जयद्रथ-वध पर्व — धृतराष्ट्र का पश्चात्ताप
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 85
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच श्वोभूते किमकार्पुस्ते दुःखशोकसमन्विताः। अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः॥
2जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरुः सव्यसाचिनः। कथं तत् किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः॥
3पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्। आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे॥
4कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद् धनुः। दृष्टवा पुत्रपरिघुनं किमकुर्वत मामकाः॥
5किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधनं प्रति। परिदेवो महानद्य श्रुतो मे नाभिनन्दनम्॥
6वभूवुर्ये मनोग्राह्याः शब्दाः श्रुतिसुखावहाः। न श्रूयन्तेऽद्य सर्वे ते सैन्धवस्य निवेशने॥
7स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम। सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वशः॥
8शब्देन नादिताभीक्ष्णमभवद् यत्र मे श्रुतिः। दीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम्॥
9निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य संजय। आसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम्॥
10तदद्य पुण्यहीनोऽहमार्तस्वरनिनादितम्। निवेशनं गतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये॥
11विविंशतेर्तुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः। अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः॥
12ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते। द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्॥
13वितण्डालापसंलापैर्दुतवादित्रवादितैः। गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम्॥
14उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः। सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा॥
15द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये। अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः॥
16विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे योमहाध्वनिः॥
17श्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु। नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्॥
18नूत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न स्वनः। सप्त तन्तून् वितन्वाना याजका यमुपासते॥
19सौमदत्तिं श्रुतनिधि तेषां न श्रूयते ध्वनिः। ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः॥
20द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम्। नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत् स्वनः॥
21वादिननादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान्। यदा प्रभृत्युप्लव्याच्छानितमिच्छञ्जनार्दनः॥
22आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः। ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा॥
23वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः। कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः॥
24शमं चेद् याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम्। हिमार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जयः॥
25प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम्। अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत॥ ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः। अन्ववर्तत मां हित्वा कृष्टः कालेन दुर्मतिः॥
26न ह्यहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति। सैन्धवो नेच्छति द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति॥
27शल्यो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो जयस्तथा। अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय!॥
28एतेषां मतमादाय यदि वर्तेत पुत्रकः। सज्ञातिमित्रः ससुच्चिरं जीवेदनामयः॥
29श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिबन्धुप्रियंवदाः। कुलीनाः सम्मताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः॥
30धर्मापेक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम्। प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते॥
31अर्हास्ते पृथिवीं भोक्तुं समर्थाः साधनेऽपि च। तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही॥
32नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्मनि। सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः॥
33शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः। द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्रीकस्य कृपस्य च॥ अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्। त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हि ते॥
34कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्तान् ब्रूयादतोऽन्यथा। कृष्णो न धर्म संजह्यात् सर्वे ते हि तदन्वयाः॥
35पयापि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम्। नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः॥
36इत्यहं विलपन् सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान्। न च मे श्रुतवान् मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्॥
37वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः। उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः॥ धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः। अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः॥ चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः। द्रौपदेया विराटश्च दुपदश्च महारथः॥ यमो च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः। क एताजातु युध्येत लोकेऽस्मिन् वै जिजीविषुः॥४२
38दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान् प्रसहेद् वा परान् मम। अन्योदुर्योधनात् कर्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात्॥ दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्।
39येषामभीषुहस्तः स्याद् विष्वक्सेनो रथे स्थितः॥ संनद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः।
40तेषामथ विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत्॥ हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्य वै।
41तेषां विदुरवाक्यानां मुक्तानां दीर्घदर्शनात्॥ दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः। सेनां दृष्ट्वाभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च॥
42शून्यान् दृष्ट्वा रथोपस्थान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः। हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं दातेरितो महान्॥ अग्निहेत् तथा सेनां मामिकां स धनंजयः। आचक्ष्व मम तत् सर्वे कुशलो ह्यसि संजयः॥
43यदुपायात सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बषम्। अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः॥
44न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः। अपकृत्यमहत् तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः॥
45किन्नु दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत्। दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गतेष्वपि॥
46सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय। यद् वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्॥ लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः। राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः। दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said When the day after the one in which Abhimanyu had been slain, came, what did the Pandavas, afflicted with grief and sorrow, do? What warriors of my host fought with them?
2Aware, as they were, of the feats achieved by Savyasachin (Arjuna), tell me, how could the Kauravas and and my warriors, having perpetrated that sinful act. (Abhimanyu's slaughter) remain undaunted?
3How could they in battle dare look at that foremost of men as he proceeded like the alldestroying Death, burning with fury and distressed with the grief occasioned by the slaughter of his son.
4What did my warriors do, beholding that warriors having the king of the monkeys for the emblem on his standard, that hero afflicted with the grief caused by the death of his son and shaking his huge bow in battle?
