युधिष्ठिर के शोक की सान्त्वना
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 52
संस्कृत
1संजय उवाच अथैनं विलपन्तं तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। कृष्णद्वैपायनस्तत्र आजगाम महानृषिः॥
2अर्चयित्वा यथान्यायमुपविष्टं युधिष्ठिरः। अब्रवीच्छोकसंतप्तो भ्रातुः पुत्रवधेन च॥
3युधिष्ठिर उवाच अधर्मयुक्तैर्बहुभिः परिवार्य महारथैः। युध्यमानो महेष्वासः सौभद्रो निहतो रणे॥
4बालश्च बालबुद्धिश्च सौभद्रः परवीरहा। अनुपायेन संग्रामे युध्यमानो विशेषतः॥
5मया प्रोक्तः स संग्रामे द्वारं संजनयस्व नः। प्रविष्टेऽभ्यन्तरे तस्मिन् सैन्धवेन निवारिताः॥
6ननु नाम समं युद्धमेष्टव्यं युद्धजीविभिः। इदं चैवासमं युद्धमीदृशं यत् कृतं परैः॥
7तेनास्मि भृशसंतप्तः शोकबाष्पसमाकुलः। शमं नैवाधिगच्छामि चिन्तयानः पुनः पुनः॥
8संजय उवाच तं तथा विलपन्तं वै शोकव्याकुलमानसम्। उवाच भगवान् व्यासो युधिष्ठिरमिदं वचः॥
9व्यास उवाच युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। व्यसनेषु न मुह्यन्ति तवादृशा भरतर्षभ॥
10स्वर्गमेष गतः शूरः शत्रून् हत्वा बहून् रणे। अबालसदृशं कर्म कृत्वा वै पुरुषोत्तमः॥
11अनतिक्रमणीयो वै विधिरेष युधिष्ठिर। देवदानवगन्धर्वान् मृत्युर्हरति भारत॥
12युधिष्ठिर उवाच इमे वै पृथिवीपाला: शेरते पृथिवीतले। निहताः पृतनामध्ये मृतसंज्ञा महाबलाः॥
13नागायुतबलाश्चान्ये वायुवेगबलास्तथा। त एते निहताः संख्ये तुल्यरूपा नरैर्नराः॥
14नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे क्वचित्। विक्रमेणोपसम्पन्नास्तपोबलसमन्विताः॥
15जेतव्यमिति चान्योन्यं येषां नित्यं दि स्थितम्। अथ चेमे हताः प्राज्ञाः शेरते विगतायुषः॥
16मृता इति च शब्दोऽयं वर्तते च ततोऽर्थवत्। इमे मृता महीपाला: प्रायशो भीमविक्रमाः॥
17निश्चेष्टा निरभीमानाः शूराः शत्रुवशंगताः। राजपुत्राश्च संरब्धा वैश्वानरमुखं गताः॥
18अत्र मे संशयः प्राप्त: कुत: संज्ञा मृता इति। कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः कथं संहरते प्रजाः॥ हरत्यमरसंकाश तन्मे ब्रूहि पितामह।
19संजय उवाच तं तथा परिपृच्छन्तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। आश्वासनमिदं वाक्यमुवाच भगवानृषिः॥
20व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अकम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप॥
21स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तमम अप्रसह्यतमं लोके प्राप्तवानिति मे मतिः॥
22तदहं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्योः प्रभवमुत्तमम्। ततस्त्वं मोक्ष्यसे दुःखात् स्नेहबन्धनसंश्रयात्॥
23समस्तपापराशिघ्नं शृणु कीर्तयतो मम। धन्यमाख्यानमायुष्यं शोकनं पुष्टिवर्धनम्॥
24पवित्रमरिसंघघ्नं मङ्गलानां च मङ्गलम्। यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदं तथा॥
25श्रवणीयं महाराज प्रातर्नित्यं नृपोत्तमैः। पुत्रानायुष्मतो राज्यमीहमानैः श्रियं तथा॥
26पुरा कृतयुगे तात आसीद् राजा हकम्पनः। स शत्रुवशमापन्नो मध्ये संग्राममूर्धनि॥
27तस्य पुत्रो हरि म नारायणसमो बले। श्रीमान् कृतास्त्रो मेधावी युधि शक्रोपमो बली॥
28स शत्रुभिः परिवृतो बहुधा रणमूर्धनि। व्यस्यन् बाणसहस्राणि योधेषु च गजेषु च॥
29स कर्म दुष्करं कृत्वा संग्रामे शत्रुतापनः। शत्रुभिर्निहतः संख्ये पृतनायां युधिष्ठिर॥
30स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः। शोचनहनि रात्री च नालभत् सुखमात्मनः॥
31तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम्। आजगामाथ देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपतः॥
32स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम्। पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत् तदा॥
33तस्य सर्वे समाचष्ट यथावृत्तं नरेश्वरः। शत्रुभिर्विजयं संख्ये पुत्रस्य च वधं तथा॥
34अकम्पन उवाच मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः। शत्रुभिर्बहुभिः संख्ये पराक्रम्य हतो बली॥
35क एष मृत्युभगवन् किंवीर्यबलपौरुषः। एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर॥
36व्यास उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा नारदो वरदः प्रभुः। आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत्॥
37शृणु राजन् महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम्। यथावृत्तां श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप।॥
