अचूक लक्ष्य वाले धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर खड़े थे।
5शल्य ने सहसा पाण्डवों की विशाल सेना पर आक्रमण कर दिया। अकेले ही उन्होंने उसे वैसे ही रोक लिया जैसे तट उमड़ते समुद्र को रोक लेता है।
6हे तात, शल्य के सम्मुख आई पाण्डवों की विशाल सेना उस युद्ध में वैसे ही ठिठक गई जैसे पर्वत से रुकने पर उमड़ता हुआ समुद्र।
7मद्रराज को रणभूमि में युद्ध के लिए खड़ा देखकर कौरव मृत्यु को ही अपना लक्ष्य बनाकर लौट आए।
8हे राजन्, उनके लौट आने और सुगठित व्यूह में अलग-अलग अपने स्थान ले लेने पर एक भयंकर संग्राम हुआ, जिसमें रक्त जल के समान बहा। अजेय नकुल की चित्रसेन से भिड़न्त हुई।
9दोनों उत्तम धनुर्धर वे दोनों वीर पास आकर उस युद्ध में एक-दूसरे को बाणों की वर्षा से ढँकने लगे, मानो दक्षिण और उत्तर दिशा में उठे हुए दो बरसते मेघ हों। मैं पाण्डुपुत्र और उसके प्रतिद्वन्द्वी में कोई अन्तर न कर सका।
10वे दोनों अस्त्रों के ज्ञाता थे, दोनों अत्यन्त बलवान् थे और दोनों अनुभवी महारथी थे। एक-दूसरे का वध करने पर उतारू वे दोनों सावधानी से एक-दूसरे का दुर्बल स्थान खोजते रहे।
11तब, हे राजन्, चित्रसेन ने एक भलीभाँति पैने और तीक्ष्ण चौड़े फल वाले बाण से नकुल का धनुष मूठ के पास से काट डाला।
12तब कर्ण के पुत्र ने निर्भय होकर धनुषहीन नकुल के मस्तक पर पत्थर पर तेज किए हुए तीन स्वर्णपंख वाले बाणों से प्रहार किया।
13कुछ और तीक्ष्ण बाणों से उसने नकुल के घोड़ों का वध कर दिया। फिर तीन-तीन बाणों से उसने अपने प्रतिद्वन्द्वी की ध्वजा और सारथि दोनों को गिरा दिया।
14शत्रु द्वारा छोड़े गए और मस्तक में लगे उन तीन बाणों से, हे राजन्, नकुल तीन शिखरों वाले पर्वत के समान शोभित हुए।
15धनुष और रथ दोनों से वंचित होकर वीर नकुल खड्ग उठाकर अपने रथ से वैसे ही कूद पड़े जैसे पर्वत के शिखर से सिंह।
16किन्तु जब वे पैदल ही आगे बढ़े, तब उनके प्रतिद्वन्द्वी ने उन पर बाणों की वर्षा कर दी। अत्यन्त फुर्तीले नकुल ने बाणों की वह वर्षा अपनी ढाल पर झेल ली।
17चित्रसेन के रथ तक पहुँचकर वे महाबाहु वीर, युद्ध की समस्त पद्धतियों के ज्ञाता अथक पाण्डुपुत्र सेनाओं के सम्मुख आ खड़े हुए।
18तब पाण्डुपुत्र ने चित्रसेन के धड़ से उसका किरीटधारी सिर काट डाला, जो कुण्डलों से सुशोभित और सुन्दर नासिका तथा बड़े-बड़े नेत्रों से युक्त था। इस पर सूर्य के समान तेजस्वी चित्रसेन अपने रथ के पिछले भाग पर गिर पड़ा।
19चित्रसेन को मारा गया देखकर वहाँ के महारथी सिंहों के समान गरजे और नकुल की प्रशंसा करने लगे।
20इसी बीच अपने भाई को मारा गया देखकर कर्ण के दोनों पुत्रों, अर्थात् सुषेण और सत्यसेन ने, जो दोनों महारथी थे, तीक्ष्ण बाणों की वर्षा कर दी।