5What, O Sanjaya, has befallen, unto Duryodhana in this day's battle? A great grief stares us in the face. I do not hear any longer, sounds of joy (from my camp).
6Those inind-captivating sounds, highly pleasing to the sense of hearing that were before heard from the pavilion of the Sindhu king, those sounds are no longer perceived today.
7In the encampment of my sons, the sounds of numerous minstrels and panegyrists singing eulogies and of dancers, are no longer heard.
8formerly all these sounds used to strike my ears incessantly. Alas, merged as they are in grief, do not any longer here those sounds from their pavilions
9Formerly, O Sanjaya, while sitting in the camp of the truth-loving Somadatta, I used to hear all those charming sounds.
10How poor in religious merit I am today, inasmuch as I perceive the pavilion of my sons today to be resounding with sounds of sorrow and lamentations and to be destitute of all sounds of life and energy.
11I do not now hear those sounds I used to hear formerly in the camps of Vivinshati, Durmukha, Chitrasena, Vikarna and other sons of mine.
12That fierce bowman namely the son of Drona, who is the protector of my sons, upon whom Brahmanas, Kshatriyas and Vaishya and a large number of pupils used to wait.
13Who delighted in disputations and conversation and in the stirring music of various instruments and in diverse kinds of songs.
14Who was worshipped by many persons among the Kurus, the Pandavas and the Satvatas-you son of Suta, even in the carp of that son of Drona no sound could be heard as before.
15Numerous songsters and dancers used to dance attendance upon that mighty bowman viz., the son of Drona! Now their sounds could no longer be heard in their camp.
16The loud sound that used to be sent up from the pavilion of Vinda and Anuvinda every evening, alas, that sound could no longer be heard there. In the camp of the Kekayas also.
17Could no longer be heard the sound that used to be made by the songs and slappings of palms of soldiers engaged in dance and merrymaking.
18Those Yajaka Brahmanas accomplished in conducting Saptatantu sacrifices, who used to wait upon the son of Somadatta versed in the Vedas, the sound made by those Brahmanas could no longer be heard.
19The twang of bows, the sound of Vedic recitations, the whistle of shafts, the whiz of swords and the rattle of cars, these sounds were the be heard incessantly in the pavilion of Drona. But I do not hear them now.
20The melody of songs that used to be sang in the various parts of the field and that used to be mingled with the sound of musical instruments, alas, that sound could not be heard this day.
21When Janardana of unfading glory out of the compassion he cherished for every creature, came here with a desire for concluding peace.
22Then, O Suta, I said unto the wicked Duryodhana-"With the son of Vasudeva as the mediator, O son, do you conclude peace with the Pandavas.
23Me seems the time for concluding peace has arrived. O Duryodhana, do not violate my command. If you now disregard the son of Vasudeva who now entreats you for peace.
24And advises you for your welfare, victory will never fall in your lot in battle." Duryodhana however neglected him of the Dasharha race, that foremost of all bowmen.
25Who then addressed him for his welfare and thus he brought danger on his own head. Then that son of mine, whose intellect was perverted and who was being drawn into the jaws of death, accepted the counsel of Dushasana and Karna and rejected that which I offered him.
26I was not in favour of the game at dice, nor was Vidura so. Neither also did the ruler of the Sindhus approve of the game at dice, nor did Bhishma approve of it.
27O Sanjaya, so also, Shalya Bhurishravas, Purumitra. Jaya, Ashvatthaman, Kripa and Drona, none of these approved of that game.
28If my unfortunate son had conducted himself according to the counsel of these persons. He with his friends and relatives would then have passed his days in peace and happiness.
29Of sweet and charming speech, always speaking what is agreeable to their relatives. Of noble extraction, esteemed by all, gifted with knowledge, the sons of Pandu are sure to reap happiness.
30The man who depends of righteousness, is sure to reap happiness always and everywhere. After death, he obtains bliss and grace (of god).
31Relying on their own prowess for the achievement of their purposes, the Pandavas deserve to enjoy one half of the Earth itself. The sea-girt earth is as much an inheritance to them as it is to the Kurus.
32Obtaining sovereignty they will ever remain in the path of virtue. I have kinsmen, O son, to whose words the Pandavas will ever pay attention.
33O sire, As for instance, Shalya, Somadatta, the high-souled Bhishma, Drona, Vikarna, Balhika, Kripa and numerous other high-souled and venerable in years) members of the Bharata dynasty. If these persons speak for you, the Pandavas will act up to their beneficial words. Who among these do you think would speak otherwise?
34Krishna will never abandon righteousness; the Pandavas are ever submissive to him.
35Those heroes will not also disregard the righteous words that I shall speak to them for the Pandavas are all of righteous soul.
36Thus plaintively lamenting, I said these and many other words to my son, O Suta. But that fool did not listen to me, Me seems all this is owing to the evil influence of time.