38प्रजाः सृष्ट्वा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः। असंतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः॥
39तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव। चिन्तयन्न ह्यसौ वेद संहारं वसुधाधिप॥
40तस्य रोषान्महाराज खेभ्योऽग्निरुदतिष्ठत। तेन सर्वा दिशो व्याप्ताः सान्तर्देशा दिधक्षता॥
41ततो दिवं भुवं चैव ज्वालामालासमाकुलम्। चराचरं जगत सर्वे ददाह भगवान् प्रभुः॥
42ततो हतानि भूतानि चराणि स्थावराणि च। महता क्रोधवेगेन त्रासयन्निव वीर्यवान्॥
43ततो रुद्रो जटी स्थाणुर्निशाचरपतिहरः। जगाम शरणं देवं ब्रह्मणं परमेष्ठिनम्॥
44तस्मिन्नापतिते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया। अब्रवीत् परमो देवो ज्वलन्निव महामुनिः॥
45किं कुर्मः कार्म कामाई काकाज्जातोऽसि पुत्रका करिष्यामि प्रियं सर्वे ब्रूहि स्थाणो यदिच्छसि॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Thus when the son of Kunti, king Yudhishthira, was indulging in lamentations, there came to him the mighty sage Krishna Dvaipayana.
2Then having duly worshipped him, Yudhishthira resumed his seat; and afflicted with grief at the death of his brother's son, he then thus addressed the Rishi.
3Yudhisthira said The son of Subhadra has been slain in battle when fighting with many, by several fierce bowmen of vicious tendencies, who, mighty car-warriors as they were, surrounded him on all sides.
4That layer of hostile heroes that son of Subhadra, was a mere child in years and in understanding. And he fought in battle against overwhelming numbers.
5During the course of the fight I said to him “Open a passage for us," then he penetrated into the hostile array and then we could not follow him, prevented by the ruler of the Sindhus. an
6Those who live by fighting should surely desire equal combats. But his battle that the enemy fought with Abhimanyu was extremely unfair one.
7It is this that burns me with the fire of grief and draws tears of sorrow from my eyes. Brooding over this thought I cannot regain the tranquility of my mind.
8Sanjaya said Then the almighty Vyasa addressing Yudhishthira who was thus bewailing and was unmanned by the force of his grief, spoke the following words.
9Vyasa said O Yudhishthira, O son of superior wisdom, son who are well-learnt in all the branches of knowledge, O foremost of the Bharatas, people of your stamp are never confounded in seasons of calamity.
10This hero (Abhimanyu), this foremost of all male beings, has attained paradise after having slain numerous enemies in batile and having achieved many feats not at all boy-like.
11O Yudhishthira, this law (that created being shall die) cannot be violated. O Bharata, Death takes away all Gods, Danavas and Gandharvas, (without exception).
12Yudhishthira said These rulers of earth, all endued with great might, are now lying on the bare ground of the battle-field being slain and deprived of their senses.
13Some of them possessed strength equal to that of ten thousand elephants; some, on the other hand, possessed the impetus and force of the very tempest. They have all been slain in battle by beings of their species and are all equal now.
14I do not see the slayer of these created beings in battle, (save one of their own class). They were possessed of prowess and endued with might and energy.
15Alas even those who entertained in their heart the hopes of conquering one another in battle, are now lying slain deprived of their senses, in spite of all their wisdom.
16The significance of the word 'Death' hastoday been clearly brought home (to our minds), as almost all these rulers of earth possessed of fierce prowess, lie dead on the field of battle.
17These heroes having succumbed to their foes and now lying motionless and shorn of their pride. Many princes inflamed with wrath have fallen upon the fire of their antagonist's anger.