21हे राजन्, वे महारथी शीघ्रता से पाण्डुपुत्र पर वैसे ही टूट पड़े जैसे घने वन में दो व्याघ्र किसी हाथी का वध करने के लिए उस पर टूट पड़ते हैं।
22उन दोनों ने महारथी नकुल को तीक्ष्ण बाणों से ढँक दिया। बाण छोड़ते समय वे मूसलाधार वर्षा करते दो मेघसमूहों के समान प्रतीत होते थे।
23यद्यपि सारे शरीर में बाणों से घायल थे, तथापि पराक्रमी और वीर पाण्डुपुत्र ने प्रसन्नतापूर्वक दूसरे रथ पर चढ़कर दूसरा धनुष उठाया और युद्ध में क्रुद्ध साक्षात् संहारक के समान खड़े हो गए।
24हे राजन्, तब उन दोनों भाइयों ने अपने सीधे बाणों से नकुल के रथ के टुकड़े-टुकड़े कर डाले।
25तब उस भिड़न्त में नकुल ने हँसते हुए चार तीक्ष्ण और पैने बाणों से सत्यसेन के चारों घोड़ों पर प्रहार किया।
26हे राजन्, तब पाण्डुपुत्र ने एक लम्बा स्वर्णपंख वाला बाण छोड़कर सत्यसेन का धनुष काट डाला।
27इस पर वह दूसरे रथ पर चढ़कर और दूसरा धनुष लेकर अपने भाई सुषेण सहित पाण्डुपुत्र पर टूट पड़ा।
28हे महाराज, माद्री के वीर पुत्र ने निर्भय होकर उन दोनों में से प्रत्येक पर दो-दो बाणों से प्रहार किया।
29तब क्रोध से भरे महारथी सुषेण ने उस युद्ध में क्षुरप्र बाण से पाण्डुपुत्र का दुर्जेय धनुष काट डाला।
30तब क्रोध से आपे में न रहते हुए नकुल ने दूसरा धनुष उठाया और सुषेण पर पाँच बाणों से तथा उसकी ध्वजा पर एक बाण से प्रहार किया।
31एक क्षण भी गँवाए बिना उन्होंने सत्यसेन का धनुष और चर्मत्राण भी काट डाला, जिस पर वहाँ की समस्त सेना ने ऊँचा हर्षनाद किया।
32सत्यसेन ने दूसरा शत्रुहन्ता और बलशाली धनुष उठाकर पाण्डुपुत्र को चारों ओर से बाणों से ढँक दिया।
33उन बाणों को व्यर्थ करते हुए शत्रुवीरों का संहार करने वाले नकुल ने अपने दोनों प्रतिद्वन्द्वियों में से प्रत्येक पर दो-दो बाणों से प्रहार किया।
34उन दोनों ने भी अलग-अलग अनेक सीधे जाने वाले बाणों से पाण्डुपुत्र पर प्रहार किया। तत्पश्चात् उन्होंने अनेक तीक्ष्ण बाणों से नकुल के सारथि पर भी प्रहार किया।
35तब वीर और हलके हाथ वाले सत्यसेन ने अपने भाई की सहायता के बिना ही दो बाणों से नकुल के रथ का जुआ-दण्ड और उनका धनुष काट डाला।
36किन्तु महारथी नकुल ने अपने रथ पर खड़े होकर एक स्वर्णजड़ित, तीक्ष्ण, तेल में बुझाया हुआ और अत्यन्त देदीप्यमान भाला उठाया।
37हे राजन्, वह बार-बार जीभ लपलपाती हुई भयंकर विष वाली सर्पिणी के समान प्रतीत होता था। उस अस्त्र को उठाकर उन्होंने उस युद्ध में सत्यसेन पर फेंका।
38हे राजन्, उस भाले ने उस युद्ध में सत्यसेन के हृदय के सौ टुकड़े कर डाले और वह अपने रथ से पृथ्वी पर मरा हुआ गिर पड़ा।