37There where remain Vrikodara and Arjuna and the Vrishni hero Satyaki and Uttamaujas of thie Panchala race and the indomitable Yudhamanyu and the invincible Dhristadyumna and the ever-victorious Sikhandin and the Ashmakas, Kekayas and Kshatradharinan of the Somaka clan, the ruler of the Chedis and Chekitana and Abhibhu the son of the Kasi king, the sons of Draupadi and Virata and the mighty car-warrior Drupada and those foremost of men the twins Nakula and Sahadeva and the slayer of Madhu as the counsellor. What man in this world desirous of living would venture to fight with these?
38Who else again will face my enemies when they will display their celestial weapons. Save and except Duryodhana, Karna, Shakuni the son of Subala and Dushasana as their fourth; I do not indeed see a fifth man.
39They who have Vishvaksena (Vishnu), clad in armour and reins in hand, on their chariot, they who have Arjuna for their warrior, they can never suffer defeat.
40Does Duryodhana now remember all those lamentations of mine? You say that Bhishma and Drona, those two foremost of men, have been killed.
41I think my foolish sons are now overwhelmed with grief, seeing now the words of the far-sighted Vidura to be true and fruitful. I think my foolish sons are now indulging in lamentations seeing the army sorely distressed by Arjuna and the grand son of Sini.
42And seeing also the terraces of their cars empty. Surely Dhananjaya is consuming my stoops like fire assisted by the wind, burning down a heap of straw dried by the heat of the sun that rises at the expiration of the winter season. O Sanjaya, expert as you are in storytelling, relate to me everything that happened.
43After that wrong had been inflicted on Arjuna in the evening. What was the state of your mind, O son, when Abhimanyu was slain?
44Surely the feats of valour of the wielder of the Gandiva bow. My warriors were unable to bear, guilty, as they were, of injuring Arjuna (by slaying his son).
45What measures Duryodhana or Karna direct to be adopted? What also Dushasana or the son of Subala thought fit to do, when they were involved in this predicament.
46O sire, everything that befell my assembled sons was, O Sanjaya, certainly owing to the misdeeds of my wicked son Duryodhana, who follows in the path of covetousness, whose understanding has been perverted by wrath, whose soul is vitiated, who longs to have sovereignty who is stupid and whose reason is clouded by anger. O Sanjaya, tell me whether the measure adopted by him was agreeable to policy or against it?
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — जिस दिन अभिमन्यु मारा गया, उसके अगले दिन जब प्रभात हुआ, तब शोक और सन्ताप से पीड़ित पाण्डवों ने क्या किया? मेरी सेना के किन योद्धाओं ने उनसे युद्ध किया?
2सव्यसाची (अर्जुन) के पराक्रमों को जानते हुए भी वह पापकर्म (अभिमन्यु का वध) कर चुकने के पश्चात् कौरव और मेरे योद्धा किस प्रकार निर्भय रह सके — यह मुझे बताओ।
3अपने पुत्र के वध से उत्पन्न शोक से व्याकुल और क्रोध से जलते हुए, सर्वसंहारक मृत्यु के समान आगे बढ़ते उन पुरुषश्रेष्ठ की ओर वे युद्ध में देखने का साहस किस प्रकार कर सके?
4अपनी ध्वजा पर वानरराज का चिह्न धारण करने वाले उस योद्धा को, अपने पुत्र की मृत्यु के शोक से पीड़ित और युद्ध में अपने विशाल धनुष को कँपाते हुए उस वीर को देखकर मेरे योद्धाओं ने क्या किया?
