द्रोण और सात्यकि का युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 98
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच बाणे तस्मिन् निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते। तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय॥
2अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः। नरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे द्रोणः किमकरोद् युधि॥
3संजय उवाच सम्प्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः। तीक्ष्णधारेषुदशनः शितनाराचदंष्ट्रवान्॥ संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन्। नरवीरः प्रमुदितः शौणैरश्वैर्महाजवैः॥ उत्पतद्भिरिवाकाशे क्रामद्भिरिव पर्वतम्। रुक्मपुङ्खाञ्छरानस्यन् युयुधानमुपाद्रवत्॥
4शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम्। कार्मुकाकर्षविक्षेपं नाराचबहुविद्युतम्॥ शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम्। द्रोणमेघमनावार्य हयमारुतचोदितम्॥
5दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयः। उवाज सूतं शैनेयः प्रहसन् युद्धदुर्मदः॥
6एनं वै ब्राह्मणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम्। आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयापहम्॥
7शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत्। आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्॥
8ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाः। द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन् वातरंहसः॥
9ततस्तौ द्रोणशैनेयो युयुधाते परंतपौ। शरैरनेकसाहस्रेस्ताडयन्तौ परस्परम्॥
10इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ। पूरयामासतुर्वीरावुभौ दश दिशः शरैः॥
11मेघाविवातपायाये धाराभिरितरेतरम्। न स्म सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरणः॥
12इषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः। अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत् तदा॥
13अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययोः शरैः। तयोः शीघ्रास्त्रविदुषोोणसात्वतयोस्तदा॥
14नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयोः।
15इपूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातजः॥ शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः।
16नाराचैर्व्यतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ॥ आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत।
17तयोर्ध्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे युद्धशौण्डयोः॥ अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव।
18उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथी॥ रुक्मपुकैः शरैश्छिन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा।
19निर्मलानामजिह्यानां नाराचानां विशाम्पते॥ निर्मुक्ताशीविषाभानां सम्पातोभूत् सुदारुणः।
20उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितो ध्वजौ॥ उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ।
21नवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौ॥ अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः।
22गर्जितोत्कृष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः॥ उपारमन् महाराज व्याजहार न कश्चन।
23तूष्णीम्भूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्॥ ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः।
24रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहा: पदातयः॥ अवैक्षन्ताचलैत्रः परिवार्य नरर्षभौ।
25हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्॥ तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः।
26मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः॥ ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः। वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः॥ विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः। जातरूपमयीभिश्च राजनीतिभश्च मूर्धसु॥ गजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत। सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतह्रदाः॥ अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः।
27अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः॥ तद् युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः।
28विमानाग्रगता देवा ब्रह्मसोमपुरोगमाः॥ सिद्धचारणसंघाश्च विद्याधरमहोरगाः।
29गतप्रत्यागताक्षेपैश्चिौरस्त्रविघातिभिः॥ विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः।
30हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ॥ अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी।
31ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे॥ पत्रिभिः सुदृढराशु धनुश्चैव महाद्युतेः।
32निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः॥ सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकिः। ततस्त्वरन् पुनर्दोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत॥ सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः।
33एवमेकशतं छिन्नं धनुषां दृढधन्विना॥ न चान्तरं तयोर्दृष्टं संधाने छेदनेऽपि च।
34ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्॥ युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत्।
35एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजये॥ भीष्मे च पुरुषव्याघ्र यदिदं सात्वतां वरे। तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम्॥
36लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तमः। तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः॥
37न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रचारिणः। गन्धर्वाश्च विशाम्पते॥ सिद्धाचारणसंघाश्च विदुयॊणस्य कर्म तत्।
38देवाश्च युयुधानस्य ततोऽन्यद् धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः॥ अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत।
39तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहत्य स सात्यकिः॥ जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत्।
40तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैरसमं रणे॥ युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन्।
41यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः॥ तमाचार्योऽप्यसम्भ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः
42ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः॥ वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्।
43तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः॥ दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्।
44हाहाकारो महानासीद् दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ॥ न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगाम्यपि।
45अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते॥ न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्करः।
46ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः॥ नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्।
47धृष्टद्युम्नमुखैः सार्ध विराटश्च सकेकयः॥ मत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा।
48द्रोणमभ्युपपद्यन्त दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः॥ सपनैः परिवारितम्।
49ततो युद्धमभूद् राजेस्तेषां तव च धन्विनाम्॥ रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते।
50सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचन। सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said After that arrows shot by Drona had been severed and Dhristadyumna rescued by Yuyudhana that foremost of the Vrishnis, o Sanjaya.
2What did the fierce bowman Drona, that foremost of all wielders of weapons, inflamed with wrath, do to the grandson of Sini that foremost of men?
3Sanjaya said Then Drona, like a huge snake having wrath for his poison, the stretched bow for his wide open mouth, sharp Narachas for his teeth, whetted arrows for his fangs, with woves coppery in rage and breathing like a furnacethat undaunted warrior, borne by his fleet steeds of crimson hue that appeared to soar high into the heavens or get at the summit of the highest of mountains, advanced against Yuyudhana, scattering right and left his arrows furnished with golden wings.