39अपने भाई को मारा गया देखकर क्रोध से आपे में न रहते हुए सुषेण ने सहसा उस युद्ध में नकुल को रथहीन कर दिया। एक क्षण भी गँवाए बिना उसने पैदल लड़ते हुए पाण्डुपुत्र पर बाणों की वर्षा कर दी। उसने चार बाण मारकर उनके चारों घोड़ों का नाश किया। फिर पाँच बाणों से उनकी ध्वजा काट डाली। तत्पश्चात् तीन बाणों से कर्णपुत्र ने उनके सारथि का वध किया और ऊँचा सिंहनाद किया।
40नकुल को रथहीन देखकर द्रौपदी के पुत्र महारथी सुतसोम युद्ध में अपने पिता की रक्षा के लिए वहाँ दौड़े आए।
41तब सुतसोम के रथ पर चढ़कर भरतवंशी वे वीर नकुल पर्वत पर बैठे सिंह के समान शोभित हुए। फिर दूसरा धनुष उठाकर उन्होंने सुषेण से युद्ध किया।
42वे दोनों महारथी एक-दूसरे के पास आकर और बाण छोड़ते हुए एक-दूसरे का वध करने का प्रयत्न करने लगे।
43तब क्रोध से भरे सुषेण ने पाण्डुपुत्र पर तीन बाणों से और सुतसोम की भुजाओं तथा वक्षःस्थल पर बीस बाणों से प्रहार किया।
44हे राजन्, इस पर शत्रुवीरों का संहार करने वाले वेगवान् नकुल ने समस्त दिशाओं को बाणों से भर दिया।
45तब अर्धचन्द्राकार फल वाला एक तीक्ष्ण और शक्तिशाली बाण उठाकर नकुल ने उसे उस युद्ध में कर्णपुत्र पर बड़े वेग से छोड़ा।
46हे राजाओं में श्रेष्ठ, उस बाण से पाण्डुपुत्र ने समस्त सेनाओं के सम्मुख सुषेण के धड़ से उसका सिर काट डाला। वह कर्म अत्यन्त अद्भुत था।
47इस प्रकार यशस्वी नकुल द्वारा मारा गया कर्णपुत्र नदी के तट पर खड़े उस ऊँचे वृक्ष के समान गिर पड़ा जिसे नदी की धारा ने गिरा दिया हो।
48हे भरतश्रेष्ठ, कर्णपुत्र का विनाश और नकुल का पराक्रम देखकर आपकी सेना भय से भाग खड़ी हुई।
49किन्तु उनके सेनापति, शत्रुओं का दमन करने वाले वीर और पराक्रमी मद्रराज ने, हे राजन्, तब युद्ध में उस सेना की रक्षा की।
50हे राजन्, अपनी सेना को पुनः संगठित करके शल्य सिंहनाद करते और अपने धनुष की उग्र टंकार करते हुए युद्ध में निर्भय खड़े हो गए।
51हे राजन्, तब उस दृढ़ धनुर्धर द्वारा युद्ध में सुरक्षित आपके सैनिक प्रसन्न होकर पुनः चारों ओर से शत्रु पर टूट पड़े।
52हे राजन्, वे महान् योद्धा उन महाधनुर्धर मद्रराज को घेरकर हर ओर से युद्ध के इच्छुक होकर खड़े हो गए।
53तब सात्यकि, भीमसेन तथा माद्री के जुड़वाँ पुत्र वे दोनों पाण्डव, शत्रुओं का दमन करने वाले विनम्र युधिष्ठिर को आगे करके और उस युद्ध में चारों ओर से उन्हें घेरकर सिंहनाद करने लगे। और उन वीरों ने बाणों का महान् शब्द उत्पन्न किया तथा बार-बार रणघोष किया।
54इसी प्रकार आपके समस्त योद्धा भी हँसते हुए और क्रोध से भरकर शीघ्रता से मद्रराज को घेरकर वहाँ युद्ध के लिए खड़े हो गए।
55तब आपके सैनिकों और शत्रुओं के बीच, जो दोनों ही मरने पर उतारू थे, कायरों को भय से भर देने वाला एक संग्राम हुआ।