5हे सञ्जय, आज के युद्ध में दुर्योधन पर क्या बीती? महान् शोक हमारे सामने मुँह बाए खड़ा है। मुझे अब (अपने शिविर से) हर्ष के स्वर सुनाई नहीं देते।
6वे मन को मोह लेने वाले और श्रवणेन्द्रिय को अत्यन्त प्रिय लगने वाले स्वर, जो पहले सिन्धुराज के शिविर से सुनाई देते थे, वे स्वर आज सुनाई नहीं देते।
7मेरे पुत्रों के शिविर में स्तुति गाते अनेक चारणों और बन्दीजनों तथा नर्तकों के स्वर अब सुनाई नहीं देते।
8पहले ये सब स्वर निरन्तर मेरे कानों में पड़ते रहते थे। हाय, शोक में डूबे हुए उनके शिविरों से अब वे स्वर सुनाई नहीं देते।
9हे सञ्जय, पहले सत्यप्रिय सोमदत्त के शिविर में बैठकर मैं वे सब मनोहर स्वर सुना करता था।
10मैं आज पुण्य में कितना दरिद्र हूँ, क्योंकि आज मुझे अपने पुत्रों का शिविर शोक और विलाप के स्वरों से गूँजता तथा जीवन और उत्साह के समस्त स्वरों से रहित प्रतीत होता है।
11विविंशति, दुर्मुख, चित्रसेन, विकर्ण और मेरे अन्य पुत्रों के शिविरों में जो स्वर मैं पहले सुनता था, वे अब सुनाई नहीं देते।
12वे प्रचण्ड धनुर्धर द्रोण के पुत्र, जो मेरे पुत्रों के रक्षक हैं, जिनकी सेवा में ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य तथा बड़ी संख्या में शिष्य रहा करते थे —
13— जो शास्त्रार्थ और संवाद में तथा नाना वाद्ययन्त्रों के उत्तेजक संगीत और भाँति-भाँति के गीतों में आनन्द लेते थे —
14— जिनकी पूजा कुरुओं, पाण्डवों और सात्वतों में अनेक लोग करते थे — हे सूतपुत्र, द्रोण के उन पुत्र के शिविर में भी अब पहले के समान कोई स्वर सुनाई नहीं देता।
15उन महाधनुर्धर द्रोणपुत्र की सेवा में अनेक गायक और नर्तक उपस्थित रहा करते थे! अब उनके शिविर में उनके स्वर सुनाई नहीं देते।
16विन्द और अनुविन्द के शिविर से जो महान् नाद प्रत्येक सन्ध्या को उठा करता था, हाय, वह नाद अब वहाँ सुनाई नहीं देता। केकयों के शिविर में भी —
17— नृत्य और आनन्दोत्सव में लगे सैनिकों के गीतों और तालियों से जो स्वर उठा करता था, वह अब सुनाई नहीं देता।
18सप्ततन्तु यज्ञों के अनुष्ठान में निपुण वे याजक ब्राह्मण, जो वेदज्ञ सोमदत्त के पुत्र की सेवा में रहा करते थे — उन ब्राह्मणों के द्वारा किया जाने वाला स्वर अब सुनाई नहीं देता।
19धनुष की टंकार, वेदपाठ का स्वर, बाणों की सनसनाहट, तलवारों की झनकार और रथों की घरघराहट — ये स्वर द्रोण के शिविर में निरन्तर सुनाई देते थे। किन्तु अब मैं उन्हें नहीं सुनता।
20रणभूमि के नाना भागों में गाए जाने वाले और वाद्ययन्त्रों के नाद में मिले हुए गीतों की जो मधुर ध्वनि उठा करती थी, हाय, वह ध्वनि आज सुनाई नहीं देती।
21जब अक्षय कीर्ति वाले जनार्दन समस्त प्राणियों के प्रति अपनी करुणा से प्रेरित होकर सन्धि कराने की इच्छा से यहाँ आए थे —
22— तब हे सूत, मैंने दुष्ट दुर्योधन से कहा था — "हे पुत्र, वसुदेव के पुत्र को मध्यस्थ बनाकर तुम पाण्डवों से सन्धि कर लो।
23मुझे लगता है कि सन्धि का समय आ गया है। हे दुर्योधन, मेरी आज्ञा का उल्लंघन मत करो। यदि तुम अब वसुदेव के उस पुत्र की अवहेलना करते हो, जो तुमसे शान्ति की प्रार्थना कर रहे हैं —
24— और तुम्हारे हित की सलाह दे रहे हैं, तो युद्ध में विजय कभी तुम्हारे भाग्य में नहीं आएगी।" किन्तु दुर्योधन ने धनुर्धरों में श्रेष्ठ उन दाशार्हवंशी की अवहेलना की —
25— जिन्होंने तब उससे उसके हित की बात कही थी; और इस प्रकार उसने अपने ही सिर पर संकट ले लिया। तब मेरा वह पुत्र, जिसकी बुद्धि विकृत हो चुकी थी और जो मृत्यु के मुख में खिंचा जा रहा था, दुःशासन और कर्ण की सलाह मान बैठा और मेरी दी हुई सलाह ठुकरा दी।
26मैं द्यूतक्रीडा के पक्ष में नहीं था, न विदुर ही थे। न सिन्धुराज ने ही उस द्यूतक्रीडा का अनुमोदन किया, न भीष्म ने ही उसे उचित माना।
27हे सञ्जय, वैसे ही शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र, जय, अश्वत्थामा, कृप और द्रोण — इनमें से किसी ने भी उस खेल का अनुमोदन नहीं किया।
28यदि मेरे उस अभागे पुत्र ने इन लोगों की सलाह के अनुसार आचरण किया होता, तो वह अपने मित्रों और सम्बन्धियों सहित शान्ति और सुख में अपने दिन बिताता।
29मधुर और मनोहर वाणी बोलने वाले, अपने सम्बन्धियों को सदा प्रिय लगने वाली बात कहने वाले, उच्च कुल में उत्पन्न, सबके द्वारा सम्मानित और ज्ञान से सम्पन्न पाण्डुपुत्र निश्चय ही सुख भोगेंगे।
30जो मनुष्य धर्म का आश्रय लेता है, वह सदा और सर्वत्र सुख पाता ही है। मृत्यु के पश्चात् वह परम आनन्द और (ईश्वर की) कृपा प्राप्त करता है।
31अपने प्रयोजनों की सिद्धि के लिए अपने ही पराक्रम पर निर्भर रहने वाले पाण्डव स्वयं इस पृथ्वी के आधे भाग को भोगने के अधिकारी हैं। यह समुद्र से घिरी पृथ्वी उनकी उतनी ही उत्तराधिकार-सम्पत्ति है जितनी कुरुओं की।
32राज्य प्राप्त करके भी वे सदा धर्म के मार्ग पर ही रहेंगे। हे पुत्र, मेरे ऐसे बन्धु-बान्धव हैं जिनके वचनों पर पाण्डव सदा ध्यान देंगे।
33हे आर्य, जैसे उदाहरण के लिए शल्य, सोमदत्त, महात्मा भीष्म, द्रोण, विकर्ण, बाह्लीक, कृप तथा भरतवंश के अन्य अनेक महात्मा और (आयु में) पूजनीय सदस्य। यदि ये लोग तुम्हारे पक्ष में कहें, तो पाण्डव उनके हितकर वचनों के अनुसार आचरण करेंगे। इनमें से तुम्हारे विचार में कौन अन्यथा कहेगा?