18On this point a great doubt has taken possession of me, namely, whence has the word "dead" been derived? Whose offspring is Death? Whence does it come and why does it take away creatures? O you equal to a celestial, O grandsire, speak to me about all this.
19Sanjaya said Then that illustrious sage spoke these comforting words to Yudhishthira, the son of Kunti, who had been questioning him in the above manner.
20Vyasa said On this subject, O monarch, an ancient story is cited as an example, story that was related to Akampana by Narada.
21So far as I know, O king, Akampana, while in this world, was also afflicted with the overwhelming and unbearable grief caused by his son's death.
22I shall now recount to you the excellent story of the origin of Death. Hearing that story you shall be freed from grief and from the bondage of affection.
23Listen to me, O sire, as I go on repeating that ancient story. This story is excellent and enhances the period of life and kills sorrow and bestows health.
24It is holy, capable of destroying large numbers of foes and the most auspicious of all auspicious things. Verily this story is like the study or recital of the Vedas themselves.
25It should, O king, be every morning listened to be those foremost of the twice-borns, who desire to obtain long-lived sons, sovereignty and their own welfare.
26In the days of yore during the Krita-yuga, O Sire, there lived a certain king by name Akampana. Once on a time, on the field of battle, amongst his foes, he was on the point of succumbing to his enemies.
27He had a son by name Hari, who was equal to Narayana himself in might; he was exceedingly handsome, accomplished in the use of weapons, intelligent, powerful and equal to Shakra in battle.
28Surrounded by countless foes on the field of battle, he shot thousands of shafts at the warriors and elephants that encompassed him.
29Having achieved many feats difficult of being achieved, that afflicter of foes, 0 Yudhisthira, was slain amidst this troops by his adversaries.
30Performing the funeral ceremonies of his son, king Akampana became purified. But bewailing his son, day and night. he could not regain his peace of mind.
31Then cognisant of his grief caused by the death of his son, there came near him the celestial sage Narada himself.
32That monarch of illustrious qualities, beholding the sage come, worshipped him duly and then spoke to him these words.
33And then that ruler of men spoke to the Rishi all that had happened, his defeat by his foes and the slaughter of his son by them.
34Akampana said My son of great energy and mighty equal to Indra or Vishnu himself in effulgence, has been killed in battle by his numerous enemies, when engaged in fighting vigorously with them.
35But, O illustrious sage, who is this Death, what is his prowess, might and manliness? O foremost of intelligent beings, I desire to know the real truth about all these questions.
36Vyasa said Having heard those words of his, the lord Narada, that bestower of boons, related this story that is capable of destroying the great sorrow caused by the death of one's son.
37Hear, O mighty-armed monarch, this long story, exactly, O ruler of earth, as I myself have heard it.
38In the beginning of the creations, the Grandsire Brahma created all beings. Then that highly powerful one, seeing that the beings of his creation suffered no decay.
39Fell to thinking, O king, as to how he should cause their destruction. Meditating long over the subject, he then failed to find out any means of destruction, O ruler of earth.
40(Then he waxed wroth) and inconsequence of that wrath then, a fire sprang out from the skies. That fire spread in all the quarters of heaven and it began to consume all the regions of the universe.
41Thereat heaven, earth and the welkin, ail became overspread with tongues of flame. And that Almighty lord then burnt down the universe with its mobile and immobile creatures and objects.
42Then mobile and immobile, all creatures were annihilated. Verily the puissant Brahma did all this, frightening the worlds with the fierceness of his angers.
43Thereupon Hara, otherwise called Sthanu, wearing matted locks on his head, that Lord of all the night-rangers, sought shelter from the divine Brahma that foremost of all gods.
44Thus when Sthanu had fallen (at Brahma's feet) desirous of doing good to the creatures, that highest divinity, the foremost of all asceties, burning with effulgence said-
45What desire of yours shall we fulfill. O you that deserve to have all your wishes gratified! O son, you are born out of our will. We shall accomplish all that is dear unto you. Speak, O Sthanu, what you desire (to have).