4Beholding the irresistible Drona-cloud having showers of arrows for its watery downpour, the rattle of Chariot-wheels for its rumbling noise, the stretched bow for its volume, numerous Narachas for its flashes of lightning, darts and scimitars for its thunder, wrath for the violent wind going before it and steeds for the hurricane driving it forward.
5Make towards himself, that subjugator of hostile towns, the invincible and heroic grandson of Sini, smilingly addressing his charioteer said
6Against this heroic Brahmana fallen off from all his duties, who is the refuge of the Dhritarashtras and the despeller of the sorrow and anxiety of their king,
7Who is also he preceptor of all the princes and is ever boastful of his prowess, do rush cheerfully and quickly, being borne by steeds urged to the top of their speed?
8Thereupon those best of steeds of argentine hue and of the fleetness of the wind, belonging that descendant of Madhus race, flew in all haste, towards Drona in that battle.
9Then those two afflicters of foes Drona and Yuyudhana began to fight with each other, striking each other with many a thousand shafts.
10Those two foremost of men enshrouded the Welkin in a net-work of arrows and those two heroes filled the ten points of the compass with their arrowy discharges.
11Like two clouds at the expiration of summer pouring their contents on the Earth, they poured their showers of arrows on each other; the sun did not shine then, nor did the wind bow.
12In consequence of these showers of arrows filling the firmament, in impenetrable and deep gloom created there that became unbearable to the other warriors.
13was
14When the arrows of those two foremost of those accomplished in the use of weapons, viz., Drona and Shini's grandson, had covered the world with that gloom. None could find any interval in the shooting of arrows by those two best of warriors.
15The sound produced by the clashing of the showers of arrows shot by them, was heard there to resemble the rumble of the thunderbolt hurled by Indra himself,
16The appearances of heroic warriors pierced with Narachas looked, O Bharata, like those of snakes of virulent poison, bit by other snakes.
17The sound produced by the palm-strokes and twanging bows of those two accomplished warriors, was heard there. To resemble the sound that is produced by the incessant striking of the bolt of heaven on mountain summits.
18The chariots of both those heroes, O king and their horses and charioteers being pierced with shafts of golden wings, became beautiful to look at.
19O ruler of men, of effulgent and straightgoing Narachas, the down-pour was terrible and it resembled a shower of snakes of virulent poison, that have just cast off their slough.
20The umbrellas of both those warriors were felled and their standards were also cut down. Both of them were bespattered with blood and both were desirous of obtaining victory.
21With bodies steeped in blood and looking like two elephants in rut. They began to pierce each other with arrows capable of destroying life.
22The din of battle caused by war-cries, shouts, roars and the sound of drums and the blare of conchs ceased, O mighty monarch, for none then uttered anything.
23The troops became silent and warriors withdrew from the fight, filled with curiosity, men began to behold that single combat between those two heroes.
24Car-warriors, elephant-drivers, horsemen and foot-soldiers surrounding those two foremost of men, began to witness that combat with fixed eyes.
25The elephant-division as also the horse division stood still, so also the car-divisions stood still, arranging themselves in battle array.
26Adorned with diverse kinds of pearls and corals, decked with jewels and gold adorned with standards and ornaments, with armour made of gold, with flags and pennons, with the precious caparisons of elephants, with fine blankets with effulgent and whetted weapons, with Chamaras decked with gold and silver, with warriors on the backs and necks of horse and elephants with garlands round the frontal globes of elephants and with circlets round their tusks, ( Bharata, the Kuru and the Pandava troops then looked like masses of clouds at the close of the summer seasons, decked with rows of cranes and numerous fireflies underneath them and beautified with rainbows and flashes of lightning.
27O king, Our troops, as also those belonging to Yudhishthira, beheld that combat between Yuyudhana and the illustrious Drona.
28Coming there on their sky-ranging cars, the gods headed by Brahma and Soma and hosts of Siddhas and Charanas and Vidyadharas and mighty reptiles, all saw that combat.
29The backward and forward movements and the modes of fighting, o king, of those two foremost of heroes, filled all of them with wonder.
30Displaying great lightness of hands, those two mighty heroes, namely Drona and Satyaki, pierced each other with each other's arrows.
31Thereafter in that battle he of the Dasharha race cut-off the arrows shot by Drona with his strong and winged shafts; as also the bow of that highly effulgent warrior.
32But in a wink's time, the son of Bharadvaja fixed the string on another bow; but that also Satyaki cut-off quickly. But again Drona stood ready with a bow in hand. As often however Drona strung his bow so often did Satyaki cut it off and this he did for full sixty-three times.
33Satyaki with his formidable bow cut-off one hundred bows of Acharya. However, it was strange to guess the difference between two functions i.e. when Acharya shoot the arrow and when Satyaki cut-off it.
34Thereupon in that battle, Drona beholding that superhuman feat thought in his mind thus.
35Achieved by Yuyudhana, O king-'This force of weapon that I see in this foremost of the Satvata race is possible only in Rama, in Kartavirya, in Dhananjaya and in Bhishma'. So, Drona praised the prowess of that hero in his mind.