34कृष्ण कभी धर्म का त्याग नहीं करेंगे; और पाण्डव सदा उनके अधीन रहते हैं।
35वे वीर उन धर्मयुक्त वचनों की भी अवहेलना नहीं करेंगे जो मैं उनसे कहूँगा, क्योंकि पाण्डव सब धर्मात्मा हैं।
36हे सूत, इस प्रकार करुण विलाप करते हुए मैंने अपने पुत्र से ये और ऐसे ही अनेक वचन कहे। किन्तु उस मूर्ख ने मेरी बात नहीं सुनी। मुझे लगता है कि यह सब काल के दुष्प्रभाव के कारण ही है।
37जहाँ वृकोदर और अर्जुन रहते हैं, और वृष्णिवीर सात्यकि और पाञ्चालकुल के उत्तमौजा और अदम्य युधामन्यु और अजेय धृष्टद्युम्न और सदा विजयी शिखण्डी और अश्मक, केकय तथा सोमकवंश के क्षत्रधर्मा और चेदिराज और चेकितान और काशिराज के पुत्र अभिभु और द्रौपदी के पुत्र और विराट और महारथी द्रुपद और पुरुषश्रेष्ठ नकुल-सहदेव नामक यमज तथा मन्त्री के रूप में मधुसूदन — इस संसार में जीने की इच्छा रखने वाला कौन मनुष्य इनसे युद्ध करने का साहस करेगा?
38जब वे अपने दिव्य अस्त्र प्रकट करेंगे, तब मेरे शत्रुओं का सामना और कौन करेगा? दुर्योधन, कर्ण, सुबल के पुत्र शकुनि और चौथे दुःशासन के अतिरिक्त मुझे तो कोई पाँचवाँ पुरुष दिखाई ही नहीं देता।
39जिनके रथ पर कवच धारण किए और हाथ में लगाम लिए विश्वक्सेन (विष्णु) विराजमान हैं, जिनके योद्धा अर्जुन हैं — वे कभी पराजित नहीं हो सकते।
40क्या दुर्योधन को अब मेरे वे सब विलाप स्मरण आते हैं? तुम कहते हो कि पुरुषश्रेष्ठ भीष्म और द्रोण, दोनों मारे जा चुके हैं।
41मैं समझता हूँ कि दूरदर्शी विदुर के वचनों को अब सत्य और फलवान् होते देखकर मेरे मूर्ख पुत्र शोक से अभिभूत हैं। मैं समझता हूँ कि अर्जुन और शिनि के पौत्र के द्वारा अपनी सेना को अत्यन्त पीड़ित देखकर मेरे मूर्ख पुत्र अब विलाप में लगे हैं —
42— और अपने रथों के मंच सूने देखकर भी। निश्चय ही धनञ्जय मेरी सेनाओं को उस अग्नि के समान भस्म कर रहे हैं जो वायु की सहायता पाकर शीत ऋतु के अन्त में उदय होते सूर्य की गर्मी से सूखे हुए तिनकों के ढेर को जला देती है। हे सञ्जय, तुम कथा कहने में निपुण हो — मुझे वह सब कह सुनाओ जो हुआ।
43सन्ध्या के समय अर्जुन के प्रति वह अन्याय हो चुकने के पश्चात् क्या हुआ? हे पुत्र, जब अभिमन्यु मारा गया, तब तुम्हारे मन की क्या दशा थी?
44निश्चय ही गाण्डीव धनुष धारण करने वाले के पराक्रम मेरे योद्धा सह न सके, क्योंकि वे (उनके पुत्र का वध करके) अर्जुन का अनिष्ट करने के अपराधी थे।
45दुर्योधन अथवा कर्ण ने कौन-से उपाय अपनाने का आदेश दिया? इस संकट में पड़ जाने पर दुःशासन अथवा सुबल के पुत्र ने क्या करना उचित समझा?