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — इस प्रकार जब कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर विलाप कर रहे थे, तब वहाँ महर्षि कृष्णद्वैपायन आ पहुँचे।
2तब उनकी विधिवत् पूजा करके युधिष्ठिर पुनः अपने आसन पर बैठ गए; और अपने भाई के पुत्र की मृत्यु के शोक से पीड़ित होकर उन्होंने ऋषि से इस प्रकार कहा।
3युधिष्ठिर ने कहा — सुभद्रापुत्र युद्ध में अनेकों से लड़ते हुए दुष्ट प्रवृत्तिवाले कई प्रचण्ड धनुर्धरों द्वारा मारा गया, जिन्होंने महारथी होते हुए भी उसे चारों ओर से घेर लिया था।
4शत्रुवीरसंहारक वह सुभद्रापुत्र आयु और बुद्धि दोनों में केवल बालक ही था। और वह युद्ध में विशाल संख्या के विरुद्ध लड़ा।
5युद्ध के बीच मैंने उससे कहा था — “हमारे लिए मार्ग खोल दो”; तब वह शत्रुव्यूह में घुस गया, किन्तु सिन्धुराज द्वारा रोक दिए जाने पर हम उसके पीछे न जा सके।
6जो युद्ध से जीविका चलाते हैं, उन्हें निश्चय ही समान योद्धाओं से युद्ध की इच्छा रखनी चाहिए। किन्तु शत्रुओं ने अभिमन्यु से जो युद्ध किया, वह अत्यन्त अन्यायपूर्ण था।
7यही मुझे शोक की अग्नि से जलाता है और मेरे नेत्रों से दुःख के अश्रु खींच लाता है। इसी विचार में डूबा रहने से मैं अपने मन की शान्ति पुनः नहीं पा सकता।
8सञ्जय ने कहा — तब इस प्रकार विलाप करते और शोक के वेग से अधीर हुए युधिष्ठिर को सम्बोधित करके सर्वसमर्थ व्यास ने ये वचन कहे।
9व्यास ने कहा — हे युधिष्ठिर, हे उत्तम बुद्धिवाले पुत्र, हे विद्या की समस्त शाखाओं में पारंगत, हे भरतश्रेष्ठ, तुम्हारे जैसे पुरुष विपत्ति के समय कभी विचलित नहीं होते।
10यह वीर (अभिमन्यु), यह पुरुषश्रेष्ठ, युद्ध में असंख्य शत्रुओं का वध करके और अनेक ऐसे पराक्रम करके जो किसी भी प्रकार बालक के-से न थे, स्वर्ग को प्राप्त हुआ है।
11हे युधिष्ठिर, यह विधान (कि उत्पन्न प्राणी मरेगा ही) उल्लंघन नहीं किया जा सकता। हे भारत, मृत्यु समस्त देवताओं, दानवों और गन्धर्वों को (बिना किसी अपवाद के) हर ले जाती है।
12युधिष्ठिर ने कहा — महान् बल से सम्पन्न ये पृथ्वी के राजा अब मारे जाकर और चेतना खोकर रणभूमि की नंगी धरती पर पड़े हैं।
13इनमें से कुछ में दस सहस्र हाथियों के बराबर बल था; कुछ में, दूसरी ओर, स्वयं आँधी का-सा वेग और बल था। वे सब युद्ध में अपनी ही जाति के प्राणियों द्वारा मारे गए हैं और अब सब समान हो गए हैं।
14युद्ध में (उन्हीं की जाति के एक को छोड़कर) इन उत्पन्न प्राणियों का और कोई संहारक मुझे नहीं दिखता। वे सब पराक्रम से युक्त तथा बल और तेज से सम्पन्न थे।
15हाय, जो अपने हृदय में एक-दूसरे को युद्ध में जीतने की आशा सँजोए हुए थे, वे भी अपनी सारी बुद्धि के बावजूद अब चेतनाहीन होकर मरे पड़े हैं।
16‘मृत्यु’ शब्द का अर्थ आज (हमारे मन में) स्पष्ट रूप से बैठ गया है, क्योंकि प्रचण्ड पराक्रमवाले ये प्रायः समस्त पृथ्वीपति रणभूमि में मरे पड़े हैं।
17ये वीर अपने शत्रुओं के आगे झुककर अब निश्चल और गर्वहीन पड़े हैं। क्रोध से भरे अनेक राजकुमार अपने प्रतिद्वन्द्वियों के क्रोध की अग्नि में गिर पड़े हैं।