56हे राजन्, निर्भय योद्धाओं के बीच वह युद्ध प्राचीन काल के देवासुर संग्राम के समान था और उसने यम के राज्य की जनसंख्या बढ़ा दी।
57हे राजन्, तब कपिध्वज पाण्डुपुत्र (अर्जुन) युद्ध में संशप्तकों का वध करके कौरवों पर टूट पड़े।
58मुसकराते हुए समस्त पाण्डव, धृष्टद्युम्न को आगे किए, तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए उसी सेनाभाग की ओर बढ़े।
59पाण्डवों से अभिभूत कौरव सेना मूर्च्छित-सी हो गई। वस्तुतः वे सेनाभाग तब दिशाओं और उपदिशाओं में भेद न कर सके।
60पाण्डवों द्वारा छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों से ढँकी हुई और अपने श्रेष्ठ योद्धाओं से वंचित कौरव सेना चारों ओर से परास्त हो गई। हे कौरव्य, वस्तुतः आपकी सेना का पाण्डवों के महारथियों ने वध कर डाला।
61इसी प्रकार, हे राजन्, उस युद्ध में आपके पुत्रों ने भी अपने बाणों से चारों ओर पाण्डवों की सेना का सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में वध किया।
62इस प्रकार आवेश में भरकर जब दोनों सेनाएँ एक-दूसरे का वध कर रही थीं, तब वे वर्षाकाल की दो नदियों के समान अत्यन्त क्षुब्ध हो उठीं।
63हे राजन्, उस भयंकर संग्राम के आरम्भ में आपके योद्धाओं को तथा पाण्डवों के योद्धाओं को भी महान् भय ने घेर लिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — सेना यसरी छरिएको देखेर वीर मद्रराजले आफ्ना सारथिलाई भने — "यी मनजस्तै वेगवान् घोडाहरूलाई चाँडो हाँक।
2त्यहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर उभिएका छन्, जो आफ्नो शिरमाथि तानिएको छत्रले शोभायमान छन्।
3हे सारथि, मलाई चाँडो त्यहाँ पुर्याऊ र मेरो पराक्रम हेर। पार्थहरू युद्धमा मेरो सामु टिक्न सक्दैनन्।"
4यसरी भनिएपछि मद्रराजका सारथि त्यहाँ गए जहाँ अचूक लक्ष्य भएका धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर उभिएका थिए।
5शल्यले अचानक पाण्डवहरूको विशाल सेनामाथि आक्रमण गरे। एक्लै उनले त्यसलाई त्यसै गरी रोके जसरी किनारले उर्लिएको समुद्रलाई रोक्दछ।
6हे तात, शल्यको सामु आएको पाण्डवहरूको विशाल सेना त्यस युद्धमा त्यसै गरी अडियो जसरी पर्वतले रोकिएपछि उर्लिएको समुद्र।
7मद्रराजलाई रणभूमिमा युद्धका लागि उभिएको देखेर कौरवहरू मृत्युलाई नै आफ्नो लक्ष्य बनाएर फर्के।
8हे राजन्, तिनीहरू फर्केर र सुगठित व्यूहमा छुट्टाछुट्टै आफ्ना स्थान लिएपछि एक भयंकर संग्राम भयो, जसमा रगत पानीझैँ बग्यो। अजेय नकुलको चित्रसेनसँग भिडन्त भयो।
9दुवै उत्तम धनुर्धर ती दुई वीर नजिक आएर त्यस युद्धमा एकअर्कालाई बाणको वर्षाले ढाक्न थाले, मानौँ दक्षिण र उत्तर दिशामा उठेका दुई बर्सिरहेका मेघ हुन्। मैले पाण्डुपुत्र र उसको प्रतिद्वन्द्वीमा कुनै भिन्नता छुट्याउन सकिनँ।