46हे आर्य, हे सञ्जय, मेरे एकत्रित पुत्रों पर जो कुछ बीता, वह निश्चय ही मेरे उस दुष्ट पुत्र दुर्योधन के दुष्कर्मों के कारण ही था, जो लोभ के मार्ग पर चलता है, जिसकी समझ क्रोध से विकृत हो चुकी है, जिसकी आत्मा दूषित है, जो राज्य पाने के लिए लालायित है, जो मूर्ख है और जिसका विवेक क्रोध से आच्छादित है। हे सञ्जय, मुझे बताओ कि उसके द्वारा अपनाया गया उपाय नीति के अनुकूल था या उसके विरुद्ध?
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — जुन दिन अभिमन्यु मारिए, त्यसको भोलिपल्ट जब बिहान भयो, तब शोक र सन्तापले पीडित पाण्डवहरूले के गरे? मेरो सेनाका कुन योद्धाहरूले तिनीहरूसँग युद्ध गरे?
2सव्यसाची (अर्जुन)का पराक्रम जान्दाजान्दै पनि त्यो पापकर्म (अभिमन्युको वध) गरिसकेपछि कौरव र मेरा योद्धाहरू कसरी निर्भय रहन सके — यो मलाई भन।
3आफ्नो पुत्रको वधबाट उत्पन्न शोकले व्याकुल र क्रोधले जलिरहेका, सर्वसंहारक मृत्युजस्तै अगाडि बढिरहेका ती पुरुषश्रेष्ठतिर तिनीहरूले युद्धमा हेर्ने साहस कसरी गर्न सके?
4आफ्नो ध्वजामा वानरराजको चिह्न धारण गर्ने त्यस योद्धालाई, आफ्नो पुत्रको मृत्युको शोकले पीडित र युद्धमा आफ्नो विशाल धनुष कँपाइरहेका त्यस वीरलाई देखेर मेरा योद्धाहरूले के गरे?
5हे सञ्जय, आजको युद्धमा दुर्योधनमाथि के बित्यो? महान् शोक हाम्रो अगाडि मुख बाएर उभिएको छ। मलाई अब (आफ्नो शिविरबाट) हर्षका स्वर सुनिँदैनन्।
6ती मन मोहित पार्ने र श्रवणेन्द्रियलाई अत्यन्त प्रिय लाग्ने स्वर, जो पहिले सिन्धुराजको शिविरबाट सुनिन्थे, ती स्वर आज सुनिँदैनन्।
7मेरा पुत्रहरूको शिविरमा स्तुति गाउने अनेक चारण र बन्दीजन तथा नर्तकहरूका स्वर अब सुनिँदैनन्।
8पहिले यी सबै स्वर निरन्तर मेरा कानमा परिरहन्थे। हाय, शोकमा डुबेका तिनका शिविरबाट अब ती स्वर सुनिँदैनन्।
9हे सञ्जय, पहिले सत्यप्रिय सोमदत्तको शिविरमा बसेर म ती सबै मनोहर स्वर सुन्ने गर्थेँ।
10म आज पुण्यमा कति दरिद्र छु, किनभने आज मलाई आफ्ना पुत्रहरूको शिविर शोक र विलापका स्वरले गुञ्जिएको तथा जीवन र उत्साहका सम्पूर्ण स्वरबाट रहित प्रतीत हुन्छ।
11विविंशति, दुर्मुख, चित्रसेन, विकर्ण र मेरा अन्य पुत्रहरूका शिविरमा जुन स्वर म पहिले सुन्थेँ, ती अब सुनिँदैनन्।
12ती प्रचण्ड धनुर्धर द्रोणका पुत्र, जो मेरा पुत्रहरूका रक्षक हुन्, जसको सेवामा ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य तथा ठूलो सङ्ख्यामा शिष्यहरू रहने गर्थे —
13— जो शास्त्रार्थ र संवादमा तथा नाना वाद्ययन्त्रको उत्तेजक सङ्गीत र नाना किसिमका गीतमा आनन्द लिन्थे —
14— जसको पूजा कुरु, पाण्डव र सात्वतहरूमा अनेक जनाले गर्थे — हे सूतपुत्र, द्रोणका ती पुत्रको शिविरमा पनि अब पहिलेजस्तै कुनै स्वर सुनिँदैन।
15ती महाधनुर्धर द्रोणपुत्रको सेवामा अनेक गायक र नर्तक उपस्थित रहने गर्थे! अब तिनको शिविरमा तिनका स्वर सुनिँदैनन्।
16विन्द र अनुविन्दको शिविरबाट जुन महान् नाद प्रत्येक साँझ उठ्ने गर्थ्यो, हाय, त्यो नाद अब त्यहाँ सुनिँदैन। केकयहरूको शिविरमा पनि —
17— नृत्य र आनन्दोत्सवमा लागेका सैनिकहरूका गीत र तालीबाट जुन स्वर उठ्ने गर्थ्यो, त्यो अब सुनिँदैन।