18इस विषय में मुझे एक बड़ा सन्देह घेरे हुए है, अर्थात् ‘मृत’ शब्द कहाँ से निकला? मृत्यु किसकी सन्तान है? वह कहाँ से आती है और प्राणियों को क्यों हर ले जाती है? हे देवतुल्य, हे पितामह, मुझसे यह सब कहिए।
19सञ्जय ने कहा — तब उन यशस्वी ऋषि ने इस प्रकार प्रश्न पूछनेवाले कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर से ये सान्त्वनापूर्ण वचन कहे।
20व्यास ने कहा — हे राजन्, इस विषय पर एक प्राचीन कथा उदाहरण रूप में कही जाती है — वह कथा जो नारद ने अकम्पन से कही थी।
21हे राजन्, जहाँ तक मैं जानता हूँ, अकम्पन भी इस लोक में रहते हुए अपने पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न अपार और असह्य शोक से पीड़ित हुआ था।
22अब मैं तुमसे मृत्यु की उत्पत्ति की वह उत्तम कथा कहूँगा। वह कथा सुनकर तुम शोक से और स्नेह के बन्धन से मुक्त हो जाओगे।
23हे तात, मुझे सुनो, क्योंकि मैं वह प्राचीन कथा दुहराने जा रहा हूँ। यह कथा उत्तम है, आयु बढ़ानेवाली, शोक का नाश करनेवाली और आरोग्य प्रदान करनेवाली है।
24यह पवित्र है, शत्रुओं के बड़े समूहों का नाश करने में समर्थ है और समस्त मंगलों में सर्वाधिक मंगलमय है। सचमुच यह कथा स्वयं वेदों के अध्ययन अथवा पाठ के समान है।
25हे राजन्, दीर्घायु पुत्र, राज्य तथा अपना कल्याण चाहनेवाले द्विजश्रेष्ठों को प्रतिदिन प्रातःकाल इसे सुनना चाहिए।
26हे तात, प्राचीन काल में कृतयुग के समय अकम्पन नाम का एक राजा था। एक बार रणभूमि में अपने शत्रुओं के बीच वह उनके सामने हार जाने ही वाला था।
27उसका हरि नाम का एक पुत्र था, जो बल में स्वयं नारायण के समान था; वह अत्यन्त सुन्दर, अस्त्रों के प्रयोग में निपुण, बुद्धिमान्, बलवान् और युद्ध में शक्र के समान था।
28रणभूमि में असंख्य शत्रुओं से घिर जाने पर उसने अपने चारों ओर के योद्धाओं और हाथियों पर सहस्रों बाण छोड़े।
29हे युधिष्ठिर, अनेक दुष्कर पराक्रम करके वह शत्रुतापन अपनी ही सेना के बीच अपने प्रतिद्वन्द्वियों द्वारा मारा गया।
30अपने पुत्र की अन्त्येष्टि क्रियाएँ करके राजा अकम्पन शुद्ध हो गया। किन्तु दिन-रात अपने पुत्र के लिए विलाप करते हुए वह अपने मन की शान्ति पुनः न पा सका।
31तब पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न उसके शोक को जानकर स्वयं देवर्षि नारद उसके निकट आ पहुँचे।
32यशस्वी गुणोंवाले उस राजा ने ऋषि को आया देखकर उनकी विधिवत् पूजा की और तब उनसे ये वचन कहे।
33और तब उस नरपति ने ऋषि से वह सब कहा जो घटित हुआ था — शत्रुओं द्वारा अपनी पराजय और उनके द्वारा अपने पुत्र का वध।
34अकम्पन ने कहा — महातेजस्वी और बलशाली मेरा पुत्र, जो कान्ति में स्वयं इन्द्र अथवा विष्णु के समान था, अपने असंख्य शत्रुओं से प्रबल रूप से लड़ते हुए युद्ध में मारा गया।
35किन्तु हे यशस्वी ऋषि, यह मृत्यु कौन है, उसका पराक्रम, बल और पुरुषार्थ क्या है? हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, मैं इन समस्त प्रश्नों का यथार्थ सत्य जानना चाहता हूँ।
36व्यास ने कहा — उसके ये वचन सुनकर वरदाता भगवान् नारद ने वह कथा सुनाई जो पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न महान् शोक का नाश करने में समर्थ है।