10ती दुवै अस्त्रका ज्ञाता थिए, दुवै अत्यन्त बलवान् थिए र दुवै अनुभवी महारथी थिए। एकअर्काको वध गर्न उद्यत ती दुवैले सावधानीपूर्वक एकअर्काको कमजोर ठाउँ खोजिरहे।
11तब, हे राजन्, चित्रसेनले एउटा राम्ररी उध्याइएको र तीक्ष्ण चौडा फल भएको बाणले नकुलको धनुष मुठीनजिकै काटिदियो।
12तब कर्णका पुत्रले निर्भय भई धनुषविहीन नकुलको निधारमा ढुङ्गामा उध्याइएका तीन सुनका प्वाँख भएका बाणले प्रहार गर्यो।
13केही अन्य तीक्ष्ण बाणले उसले नकुलका घोडाहरूको वध गरिदियो। त्यसपछि तीन-तीन बाणले उसले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको ध्वजा र सारथि दुवैलाई ढालिदियो।
14शत्रुले छोडेका र निधारमा लागेका ती तीन बाणले, हे राजन्, नकुल तीन शिखर भएको पर्वतजस्तै शोभित भए।
15धनुष र रथ दुवैबाट वञ्चित भई वीर नकुल खड्ग उठाएर आफ्नो रथबाट त्यसै गरी हाम फाले जसरी पर्वतको शिखरबाट सिंह।
16तर जब उनी पैदलै अघि बढे, तब उनका प्रतिद्वन्द्वीले तिनीमाथि बाणको वर्षा गरिदियो। अत्यन्त फुर्तिला नकुलले बाणको त्यो वर्षा आफ्नो ढालमा थामे।
17चित्रसेनको रथसम्म पुगेर ती महाबाहु वीर, युद्धका सम्पूर्ण पद्धतिका ज्ञाता अथक पाण्डुपुत्र सेनाहरूका सामु उभिए।
18तब पाण्डुपुत्रले चित्रसेनको धडबाट उसको किरीटधारी शिर काटिदिए, जो कुण्डलले सुशोभित र सुन्दर नाक तथा ठूला-ठूला नेत्रले युक्त थियो। यसमा सूर्यजस्तै तेजस्वी चित्रसेन आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा ढल्यो।
19चित्रसेन मारिएको देखेर त्यहाँका महारथीहरू सिंहजस्तै गर्जे र नकुलको प्रशंसा गर्न थाले।
20यसैबीच आफ्नो भाइ मारिएको देखेर कर्णका दुवै पुत्र, अर्थात् सुषेण र सत्यसेनले, जो दुवै महारथी थिए, तीक्ष्ण बाणको वर्षा गरिदिए।
21हे राजन्, ती महारथीहरू हतारिँदै पाण्डुपुत्रमाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी घना वनमा दुई बाघ कुनै हात्तीको वध गर्न त्यसमाथि जाइलाग्दछन्।
22ती दुवैले महारथी नकुललाई तीक्ष्ण बाणले ढाकिदिए। बाण छोड्दा तिनीहरू मुसलधारे वर्षा गर्ने दुई मेघसमूहजस्तै देखिन्थे।
23यद्यपि सम्पूर्ण शरीरमा बाणले घाइते थिए, तथापि पराक्रमी र वीर पाण्डुपुत्रले प्रसन्नतापूर्वक अर्को रथमा चढेर अर्को धनुष उठाए र युद्धमा क्रुद्ध साक्षात् संहारकजस्तै उभिए।
24हे राजन्, तब ती दुई दाजुभाइले आफ्ना सीधा बाणले नकुलको रथका टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
25तब त्यस भिडन्तमा नकुलले हाँस्दै चार तीक्ष्ण र उध्याइएका बाणले सत्यसेनका चारै घोडामाथि प्रहार गरे।
26हे राजन्, तब पाण्डुपुत्रले एउटा लामो सुनको प्वाँख भएको बाण छोडेर सत्यसेनको धनुष काटिदिए।
27यसमा ऊ अर्को रथमा चढेर र अर्को धनुष लिएर आफ्नो दाजु सुषेणसहित पाण्डुपुत्रमाथि जाइलाग्यो।