18सप्ततन्तु यज्ञका अनुष्ठानमा निपुण ती याजक ब्राह्मण, जो वेदज्ञ सोमदत्तका पुत्रको सेवामा रहने गर्थे — ती ब्राह्मणहरूले गर्ने स्वर अब सुनिँदैन।
19धनुषको टङ्कार, वेदपाठको स्वर, बाणको सनसनाहट, तरबारको झन्कार र रथको घडघडाहट — यी स्वर द्रोणको शिविरमा निरन्तर सुनिन्थे। तर अब म तिनलाई सुन्दिनँ।
20रणभूमिका नाना भागमा गाइने र वाद्ययन्त्रको नादमा मिसिएका गीतको जुन मधुर ध्वनि उठ्ने गर्थ्यो, हाय, त्यो ध्वनि आज सुनिँदैन।
21जब अक्षय कीर्ति भएका जनार्दन सम्पूर्ण प्राणीप्रतिको आफ्नो करुणाले प्रेरित भई सन्धि गराउने इच्छाले यहाँ आएका थिए —
22— तब हे सूत, मैले दुष्ट दुर्योधनलाई भनेको थिएँ — "हे पुत्र, वसुदेवका पुत्रलाई मध्यस्थ बनाएर तिमी पाण्डवहरूसँग सन्धि गरिहाल।
23मलाई लाग्छ कि सन्धिको समय आइसकेको छ। हे दुर्योधन, मेरो आज्ञाको उल्लङ्घन नगर। यदि तिमीले अब वसुदेवका ती पुत्रको अवहेलना गर्छौ, जसले तिमीसँग शान्तिको प्रार्थना गरिरहेका छन् —
24— र तिम्रो हितको सल्लाह दिइरहेका छन्, भने युद्धमा विजय कहिल्यै तिम्रो भाग्यमा आउनेछैन।" तर दुर्योधनले धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ ती दाशार्हवंशीको अवहेलना गर्यो —
25— जसले तब उसलाई उसको हितको कुरा भनेका थिए; र यसरी उसले आफ्नै शिरमा सङ्कट लियो। तब मेरो त्यो पुत्र, जसको बुद्धि विकृत भइसकेको थियो र जो मृत्युको मुखमा तानिँदै थियो, दुःशासन र कर्णको सल्लाह मान्यो र मैले दिएको सल्लाह ठुकरायो।
26म द्यूतक्रीडाको पक्षमा थिइनँ, न विदुर नै थिए। न सिन्धुराजले नै त्यस द्यूतक्रीडाको अनुमोदन गरे, न भीष्मले नै त्यसलाई उचित माने।
27हे सञ्जय, त्यसै गरी शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र, जय, अश्वत्थामा, कृप र द्रोण — यीमध्ये कसैले पनि त्यस खेलको अनुमोदन गरेनन्।
28यदि मेरो त्यस अभागी पुत्रले यी मानिसहरूको सल्लाहअनुसार आचरण गरेको भए, ऊ आफ्ना मित्र र नातेदारहरूसहित शान्ति र सुखमा आफ्ना दिन बिताउँथ्यो।
29मधुर र मनोहर वाणी बोल्ने, आफ्ना नातेदारलाई सदा प्रिय लाग्ने कुरा भन्ने, उच्च कुलमा जन्मेका, सबैद्वारा सम्मानित र ज्ञानले सम्पन्न पाण्डुपुत्रहरूले निश्चय नै सुख भोग्नेछन्।
30जुन मानिसले धर्मको आश्रय लिन्छ, उसले सदा र सर्वत्र सुख पाउँछ नै। मृत्युपछि उसले परम आनन्द र (ईश्वरको) कृपा प्राप्त गर्छ।
31आफ्ना प्रयोजनको सिद्धिका लागि आफ्नै पराक्रममा निर्भर रहने पाण्डवहरू स्वयं यस पृथ्वीको आधा भाग भोग्ने अधिकारी छन्। यो समुद्रले घेरिएको पृथ्वी तिनीहरूको त्यति नै उत्तराधिकार-सम्पत्ति हो जति कुरुहरूको।
32राज्य प्राप्त गरेर पनि तिनीहरू सदा धर्मकै मार्गमा रहनेछन्। हे पुत्र, मेरा त्यस्ता बन्धुबान्धव छन् जसका वचनमा पाण्डवहरूले सदा ध्यान दिनेछन्।
33हे आर्य, जस्तै उदाहरणका लागि शल्य, सोमदत्त, महात्मा भीष्म, द्रोण, विकर्ण, बाह्लीक, कृप तथा भरतवंशका अन्य अनेक महात्मा र (उमेरमा) पूजनीय सदस्यहरू। यदि यिनीहरूले तिम्रो पक्षमा भनून् भने, पाण्डवहरूले तिनका हितकर वचनअनुसार आचरण गर्नेछन्। यीमध्ये तिम्रो विचारमा कसले अन्यथा भन्नेछ?