37हे महाबाहु नरेश, हे पृथ्वीपते, यह लम्बी कथा ठीक वैसे ही सुनो जैसे मैंने स्वयं इसे सुना था।
38सृष्टि के आरम्भ में पितामह ब्रह्मा ने समस्त प्राणियों की रचना की। तब उन महाशक्तिशाली ने यह देखकर कि उनकी सृष्टि के प्राणियों का क्षय ही नहीं होता —
39— हे राजन्, वे सोचने लगे कि उनका संहार कैसे किया जाए। हे पृथ्वीपते, इस विषय पर देर तक मनन करने पर भी उन्हें संहार का कोई उपाय न सूझा।
40(तब वे क्रोध से भर उठे) और उस क्रोध के कारण आकाश से एक अग्नि प्रकट हुई। वह अग्नि स्वर्ग की समस्त दिशाओं में फैल गई और ब्रह्माण्ड के समस्त लोकों को भस्म करने लगी।
41तब स्वर्ग, पृथ्वी और अन्तरिक्ष — सब ज्वालाओं की लपटों से भर गए। और उन सर्वसमर्थ प्रभु ने तब चराचर प्राणियों और पदार्थों सहित समस्त ब्रह्माण्ड को जला डाला।
42तब चर और अचर — समस्त प्राणी नष्ट हो गए। सचमुच पराक्रमी ब्रह्मा ने यह सब किया और अपने क्रोध की प्रचण्डता से लोकों को भयभीत कर दिया।
43तदनन्तर हर, जिन्हें स्थाणु भी कहा जाता है, जो सिर पर जटा धारण करते हैं और जो समस्त निशाचरों के स्वामी हैं, देवश्रेष्ठ भगवान् ब्रह्मा की शरण में गए।
44इस प्रकार जब प्राणियों का कल्याण चाहनेवाले स्थाणु (ब्रह्मा के चरणों में) गिर पड़े, तब तेज से जलते हुए, तपस्वियों में श्रेष्ठ उन परमदेव ने कहा —
45“हम तुम्हारी कौन-सी कामना पूरी करें, हे तुम, जो अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति के योग्य हो! हे पुत्र, तुम हमारी इच्छा से ही उत्पन्न हुए हो। जो कुछ तुम्हें प्रिय है, वह सब हम पूरा करेंगे। हे स्थाणु, कहो, तुम क्या (पाना) चाहते हो?”
नेपाली
1सञ्जयले भने — यसरी जब कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर विलाप गरिरहेका थिए, तब त्यहाँ महर्षि कृष्णद्वैपायन आइपुगे।
2तब उनको विधिवत् पूजा गरेर युधिष्ठिर पुनः आफ्नो आसनमा बसे; र आफ्ना भाइका पुत्रको मृत्युको शोकले पीडित भई उनले ऋषिलाई यसरी भने।
3युधिष्ठिरले भने — सुभद्रापुत्र युद्धमा अनेकसँग लड्दालड्दै दुष्ट प्रवृत्तिका कैयौँ प्रचण्ड धनुर्धरद्वारा मारिए, जसले महारथी हुँदाहुँदै पनि उनलाई चारैतिरबाट घेरेका थिए।
4शत्रुवीरसंहारक ती सुभद्रापुत्र उमेर र बुद्धि दुवैमा केवल बालकै थिए। र उनी युद्धमा विशाल सङ्ख्याविरुद्ध लडे।
5युद्धको बीचमा मैले उनलाई भनेको थिएँ — “हाम्रा लागि बाटो खोलिदेऊ”; तब उनी शत्रुव्यूहभित्र पसे, तर सिन्धुराजद्वारा रोकिएपछि हामी उनको पछि जान सकेनौँ।
6जो युद्धबाट जीविका चलाउँछन्, तिनले निश्चय नै समान योद्धासँग युद्धको इच्छा राख्नुपर्छ। तर शत्रुहरूले अभिमन्युसँग जुन युद्ध गरे, त्यो अत्यन्त अन्यायपूर्ण थियो।
7यही मलाई शोकको अग्निले जलाउँछ र मेरा आँखाबाट दुःखका आँसु निकाल्छ। यही विचारमा डुबिरहँदा म आफ्नो मनको शान्ति पुनः पाउन सक्दिनँ।
8सञ्जयले भने — तब यसरी विलाप गरिरहेका र शोकको वेगले अधीर भएका युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गरेर सर्वसमर्थ व्यासले यी वचन भने।