36Then that foremost of the regenerate ones, that best of all wielders of weapons, namely Drona, as also the celestials with Indra himself at their head, were highly gratified at seeing the lightness of hands displayed by Satyaki, which resembled that of Vasava himself.
37O ruler of men neither the gods nor the Gandharvas ever before beheld the like of that lightress of hands now displayed by the swiftly-moving Yuyudhana. Although they, the Siddhas and the Charanas, were cognisant of the feats of which Drona was capable.
38Then taking up another bow, Drona that crusher of Kshatriyas that foremost of those acquainted with the use of weapons, O Bharata, placed some weapons on its string.
39But repulsing Drona's weapons with the illusion of his own weapons, Satyaki pierced Drona with exceedingly sharp arrows; that indeed appeared marvellous.
40Beholding that superhuman feat achieved by him in battle-feat which was incapable of being achieved by others and which displayed great tact, those amongst your warriors who were judges of skill, highly praised it.
41Whatsoever weapon Drona discharged, Satyaki also discharged the same. Beholding this, scorcher of foes namely the preceptor fought with Satyaki diffidently.
42Thereupon, O mighty monarch, that one who had reached the end of all military sciences, being inflamed with wrath invoked into existence a celestial weapon slaughtering Yuyudhana.
43Beholding that dreadful and fiery dart capable of slaying the foe and of celestial make, that fierce bowman Satyaki invoked into existence the Varuna weapon.
44Beholding them both using celestial weapons, the troops uttered loud cries of Alas weapon for and Oh; then the denizens of the air ceased to range through the sky.
45When the Varuna and Agneva weapons were placed on their bow strings just at that moment, the lustrous orb of day went below the horizon.
46Thereupon, king Yudhishthira and Bhimasena and the son of Pandu, (Arjuna) and Nakula and Sahadeva, rushed to the rescue of Satyaki.
47Other warriors headed by Dhristadyumna and accompanied by Virata and his divisions so also the Matsyas and Shalvas quickly advanced upon Drona.
48Thousands of princes, on the other hand, headed by Dushasana proceeded to help Drona who had been thoroughly encompassed by the foe.
49Thereat, O king, the fight between your warriors and those of the Pandava, commenced anew. Then the earth became enveloped in a cloud of dust and in a net-work of arrows.
50Everything being covered, nothing could any longer be distinguished. Thus when the troops were overwhelmed with dust, the battle raged in utter disregard of all rules of combat.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, द्रोण द्वारा छोड़े गए बाणों के काट दिए जाने तथा वृष्णियों में श्रेष्ठ युयुधान द्वारा धृष्टद्युम्न के बचा लिए जाने के पश्चात् —
2समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उन प्रचण्ड धनुर्धर द्रोण ने क्रोध से जलते हुए पुरुषों में श्रेष्ठ शिनि के पौत्र के साथ क्या किया?
3सञ्जय ने कहा — तब क्रोध जिसका विष था, तनी हुई धनुष जिसका खुला मुख था, तीक्ष्ण नाराच जिसके दाँत थे, तेज किए हुए बाण जिसकी दाढ़ें थीं, जिसके नेत्र क्रोध से ताम्रवर्ण थे और जिसका श्वास भट्ठी के समान था — ऐसे विशाल सर्प के समान वे निर्भय योद्धा द्रोण, अपने लाल रंग के उन वेगवान् अश्वों द्वारा ले जाए जाते हुए, जो मानो आकाश में ऊँचे उड़ जाना अथवा उच्चतम पर्वतों के शिखर पर जा पहुँचना चाहते थे, अपने स्वर्णपंखयुक्त बाण दाहिने-बाएँ बिखेरते हुए युयुधान की ओर बढ़े।
4बाणों की वर्षा जिसकी जलधारा थी, रथचक्रों की घरघराहट जिसका गर्जन था, तनी हुई धनुष जिसका विस्तार था, असंख्य नाराच जिसकी बिजली की चमक थी, भाले और कृपाण जिसकी वज्रध्वनि थी, क्रोध जिसके आगे चलनेवाली प्रचण्ड वायु थी और अश्व जिसे आगे धकेलनेवाली आँधी थे — ऐसे अजेय द्रोणरूपी मेघ को —
5अपनी ओर आते देखकर शत्रुनगरियों के विजेता, अजेय और वीर शिनिपौत्र ने मुसकराते हुए अपने सारथि को सम्बोधित करके कहा —
6"अपने समस्त कर्तव्यों से च्युत इस वीर ब्राह्मण के विरुद्ध, जो धृतराष्ट्रपुत्रों का आश्रय है और उनके राजा के शोक तथा चिन्ता का निवारक है —
7जो समस्त राजकुमारों का आचार्य भी है और जो सदा अपने पराक्रम पर घमण्ड करता रहता है — क्या तुम प्रसन्नतापूर्वक और शीघ्रता से, अपने अश्वों को उनकी पूरी गति तक प्रेरित करके, धावा नहीं करोगे?"