28हे महाराज, माद्रीका वीर पुत्रले निर्भय भई ती दुवैमध्ये प्रत्येकमाथि दुई-दुई बाणले प्रहार गरे।
29तब क्रोधले भरिएका महारथी सुषेणले त्यस युद्धमा क्षुरप्र बाणले पाण्डुपुत्रको दुर्जेय धनुष काटिदियो।
30तब क्रोधले आफ्नो होसमा नरहेका नकुलले अर्को धनुष उठाए र सुषेणमाथि पाँच बाणले तथा उसको ध्वजामाथि एक बाणले प्रहार गरे।
31एक क्षण पनि नगुमाई उनले सत्यसेनको धनुष र चर्मत्राण पनि काटिदिए, जसमा त्यहाँको सम्पूर्ण सेनाले उच्च हर्षनाद गर्यो।
32सत्यसेनले अर्को शत्रुहन्ता र बलशाली धनुष उठाएर पाण्डुपुत्रलाई चारैतिरबाट बाणले ढाकिदियो।
33ती बाणहरूलाई व्यर्थ पार्दै शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने नकुलले आफ्ना दुवै प्रतिद्वन्द्वीमध्ये प्रत्येकमाथि दुई-दुई बाणले प्रहार गरे।
34ती दुवैले पनि छुट्टाछुट्टै अनेक सीधा जाने बाणले पाण्डुपुत्रमाथि प्रहार गरे। त्यसपछि तिनीहरूले अनेक तीक्ष्ण बाणले नकुलका सारथिमाथि पनि प्रहार गरे।
35तब वीर र हलुका हात भएका सत्यसेनले आफ्नो दाजुको सहायताविनै दुई बाणले नकुलको रथको जुवादण्ड र तिनको धनुष काटिदियो।
36तर महारथी नकुलले आफ्नो रथमा उभिएर एउटा सुनजडित, तीक्ष्ण, तेलमा निभाइएको र अत्यन्त देदीप्यमान भाला उठाए।
37हे राजन्, त्यो बारम्बार जिब्रो लपलपाइरहेकी भयंकर विष भएकी सर्पिणीजस्तै देखिन्थ्यो। त्यो अस्त्र उठाएर उनले त्यस युद्धमा सत्यसेनमाथि हाने।
38हे राजन्, त्यस भालाले त्यस युद्धमा सत्यसेनको हृदयका सय टुक्रा पारिदियो र ऊ आफ्नो रथबाट पृथ्वीमा मरेर लड्यो।
39आफ्नो भाइ मारिएको देखेर क्रोधले आफ्नो होसमा नरहेको सुषेणले अचानक त्यस युद्धमा नकुललाई रथहीन पारिदियो। एक क्षण पनि नगुमाई उसले पैदल लडिरहेका पाण्डुपुत्रमाथि बाणको वर्षा गरिदियो। उसले चार बाण हानेर तिनका चारै घोडाको नाश गर्यो। अनि पाँच बाणले तिनको ध्वजा काटिदियो। त्यसपछि तीन बाणले कर्णपुत्रले तिनका सारथिको वध गर्यो र उच्च सिंहनाद गर्यो।
40नकुललाई रथहीन देखेर द्रौपदीका पुत्र महारथी सुतसोम युद्धमा आफ्ना पिताको रक्षाका लागि त्यहाँ दौडेर आए।
41तब सुतसोमको रथमा चढेर भरतवंशी ती वीर नकुल पर्वतमा बसेको सिंहजस्तै शोभित भए। अनि अर्को धनुष उठाएर उनले सुषेणसँग युद्ध गरे।
42ती दुवै महारथी एकअर्काको नजिक आएर र बाण छोड्दै एकअर्काको वध गर्ने प्रयत्न गर्न थाले।
43तब क्रोधले भरिएको सुषेणले पाण्डुपुत्रमाथि तीन बाणले र सुतसोमका पाखुरा तथा छातीमाथि बीस बाणले प्रहार गर्यो।
44हे राजन्, यसमा शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने वेगवान् नकुलले सम्पूर्ण दिशाहरू बाणले भरिदिए।
45तब अर्धचन्द्राकार फल भएको एउटा तीक्ष्ण र शक्तिशाली बाण उठाएर नकुलले त्यसलाई त्यस युद्धमा कर्णपुत्रमाथि ठूलो वेगले हाने।
46हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यस बाणले पाण्डुपुत्रले सम्पूर्ण सेनाहरूका सामु सुषेणको धडबाट उसको शिर काटिदिए। त्यो कर्म अत्यन्त अद्भुत थियो।
47यसरी यशस्वी नकुलद्वारा मारिएको कर्णपुत्र नदीको किनारमा उभिएको त्यस अग्लो रूखजस्तै लड्यो जसलाई नदीको धाराले ढालिदिएको होस्।
48हे भरतश्रेष्ठ, कर्णपुत्रको विनाश र नकुलको पराक्रम देखेर तपाईंको सेना भयले भाग्यो।
49तर तिनीहरूका सेनापति, शत्रुहरूको दमन गर्ने वीर र पराक्रमी मद्रराजले, हे राजन्, तब युद्धमा त्यस सेनाको रक्षा गरे।
50हे राजन्, आफ्नो सेनालाई पुनः सङ्गठित गरेर शल्य सिंहनाद गर्दै र आफ्नो धनुषको उग्र टङ्कार गर्दै युद्धमा निर्भय उभिए।
51हे राजन्, तब ती दृढ धनुर्धरद्वारा युद्धमा सुरक्षित तपाईंका सैनिकहरू प्रसन्न भई पुनः चारैतिरबाट शत्रुमाथि जाइलागे।
52हे राजन्, ती महान् योद्धाहरू ती महाधनुर्धर मद्रराजलाई घेरेर हरेकतिरबाट युद्धका इच्छुक भई उभिए।
53तब सात्यकि, भीमसेन तथा माद्रीका जुम्ल्याहा पुत्र ती दुवै पाण्डव, शत्रुहरूको दमन गर्ने विनम्र युधिष्ठिरलाई अगाडि राखेर र त्यस युद्धमा चारैतिरबाट उनलाई घेरेर सिंहनाद गर्न थाले। र ती वीरहरूले बाणको महान् शब्द उत्पन्न गरे तथा बारम्बार रणघोष गरे।
54त्यसै गरी तपाईंका सम्पूर्ण योद्धाहरू पनि हाँस्दै र क्रोधले भरिई हतारिँदै मद्रराजलाई घेरेर त्यहाँ युद्धका लागि उभिए।
55तब तपाईंका सैनिकहरू र शत्रुहरूबीच, जो दुवै मर्न उद्यत थिए, कातरहरूलाई भयले भरिदिने एक संग्राम भयो।
56हे राजन्, निर्भय योद्धाहरूबीचको त्यो युद्ध प्राचीन कालको देवासुर संग्रामजस्तै थियो र त्यसले यमको राज्यको जनसङ्ख्या बढाइदियो।
57हे राजन्, तब कपिध्वज पाण्डुपुत्र (अर्जुन) युद्धमा संशप्तकहरूको वध गरेर कौरवहरूमाथि जाइलागे।
58मुस्कुराउँदै सम्पूर्ण पाण्डवहरू, धृष्टद्युम्नलाई अगाडि राखेर, तीक्ष्ण बाण छोड्दै त्यही सेनाभागतिर बढे।
59पाण्डवहरूबाट अभिभूत कौरव सेना मूर्छितजस्तै भयो। वास्तवमा ती सेनाभागहरूले तब दिशा र उपदिशामा भेद गर्न सकेनन्।
60पाण्डवहरूले छोडेका तीक्ष्ण बाणले ढाकिएको र आफ्ना श्रेष्ठ योद्धाहरूबाट वञ्चित कौरव सेना चारैतिरबाट परास्त भयो। हे कौरव्य, वास्तवमा तपाईंको सेनाको पाण्डवहरूका महारथीहरूले वध गरिदिए।
61त्यसै गरी, हे राजन्, त्यस युद्धमा तपाईंका पुत्रहरूले पनि आफ्ना बाणले चारैतिर पाण्डवहरूको सेनाको सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा वध गरे।
62यसरी आवेशमा भरिएर जब दुवै सेनाले एकअर्काको वध गरिरहेका थिए, तब ती वर्षाकालका दुई नदीजस्तै अत्यन्त क्षुब्ध भए।
63हे राजन्, त्यस भयंकर संग्रामको आरम्भमा तपाईंका योद्धाहरूलाई तथा पाण्डवहरूका योद्धाहरूलाई पनि महान् भयले घेर्यो।