9व्यासले भने — हे युधिष्ठिर, हे उत्तम बुद्धि भएका पुत्र, हे विद्याका सम्पूर्ण शाखामा पारङ्गत, हे भरतश्रेष्ठ, तिमीजस्ता पुरुष विपत्तिको बेला कहिल्यै विचलित हुँदैनन्।
10यी वीर (अभिमन्यु), यी पुरुषश्रेष्ठ, युद्धमा असङ्ख्य शत्रुको वध गरेर र अनेक यस्ता पराक्रम गरेर जो कुनै पनि प्रकारले बालकजस्ता थिएनन्, स्वर्ग प्राप्त गरेका छन्।
11हे युधिष्ठिर, यो विधान (कि उत्पन्न प्राणी मर्नेछ नै) उल्लङ्घन गर्न सकिँदैन। हे भारत, मृत्युले सम्पूर्ण देवता, दानव र गन्धर्वलाई (कुनै अपवादबिना) हरेर लैजान्छ।
12युधिष्ठिरले भने — महान् बलले सम्पन्न यी पृथ्वीका राजाहरू अब मारिएर र चेतना गुमाएर रणभूमिको नाङ्गो धर्तीमा ढलेका छन्।
13तीमध्ये कतिपयमा दस हजार हात्तीबराबरको बल थियो; कतिपयमा, अर्कोतिर, स्वयं आँधीजस्तै वेग र बल थियो। तिनीहरू सबै युद्धमा आफ्नै जातिका प्राणीद्वारा मारिएका छन् र अब सबै समान भएका छन्।
14युद्धमा (तिनकै जातिका एकलाई छोडेर) यी उत्पन्न प्राणीहरूको अरू कुनै संहारक मलाई देखिँदैन। तिनीहरू सबै पराक्रमले युक्त तथा बल र तेजले सम्पन्न थिए।
15हाय, जसले आफ्नो हृदयमा एक-अर्कालाई युद्धमा जित्ने आशा बोकेका थिए, तिनीहरू पनि आफ्नो सम्पूर्ण बुद्धिका बाबजुद अब चेतनाहीन भई मरेर ढलेका छन्।
16‘मृत्यु’ शब्दको अर्थ आज (हाम्रो मनमा) स्पष्ट रूपमा बसेको छ, किनभने प्रचण्ड पराक्रम भएका यी प्रायः सम्पूर्ण पृथ्वीपति रणभूमिमा मरेर ढलेका छन्।
17यी वीरहरू आफ्ना शत्रुहरूको अगाडि झुकेर अब निश्चल र गर्वहीन ढलेका छन्। क्रोधले भरिएका अनेक राजकुमार आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूको क्रोधको अग्निमा खसेका छन्।
18यस विषयमा मलाई एउटा ठूलो सन्देहले घेरेको छ, अर्थात् ‘मृत’ शब्द कहाँबाट निस्क्यो? मृत्यु कसकी सन्तान हो? त्यो कहाँबाट आउँछ र प्राणीहरूलाई किन हरेर लैजान्छ? हे देवतुल्य, हे पितामह, मलाई यो सबै भन्नुहोस्।
19सञ्जयले भने — तब ती यशस्वी ऋषिले यसरी प्रश्न सोध्ने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरलाई यी सान्त्वनापूर्ण वचन भने।
20व्यासले भने — हे राजन्, यस विषयमा एउटा प्राचीन कथा उदाहरणका रूपमा भनिन्छ — त्यो कथा जो नारदले अकम्पनलाई भनेका थिए।
21हे राजन्, जहाँसम्म म जान्दछु, अकम्पन पनि यस लोकमा रहँदा आफ्ना पुत्रको मृत्युबाट उत्पन्न अपार र असह्य शोकले पीडित भएका थिए।
22अब म तिमीलाई मृत्युको उत्पत्तिको त्यो उत्तम कथा भन्नेछु। त्यो कथा सुनेर तिमी शोकबाट र स्नेहको बन्धनबाट मुक्त हुनेछौ।
23हे तात, मलाई सुन, किनभने म त्यो प्राचीन कथा दोहोर्याउन गइरहेको छु। यो कथा उत्तम छ, आयु बढाउने, शोकको नाश गर्ने र आरोग्य प्रदान गर्ने छ।
24यो पवित्र छ, शत्रुहरूका ठूला समूहको नाश गर्न समर्थ छ र सम्पूर्ण मङ्गलमा सर्वाधिक मङ्गलमय छ। साँच्चै यो कथा स्वयं वेदको अध्ययन अथवा पाठसमान छ।
25हे राजन्, दीर्घायु पुत्र, राज्य तथा आफ्नो कल्याण चाहने द्विजश्रेष्ठहरूले प्रत्येक दिन बिहान यो सुन्नुपर्छ।
26हे तात, प्राचीन कालमा कृतयुगका बेला अकम्पन नामका एक राजा थिए। एक पटक रणभूमिमा आफ्ना शत्रुहरूको बीचमा उनी तिनका सामु हार्नै लागेका थिए।
27उनका हरि नामका एक पुत्र थिए, जो बलमा स्वयं नारायणसमान थिए; उनी अत्यन्त सुन्दर, अस्त्रको प्रयोगमा निपुण, बुद्धिमान्, बलवान् र युद्धमा शक्रसमान थिए।