8इस पर मधुवंशी उन सात्यकि के चाँदी के रङ्गवाले तथा वायु के समान वेगवाले वे श्रेष्ठ अश्व उस युद्ध में पूरी शीघ्रता से द्रोण की ओर उड़ चले।
9तब वे दोनों शत्रुतापन द्रोण और युयुधान एक-दूसरे पर अनेक सहस्र बाणों से प्रहार करते हुए एक-दूसरे से युद्ध करने लगे।
10उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों ने आकाश को बाणों के जाल में ढक दिया और उन दोनों वीरों ने अपनी बाणवर्षा से दसों दिशाएँ भर दीं।
11ग्रीष्म के अन्त में पृथ्वी पर अपना जल उँड़ेलनेवाले दो मेघों के समान उन्होंने एक-दूसरे पर अपनी बाणवर्षा की; तब न सूर्य चमक रहा था, न वायु ही बह रही थी।
12आकाश को भर देनेवाली इन बाणवर्षाओं के कारण वहाँ ऐसा अभेद्य और गहरा अन्धकार उत्पन्न हो गया जो अन्य योद्धाओं के लिए असह्य हो उठा।
13[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
14जब शस्त्रप्रयोग में निपुण उन दोनों श्रेष्ठ योद्धाओं — अर्थात् द्रोण और शिनि के पौत्र — के बाणों ने संसार को उस अन्धकार से ढक दिया, तब उन दोनों श्रेष्ठ योद्धाओं के बाण छोड़ने में कोई भी अन्तराल नहीं ढूँढ़ सका।
15उनके द्वारा छोड़ी गई बाणवर्षाओं के आपस में टकराने से जो ध्वनि उत्पन्न हुई, वह वहाँ स्वयं इन्द्र द्वारा फेंके गए वज्र की गड़गड़ाहट के समान सुनाई दी।
16हे भारत, नाराचों से बिंधे वीर योद्धाओं का रूप ऐसा लग रहा था जैसे अन्य सर्पों द्वारा डँसे गए तीव्र विषवाले सर्प हों।
17उन दोनों निपुण योद्धाओं की तालियों तथा टङ्कार करती धनुषों से जो ध्वनि उत्पन्न हुई, वह वहाँ पर्वतशिखरों पर निरन्तर पड़ते हुए आकाशीय वज्र से उत्पन्न ध्वनि के समान सुनाई दी।
18हे राजन्, उन दोनों वीरों के रथ तथा उनके घोड़े और सारथि स्वर्णपंखयुक्त बाणों से बिंधकर देखने में सुन्दर लगने लगे।
19हे नरेश्वर, देदीप्यमान तथा सीधे जानेवाले नाराचों की वह वर्षा भयङ्कर थी और वह उन तीव्र विषवाले सर्पों की वर्षा के समान थी जिन्होंने अभी-अभी अपनी केंचुल छोड़ी हो।
20उन दोनों योद्धाओं के छत्र गिरा दिए गए और उनकी ध्वजाएँ भी काट डाली गईं। वे दोनों रक्त से लथपथ थे और दोनों ही विजय पाने के इच्छुक थे।
21रक्त में डूबे शरीरोंवाले और दो मदमत्त हाथियों के समान दिखते हुए वे प्राण हरने में समर्थ बाणों से एक-दूसरे को बींधने लगे।
22हे महाराज, रणघोषों, चिल्लाहटों, गर्जनाओं तथा नगाड़ों की ध्वनि और शङ्खों के नाद से उत्पन्न युद्ध का कोलाहल थम गया, क्योंकि तब कोई कुछ बोल ही नहीं रहा था।
23सेनाएँ मौन हो गईं और योद्धा युद्ध से हट गए; कौतूहल से भरकर लोग उन दोनों वीरों के बीच उस द्वन्द्वयुद्ध को देखने लगे।
24रथी, गजारोही, अश्वारोही और पैदल सैनिक उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों को घेरकर स्थिर दृष्टि से उस युद्ध को देखने लगे।
25गजसेना तथा अश्वसेना निश्चल खड़ी रह गईं, वैसे ही रथसेनाएँ भी युद्ध के क्रम में सज्जित होकर निश्चल खड़ी रह गईं।
26नाना प्रकार के मोतियों और मूँगों से सुशोभित, रत्नों और स्वर्ण से जड़ी हुई, ध्वजाओं और आभूषणों से सजी हुई, स्वर्ण के बने कवचों से, पताकाओं और ध्वजपट्टों से, हाथियों की बहुमूल्य झूलों से, उत्तम कम्बलों से, देदीप्यमान और तेज किए हुए शस्त्रों से, स्वर्ण-रजत से सजे चँवरों से, घोड़ों और हाथियों की पीठ तथा गर्दन पर बैठे योद्धाओं से, हाथियों के गण्डस्थलों पर बँधी मालाओं से तथा उनके दाँतों पर पहनाए गए कड़ों से — हे भारत, उस समय कुरु और पाण्डव सेनाएँ ग्रीष्म ऋतु के अन्त में सारसों की पंक्तियों से सजे तथा नीचे असंख्य जुगनुओं से युक्त और इन्द्रधनुष तथा बिजली की चमक से सुशोभित मेघों के पुञ्जों के समान लग रही थीं।
27हे राजन्, हमारी सेनाओं ने तथा युधिष्ठिर की सेनाओं ने भी युयुधान और यशस्वी द्रोण के बीच उस युद्ध को देखा।
28आकाश में विचरनेवाले अपने विमानों पर वहाँ आकर ब्रह्मा और सोम के नेतृत्व में देवताओं तथा सिद्धों, चारणों, विद्याधरों और महासर्पों के समूहों ने भी वह युद्ध देखा।
29हे राजन्, उन दोनों वीरश्रेष्ठों की पीछे-आगे की गतियों तथा युद्ध की विधियों ने उन सबको विस्मय से भर दिया।
30हाथ की महान् फुर्ती दिखाते हुए उन दोनों महाबली वीरों — अर्थात् द्रोण और सात्यकि — ने एक-दूसरे को एक-दूसरे के ही बाणों से बींधा।
31तत्पश्चात् उस युद्ध में दाशार्हवंशी सात्यकि ने अपने दृढ़ और पंखयुक्त बाणों से द्रोण द्वारा छोड़े गए बाण काट डाले; और उन परम तेजस्वी योद्धा का धनुष भी काट दिया।