34कृष्णले कहिल्यै धर्मको त्याग गर्नेछैनन्; र पाण्डवहरू सदा उनको अधीनमा रहन्छन्।
35ती वीरहरूले ती धर्मयुक्त वचनको पनि अवहेलना गर्नेछैनन् जो म तिनीहरूलाई भन्नेछु, किनभने पाण्डवहरू सबै धर्मात्मा छन्।
36हे सूत, यसरी करुण विलाप गर्दै मैले आफ्नो पुत्रलाई यी र यस्तै अनेक वचन भनेँ। तर त्यस मूर्खले मेरो कुरा सुनेन। मलाई लाग्छ कि यो सबै कालको दुष्प्रभावकै कारण हो।
37जहाँ वृकोदर र अर्जुन रहन्छन्, र वृष्णिवीर सात्यकि र पाञ्चालकुलका उत्तमौजा र अदम्य युधामन्यु र अजेय धृष्टद्युम्न र सदा विजयी शिखण्डी र अश्मक, केकय तथा सोमकवंशका क्षत्रधर्मा र चेदिराज र चेकितान र काशिराजका पुत्र अभिभु र द्रौपदीका पुत्र र विराट र महारथी द्रुपद र पुरुषश्रेष्ठ नकुल-सहदेव नामका यमज तथा मन्त्रीका रूपमा मधुसूदन — यस संसारमा बाँच्ने इच्छा राख्ने कुन मानिसले तिनीहरूसँग युद्ध गर्ने साहस गर्नेछ?
38जब तिनीहरूले आफ्ना दिव्य अस्त्र प्रकट गर्नेछन्, तब मेरा शत्रुहरूको सामना अरू कसले गर्नेछ? दुर्योधन, कर्ण, सुबलका पुत्र शकुनि र चौथो दुःशासनबाहेक मलाई त कोही पाँचौँ पुरुष देखिँदै देखिँदैन।
39जसको रथमा कवच धारण गरेर र हातमा लगाम लिएर विश्वक्सेन (विष्णु) विराजमान छन्, जसका योद्धा अर्जुन छन् — तिनीहरू कहिल्यै पराजित हुन सक्दैनन्।
40के दुर्योधनलाई अब मेरा ती सबै विलाप सम्झना आउँछन्? तिमी भन्छौ कि पुरुषश्रेष्ठ भीष्म र द्रोण, दुवै मारिइसकेका छन्।
41म ठान्छु कि दूरदर्शी विदुरका वचन अब सत्य र फलवान् भएको देखेर मेरा मूर्ख पुत्रहरू शोकले अभिभूत छन्। म ठान्छु कि अर्जुन र शिनिका नातिद्वारा आफ्नो सेनालाई अत्यन्त पीडित देखेर मेरा मूर्ख पुत्रहरू अब विलापमा लागेका छन् —
42— र आफ्ना रथका मञ्च सुनसान देखेर पनि। निश्चय नै धनञ्जयले मेरा सेनालाई त्यस अग्निजस्तै भस्म पारिरहेका छन् जसले वायुको सहायता पाएर हिउँद ऋतुको अन्त्यमा उदाउने सूर्यको तापले सुकेको परालको थुप्रो जलाइदिन्छ। हे सञ्जय, तिमी कथा भन्नमा निपुण छौ — मलाई त्यो सबै सुनाऊ जो भयो।
43साँझको बेला अर्जुनप्रति त्यो अन्याय भइसकेपछि के भयो? हे पुत्र, जब अभिमन्यु मारिए, तब तिम्रो मनको के दशा थियो?
44निश्चय नै गाण्डीव धनुष धारण गर्नेका पराक्रम मेरा योद्धाहरूले सहन सकेनन्, किनभने तिनीहरू (उनको पुत्रको वध गरेर) अर्जुनको अनिष्ट गर्ने अपराधी थिए।
45दुर्योधन अथवा कर्णले कुन उपाय अपनाउने आदेश दिए? यस सङ्कटमा परेपछि दुःशासन अथवा सुबलका पुत्रले के गर्नु उचित ठाने?
46हे आर्य, हे सञ्जय, मेरा एकत्रित पुत्रहरूमाथि जे बित्यो, त्यो निश्चय नै मेरो त्यस दुष्ट पुत्र दुर्योधनका दुष्कर्मकै कारण थियो, जो लोभको मार्गमा हिँड्छ, जसको समझ क्रोधले विकृत भइसकेको छ, जसको आत्मा दूषित छ, जो राज्य पाउन लालायित छ, जो मूर्ख छ र जसको विवेक क्रोधले आच्छादित छ। हे सञ्जय, मलाई भन कि उसले अपनाएको उपाय नीतिअनुकूल थियो कि त्यसविरुद्ध?