28रणभूमिमा असङ्ख्य शत्रुले घेरिएपछि उनले आफ्नो चारैतिरका योद्धा र हात्तीहरूमाथि हजारौँ बाण हाने।
29हे युधिष्ठिर, अनेक दुष्कर पराक्रम गरेर ती शत्रुतापन आफ्नै सेनाको बीचमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूद्वारा मारिए।
30आफ्ना पुत्रका अन्त्येष्टि क्रिया गरेर राजा अकम्पन शुद्ध भए। तर दिनरात आफ्ना पुत्रका लागि विलाप गर्दै उनले आफ्नो मनको शान्ति पुनः पाउन सकेनन्।
31तब पुत्रको मृत्युबाट उत्पन्न उनको शोक थाहा पाएर स्वयं देवर्षि नारद उनको नजिक आइपुगे।
32यशस्वी गुण भएका ती राजाले ऋषिलाई आएको देखेर उनको विधिवत् पूजा गरे र तब उनलाई यी वचन भने।
33र तब ती नरपतिले ऋषिलाई त्यो सबै भने जो घटेको थियो — शत्रुहरूद्वारा आफ्नो पराजय र तिनीहरूद्वारा आफ्ना पुत्रको वध।
34अकम्पनले भने — महातेजस्वी र बलशाली मेरा पुत्र, जो कान्तिमा स्वयं इन्द्र अथवा विष्णुसमान थिए, आफ्ना असङ्ख्य शत्रुसँग प्रबल रूपमा लड्दालड्दै युद्धमा मारिए।
35तर हे यशस्वी ऋषि, यो मृत्यु को हो, त्यसको पराक्रम, बल र पुरुषार्थ के हो? हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, म यी सम्पूर्ण प्रश्नको यथार्थ सत्य जान्न चाहन्छु।
36व्यासले भने — उनका यी वचन सुनेर वरदाता भगवान् नारदले त्यो कथा सुनाए जो पुत्रको मृत्युबाट उत्पन्न महान् शोकको नाश गर्न समर्थ छ।
37हे महाबाहु नरेश, हे पृथ्वीपति, यो लामो कथा ठीक त्यसै गरी सुन जसरी मैले स्वयं यो सुनेको थिएँ।
38सृष्टिको आरम्भमा पितामह ब्रह्माले सम्पूर्ण प्राणीको रचना गरे। तब ती महाशक्तिशालीले यो देखेर कि उनको सृष्टिका प्राणीहरूको क्षय नै हुँदैन —
39— हे राजन्, उनी सोच्न थाले कि तिनको संहार कसरी गर्ने। हे पृथ्वीपति, यस विषयमा लामो समय मनन गर्दा पनि उनलाई संहारको कुनै उपाय सुझेन।
40(तब उनी क्रोधले भरिए) र त्यस क्रोधका कारण आकाशबाट एउटा अग्नि प्रकट भयो। त्यो अग्नि स्वर्गका सम्पूर्ण दिशामा फैलियो र ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण लोकलाई भस्म पार्न थाल्यो।
41तब स्वर्ग, पृथ्वी र अन्तरिक्ष — सबै ज्वालाका लप्काले भरिए। र ती सर्वसमर्थ प्रभुले तब चराचर प्राणी र पदार्थसहित सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जलाइदिए।
42तब चर र अचर — सम्पूर्ण प्राणी नष्ट भए। साँच्चै पराक्रमी ब्रह्माले यो सबै गरे र आफ्नो क्रोधको प्रचण्डताले लोकहरूलाई भयभीत पारे।
43त्यसपछि हर, जसलाई स्थाणु पनि भनिन्छ, जसले टाउकोमा जटा धारण गर्छन् र जो सम्पूर्ण निशाचरका स्वामी हुन्, देवश्रेष्ठ भगवान् ब्रह्माको शरणमा गए।
44यसरी जब प्राणीहरूको कल्याण चाहने स्थाणु (ब्रह्माका चरणमा) ढले, तब तेजले जलिरहेका, तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ ती परमदेवले भने —
45“हामी तिम्रो कुन कामना पूरा गरौँ, हे तिमी, जो आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्तिको योग्य छौ! हे पुत्र, तिमी हाम्रै इच्छाबाट उत्पन्न भएका हौ। जे-जति तिमीलाई प्रिय छ, त्यो सबै हामी पूरा गर्नेछौँ। हे स्थाणु, भन, तिमी के (पाउन) चाहन्छौ?”