32किन्तु पलक झपकते ही भरद्वाज के पुत्र ने दूसरे धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ा ली; किन्तु उसे भी सात्यकि ने शीघ्र काट डाला। फिर भी द्रोण हाथ में धनुष लिए तैयार खड़े रहे। किन्तु द्रोण जितनी बार धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाते, उतनी ही बार सात्यकि उसे काट देते — और यह उन्होंने पूरे तिरसठ बार किया।
33सात्यकि ने अपने प्रचण्ड धनुष से आचार्य के सौ धनुष काट डाले। तथापि यह अनुमान लगाना कठिन था कि इन दोनों क्रियाओं में — अर्थात् जब आचार्य बाण छोड़ते और जब सात्यकि उसे काटते — कितना अन्तर है।
34इस पर उस युद्ध में वह अलौकिक पराक्रम देखकर द्रोण ने मन में इस प्रकार सोचा —
35हे राजन्, युयुधान द्वारा किए गए उस पराक्रम को देखकर — "सात्वतवंश में श्रेष्ठ इनमें मैं जो अस्त्रबल देख रहा हूँ, वह केवल राम में, कार्तवीर्य में, धनञ्जय में और भीष्म में ही सम्भव है।" इस प्रकार द्रोण ने मन ही मन उन वीर के पराक्रम की प्रशंसा की।
36तब द्विजश्रेष्ठ, समस्त शस्त्रधारियों में सर्वोत्तम वे द्रोण, तथा स्वयं इन्द्र को आगे किए हुए देवता भी, सात्यकि द्वारा दिखाई गई हाथ की उस फुर्ती को देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए, जो स्वयं वासव की फुर्ती के समान थी।
37हे नरेश्वर, न देवताओं ने और न गन्धर्वों ने ही पहले कभी हाथ की वैसी फुर्ती देखी थी जैसी अब द्रुतगामी युयुधान ने दिखाई, यद्यपि वे तथा सिद्ध और चारण उन पराक्रमों से भली-भाँति परिचित थे जिनमें द्रोण समर्थ थे।
38हे भारत, तब दूसरा धनुष उठाकर क्षत्रियों को कुचलनेवाले, शस्त्रप्रयोग के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ उन द्रोण ने उसकी प्रत्यञ्चा पर कुछ अस्त्र चढ़ाए।
39किन्तु अपने अस्त्रों की माया से द्रोण के अस्त्रों को विफल करते हुए सात्यकि ने अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से द्रोण को बींध डाला; यह सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ।
40युद्ध में उनके द्वारा किया गया वह अलौकिक पराक्रम देखकर — ऐसा पराक्रम जो दूसरों द्वारा किया जाना असम्भव था और जिसमें महान् कौशल प्रकट होता था — आपके योद्धाओं में जो निपुणता के पारखी थे, उन्होंने उसकी बहुत प्रशंसा की।
41द्रोण जो भी अस्त्र छोड़ते, सात्यकि भी वही अस्त्र छोड़ देते। यह देखकर वे शत्रुतापन आचार्य सात्यकि से संकोच के साथ युद्ध करने लगे।
42तब हे महाराज, समस्त धनुर्विद्याओं के पारगामी वे आचार्य क्रोध से जलते हुए युयुधान का वध करने के लिए एक दिव्य अस्त्र प्रकट कर बैठे।
43शत्रु का वध करने में समर्थ तथा दिव्य निर्माण के उस भयङ्कर और अग्निमय अस्त्र को देखकर उन प्रचण्ड धनुर्धर सात्यकि ने वरुणास्त्र प्रकट किया।
44उन दोनों को दिव्य अस्त्रों का प्रयोग करते देखकर सेनाओं ने "हाय!" और "ओह!" की ऊँची चीत्कारें कीं; तब आकाश के निवासियों ने भी आकाश में विचरना बन्द कर दिया।
45जिस क्षण वरुणास्त्र और आग्नेयास्त्र उनकी प्रत्यञ्चाओं पर चढ़ाए गए, ठीक उसी क्षण दिन का देदीप्यमान गोला (सूर्य) क्षितिज के नीचे चला गया।
46इस पर राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, पाण्डुपुत्र (अर्जुन), नकुल और सहदेव सात्यकि की रक्षा के लिए दौड़ पड़े।
47धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में तथा विराट और उनकी सेनाओं सहित अन्य योद्धा, वैसे ही मत्स्य और शाल्व भी शीघ्रता से द्रोण की ओर बढ़े।
48दूसरी ओर दुःशासन के नेतृत्व में सहस्रों राजकुमार द्रोण की सहायता के लिए बढ़े, जो शत्रु से पूरी तरह घिर चुके थे।
49इस पर हे राजन्, आपके योद्धाओं और पाण्डवों के योद्धाओं के बीच युद्ध पुनः आरम्भ हो गया। तब पृथ्वी धूल के बादल तथा बाणों के जाल में ढक गई।
50सब कुछ ढक जाने से अब कुछ भी पहचाना नहीं जा सकता था। इस प्रकार जब सेनाएँ धूल से आच्छन्न हो गईं, तब वह युद्ध युद्ध के समस्त नियमों की पूरी उपेक्षा करते हुए छिड़ा रहा।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, द्रोणद्वारा छाडिएका बाण काटिएपछि तथा वृष्णिहरूमा श्रेष्ठ युयुधानद्वारा धृष्टद्युम्न बचाइएपछि —
2सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती प्रचण्ड धनुर्धर द्रोणले क्रोधले जल्दै पुरुषहरूमा श्रेष्ठ शिनिका नातिसँग के गरे?
3सञ्जयले भने — तब क्रोध जसको विष थियो, तानिएको धनु जसको खुला मुख थियो, तीखा नाराच जसका दाँत थिए, उधिनिएका बाण जसका दाह्रा थिए, जसका आँखा क्रोधले तामाको रङका थिए र जसको सास भट्टीजस्तै थियो — यस्तो विशाल सर्पझैँ ती निर्भय योद्धा द्रोण, आफ्ना रातो रङका ती वेगवान् अश्वहरूद्वारा लगिँदै, जसले मानौँ आकाशमा उच्च उड्न अथवा उच्चतम पर्वतका टुप्पामा गएर पुग्न चाहन्थे, आफ्ना सुनका प्वाँखयुक्त बाण दायाँबायाँ छर्दै युयुधानतिर बढे।
4बाणको वर्षा जसको जलधारा थियो, रथचक्रको घरघराहट जसको गर्जन थियो, तानिएको धनु जसको विस्तार थियो, असङ्ख्य नाराच जसको बिजुलीको चमक थियो, भाला र कृपाण जसको वज्रध्वनि थियो, क्रोध जसका अगाडि चल्ने प्रचण्ड वायु थियो र अश्वहरू जसलाई अगाडि धकेल्ने आँधी थिए — यस्तो अजेय द्रोणरूपी मेघलाई —
5आफूतिर आइरहेको देखेर शत्रुनगरीहरूका विजेता, अजेय र वीर शिनिनातिले मुस्कुराउँदै आफ्नो सारथिलाई सम्बोधन गरेर भने —
6"आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यबाट च्युत यस वीर ब्राह्मणविरुद्ध, जो धृतराष्ट्रपुत्रहरूको आश्रय हो र तिनका राजाको शोक तथा चिन्ताको निवारक हो —
7जो सम्पूर्ण राजकुमारहरूको आचार्य पनि हो र जो सधैँ आफ्नो पराक्रममा घमण्ड गरिरहन्छ — के तिमी प्रसन्नतापूर्वक र हतारिँदै, आफ्ना अश्वहरूलाई तिनको पूरा गतिसम्म प्रेरित गरेर, आक्रमण गर्नेछैनौ?"
8यसमा मधुवंशी ती सात्यकिका चाँदीको रङ भएका तथा वायुझैँ वेग भएका ती श्रेष्ठ अश्व त्यस युद्धमा पूरा हतारमा द्रोणतिर उडे।
9तब ती दुवै शत्रुतापन द्रोण र युयुधान एकअर्कामाथि अनेक हजार बाणले प्रहार गर्दै एकअर्कासँग युद्ध गर्न थाले।
10ती दुवै पुरुषश्रेष्ठले आकाशलाई बाणको जालमा ढाकिदिए र ती दुवै वीरले आफ्नो बाणवर्षाले दसै दिशा भरिदिए।
11ग्रीष्मको अन्त्यमा पृथ्वीमाथि आफ्नो जल खन्याउने दुई मेघझैँ तिनीहरूले एकअर्कामाथि आफ्नो बाणवर्षा गरे; तब न सूर्य चम्किरहेको थियो, न वायु नै बहिरहेको थियो।
12आकाश भरिदिने यी बाणवर्षाका कारण त्यहाँ यस्तो अभेद्य र गहिरो अन्धकार उत्पन्न भयो जो अरू योद्धाहरूका लागि असह्य भयो।
13[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
14जब शस्त्रप्रयोगमा निपुण ती दुवै श्रेष्ठ योद्धा — अर्थात् द्रोण र शिनिका नाति — का बाणले संसारलाई त्यस अन्धकारले ढाकिदिए, तब ती दुवै श्रेष्ठ योद्धाले बाण छाड्नमा कुनै पनि अन्तराल कसैले भेट्न सकेन।
15तिनीहरूद्वारा छाडिएका बाणवर्षा आपसमा ठोक्किँदा जुन ध्वनि उत्पन्न भयो, त्यो त्यहाँ स्वयं इन्द्रद्वारा फ्याँकिएको वज्रको गडगडाहटझैँ सुनियो।
16हे भारत, नाराचले बिँधिएका वीर योद्धाहरूको रूप यस्तो देखिन्थ्यो जस्तो अरू सर्पले टोकेका तीव्र विष भएका सर्प हुन्।
17ती दुवै निपुण योद्धाका ताली तथा टङ्कार गर्ने धनुबाट जुन ध्वनि उत्पन्न भयो, त्यो त्यहाँ पर्वतका टुप्पामा निरन्तर पर्ने आकाशीय वज्रबाट उत्पन्न ध्वनिझैँ सुनियो।
18हे राजन्, ती दुवै वीरका रथ तथा तिनका घोडा र सारथि सुनका प्वाँखयुक्त बाणले बिँधिएर हेर्नमा सुन्दर देखिन थाले।
19हे नरेश्वर, देदीप्यमान तथा सीधा जाने नाराचहरूको त्यो वर्षा भयङ्कर थियो र त्यो ती तीव्र विष भएका सर्पहरूको वर्षाझैँ थियो जसले भर्खरै आफ्नो काँचुली फुकालेका हुन्।
20ती दुवै योद्धाका छाता ढालिए र तिनका ध्वजा पनि काटिए। ती दुवै रगतले लतपतिएका थिए र दुवै नै विजय पाउन इच्छुक थिए।
21रगतमा डुबेका शरीर भएका र दुई मदमत्त हात्तीझैँ देखिने तिनीहरू प्राण हर्न समर्थ बाणले एकअर्कालाई बिँध्न थाले।
22हे महाराज, रणघोष, चिच्याहट, गर्जन तथा नगराको ध्वनि र शङ्खको नादबाट उत्पन्न युद्धको कोलाहल थामियो, किनभने तब कसैले केही बोलिरहेकै थिएन।
23सेनाहरू मौन भए र योद्धाहरू युद्धबाट हटे; कौतूहलले भरिएर मानिसहरू ती दुवै वीरबीचको त्यस द्वन्द्वयुद्ध हेर्न थाले।
24रथी, गजारोही, अश्वारोही र पैदल सैनिकहरू ती दुवै पुरुषश्रेष्ठलाई घेरेर स्थिर दृष्टिले त्यस युद्धलाई हेर्न थाले।
25गजसेना तथा अश्वसेना निश्चल उभिइरहे, त्यसै गरी रथसेनाहरू पनि युद्धको क्रममा सजिएर निश्चल उभिइरहे।
26नाना प्रकारका मोती र मुगाले सुशोभित, रत्न र सुनले जडिएका, ध्वजा र आभूषणले सजिएका, सुनका बनेका कवचले, पताका र ध्वजपट्टीले, हात्तीका बहुमूल्य झुलले, उत्तम कम्बलले, देदीप्यमान र उधिनिएका शस्त्रले, सुन-चाँदीले सजिएका चँवरले, घोडा र हात्तीका पिठ्युँ तथा घाँटीमा बसेका योद्धाहरूले, हात्तीका गण्डस्थलमा बाँधिएका मालाले तथा तिनका दाह्रामा लगाइएका बालाले — हे भारत, त्यस बेला कुरु र पाण्डव सेनाहरू ग्रीष्म ऋतुको अन्त्यमा सारसका पङ्क्तिले सजिएका तथा तल असङ्ख्य जूनकीरीले युक्त र इन्द्रेणी तथा बिजुलीको चमकले सुशोभित मेघका पुञ्जझैँ देखिइरहेका थिए।
27हे राजन्, हाम्रा सेनाहरूले तथा युधिष्ठिरका सेनाहरूले पनि युयुधान र यशस्वी द्रोणबीचको त्यस युद्धलाई हेरे।
28आकाशमा विचरण गर्ने आफ्ना विमानमा त्यहाँ आएर ब्रह्मा र सोमको नेतृत्वमा देवताहरू तथा सिद्ध, चारण, विद्याधर र महासर्पहरूका समूहले पनि त्यो युद्ध हेरे।
29हे राजन्, ती दुवै वीरश्रेष्ठका पछाडि-अगाडिका गति तथा युद्धका विधिले तिनीहरू सबैलाई विस्मयले भरिदियो।
30हातको महान् फुर्ती देखाउँदै ती दुवै महाबली वीर — अर्थात् द्रोण र सात्यकि — ले एकअर्कालाई एकअर्काकै बाणले बिँधे।
31त्यसपछि त्यस युद्धमा दाशार्हवंशी सात्यकिले आफ्ना दृढ र प्वाँखयुक्त बाणले द्रोणद्वारा छाडिएका बाण काटिदिए; र ती परम तेजस्वी योद्धाको धनु पनि काटिदिए।
32तर आँखा झिम्काउँदैमा भरद्वाजका पुत्रले अर्को धनुमा ताँदो चढाए; तर त्यो पनि सात्यकिले चाँडै काटिदिए। तैपनि द्रोण हातमा धनु लिएर तयार उभिइरहे। तर द्रोणले जति पटक धनुमा ताँदो चढाउँथे, त्यति नै पटक सात्यकिले त्यसलाई काटिदिन्थे — र यो उनले पूरा त्रिसठ्ठी पटक गरे।
33सात्यकिले आफ्नो प्रचण्ड धनुले आचार्यका सय धनु काटिदिए। तथापि यो अनुमान लगाउन कठिन थियो कि यी दुई क्रियामा — अर्थात् जब आचार्यले बाण छाड्थे र जब सात्यकिले त्यसलाई काट्थे — कति अन्तर छ।
34यसमा त्यस युद्धमा त्यो अलौकिक पराक्रम देखेर द्रोणले मनमा यसरी सोचे —
35हे राजन्, युयुधानद्वारा गरिएको त्यस पराक्रमलाई देखेर — "सात्वतवंशमा श्रेष्ठ यिनमा म जुन अस्त्रबल देखिरहेको छु, त्यो केवल राममा, कार्तवीर्यमा, धनञ्जयमा र भीष्ममा मात्र सम्भव छ।" यसरी द्रोणले मनमनै ती वीरको पराक्रमको प्रशंसा गरे।
36तब द्विजश्रेष्ठ, सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा सर्वोत्तम ती द्रोण, तथा स्वयं इन्द्रलाई अगाडि राखेका देवताहरू पनि, सात्यकिद्वारा देखाइएको हातको त्यस फुर्ती देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए, जो स्वयं वासवको फुर्तीझैँ थियो।
37हे नरेश्वर, न देवताहरूले र न गन्धर्वहरूले नै पहिले कहिल्यै हातको त्यस्तो फुर्ती देखेका थिए जस्तो अब द्रुतगामी युयुधानले देखाए, यद्यपि तिनीहरू तथा सिद्ध र चारणहरू ती पराक्रमसँग राम्ररी परिचित थिए जसमा द्रोण समर्थ थिए।
38हे भारत, तब अर्को धनु उठाएर क्षत्रियहरूलाई कुल्चने, शस्त्रप्रयोगका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणले त्यसको ताँदोमा केही अस्त्र चढाए।
39तर आफ्ना अस्त्रको मायाले द्रोणका अस्त्रलाई विफल पार्दै सात्यकिले अत्यन्त तीखा बाणले द्रोणलाई बिँधे; यो साँच्चै अद्भुत प्रतीत भयो।
40युद्धमा उनीद्वारा गरिएको त्यो अलौकिक पराक्रम देखेर — यस्तो पराक्रम जो अरूद्वारा गरिन असम्भव थियो र जसमा महान् कौशल प्रकट हुन्थ्यो — तपाईंका योद्धाहरूमध्ये जो निपुणताका पारखी थिए, तिनीहरूले त्यसको धेरै प्रशंसा गरे।
41द्रोणले जुनसुकै अस्त्र छाडे पनि, सात्यकिले पनि त्यही अस्त्र छाडिदिन्थे। यो देखेर ती शत्रुतापन आचार्य सात्यकिसँग सङ्कोचका साथ युद्ध गर्न थाले।
42तब हे महाराज, सम्पूर्ण धनुर्विद्याका पारगामी ती आचार्य क्रोधले जल्दै युयुधानको वध गर्न एउटा दिव्य अस्त्र प्रकट गरे।
43शत्रुको वध गर्न समर्थ तथा दिव्य निर्माणको त्यस भयङ्कर र अग्निमय अस्त्रलाई देखेर ती प्रचण्ड धनुर्धर सात्यकिले वरुणास्त्र प्रकट गरे।
44ती दुवैलाई दिव्य अस्त्रको प्रयोग गरिरहेको देखेर सेनाहरूले "हाय!" र "ओहो!" का उच्च चीत्कार गरे; तब आकाशका निवासीहरूले पनि आकाशमा विचरण गर्न बन्द गरे।
45जुन क्षण वरुणास्त्र र आग्नेयास्त्र तिनका ताँदोमा चढाइए, ठीक त्यसै क्षण दिनको देदीप्यमान गोला (सूर्य) क्षितिजमुनि गयो।
46यसमा राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, पाण्डुपुत्र (अर्जुन), नकुल र सहदेव सात्यकिको रक्षाका लागि दौडे।
47धृष्टद्युम्नको नेतृत्वमा तथा विराट र उनका सेनासहित अरू योद्धा, त्यसै गरी मत्स्य र शाल्वहरू पनि हतारिँदै द्रोणतिर बढे।
48अर्कोतिर दुःशासनको नेतृत्वमा हजारौँ राजकुमार द्रोणको सहायताका लागि बढे, जो शत्रुले पूर्ण रूपमा घेरिइसकेका थिए।
49यसमा हे राजन्, तपाईंका योद्धा र पाण्डवहरूका योद्धाहरूबीच युद्ध पुनः आरम्भ भयो। तब पृथ्वी धूलोको बादल तथा बाणको जालले ढाकियो।
50सबै कुरा ढाकिएकाले अब केही पनि चिन्न सकिँदैनथ्यो। यसरी जब सेनाहरू धूलोले आच्छादित भए, तब त्यो युद्ध युद्धका सम्पूर्ण नियमको पूरा उपेक्षा गर्दै चलिरह्यो।