अभिमन्यु के पराक्रम का प्रदर्शन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 36
संस्कृत
1संजय उवाच सौभद्रस्तद् वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः। अचोदयत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत॥
2तेन संचोद्यमानस्तु याहि याहीति सारथिः। प्रत्युवाच ततो राजन्नभिमन्युमिदं वचः॥
3अतिभारोऽयमायुष्मन्नाहितस्त्वयि पाण्डवैः। सम्प्रधार्य क्षणं बुद्ध्या ततस्त्वं योद्भुमर्हसि॥
4आचार्यो हि कृती द्रोणः परमास्त्रे कृतश्रमः। अत्यन्तसुखसंवृद्धस्त्वं चायुद्धविशारदः॥
5ततोऽभिमन्युः प्रहसन सारथिं वाक्यमब्रवीत्। सारथे को न्वयं द्रोणः समग्र क्षत्रमेव वा॥
6ऐरावतगतं शक्रं सहामरगणैरहम्। अथवा रुद्रमीशानं सर्वभूतगणार्चिता। योधयेयं रणमुखे न मे क्षत्रेऽद्य विस्मयः॥
7न ममैतद् द्विषत्सैन्यं कलामर्हति षोडशीम्। अपि विश्वजितं विष्णुं मातुलं प्राप्य सूतज॥ पितरं चार्जुनं युद्धे न भीर्मामुपयास्यति।
8अभिमन्युश्च तां वाचं कद कृत्य सारथः॥ याहीत्येवाब्रवीदेन द्रोणानीकाय मा चिरम्।
9तत: संनोदयामास हयानाशु त्रिहायनान्॥ नातिहष्टमनाः सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान्॥
10ते प्रेषिताः सुमित्रेण द्रोणानीकाय वाजिनः॥ द्रोणमीयद्रवन् राजन् महावेगपराक्रमम्।
11तमुदीक्ष्य तथाऽऽयान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमाः। अभ्यवर्तन्त कौरव्याः पाण्डवाश्च तमन्वयुः॥
12स कर्णिकारप्रवरोच्छ्रितध्वजः सुवर्णवर्मार्जुनिरर्जुनाद् वरः। युयुत्सया द्रोणमुखान् महारथान् समासदसिंहशिशुर्यथा द्विपान्॥
13ते विंशतिपदे यत्ताः सम्प्रहारं प्रचक्रिरे। आसीद् गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधाविव॥
14शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्। संग्रामस्तुमुलो राजन् प्रावर्तत सुदारुणः॥
15प्रवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्नतिभयंकरे। द्रोणस्य मिषतो व्यूह भित्त्वा प्राविशदार्जुनिः॥
16तं प्रविष्टं विनिघ्नन्तं शत्रुसंधान् महाबलम्। हस्त्यश्वरथपत्त्यौघाः परिवQरुदायुधाः॥
17नानावादिनिनदैः क्ष्वेडितोत्कृष्टगर्जितैः। हुंकारैः सिंहनादैश्च तिष्ठ तिष्ठति नि:स्वनैः॥
18थोरैहलहलाशब्दैर्मा गास्तिष्ठेहि मामिति। असावहममुत्रेति प्रवदन्तो मुहुर्मुहुः॥
19बृहितः सिंजितैर्हासैः करनेमिस्वनैरपि। संनादयन्तो वसुधामभिदुद्रुवुरार्जुनिम्॥
20धामापततां वीरः शीघ्रयोधी महाबलः। क्षिणास्त्रो न्यवधीट् राजन् मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः॥
21न्यमाना विवशा नानालिङ्गैः शितैः शरै. पेतुः सुबहुशः शलभा इव गावकम्॥
22ततस्तेषां शरीरैश्च शरीरावयवैश्च सः। तस्तार क्षिति क्षिप्रं कुशैर्वेदिमिवाध्वरे॥
23बद्धगोधाङ्गुलित्राणान् सशरासनसायकान्। सासिचाङ्कुशाभीषून् सतोमरपरश्वधान्॥ शादायोगुडआसान् सर्टितोमरपट्टिशान्। सभिन्दिपालपरिधान् सशक्तिवरकम्पनान्॥ सनतोदमहाशवान् सकुन्तान् सकचग्रहान्। समुद्गरक्षेपणीयान् सपाशपरिघोपलान्॥ सकेयूराङ्गदान बाहून् ह्यगन्धानुलेपनान्। संचिच्छेदा निस्तूर्णं त्वदीयानां सहस्रशः॥
24तैः स्फुरद्भिर्महाराज शुशुभे भूः सुलोहितः। पज्ञास्यैः पन्नगेश्छिन्नैर्गरुडेनेव मारिष॥
25सुनासाननकेशान्तरखणैश्चारुकुण्डलैः। संदष्टौष्ठपुटैः क्रोधात् क्षरद्भिः शोणितं बहु॥ स चारुमुमुटोष्णीधैर्मणिरत्नविभूषितैः। विनालनलिनाकारैर्दिवाकरशशिप्रभैः॥ हितप्रियंवदैः काले बहुभिः पुण्यगन्धिभिः । द्विषच्छिरोभिः पृथिवीं स वैतस्तार फाल्गुनिः॥
26गन्धर्वनगराकारान् विधिवत् कल्पितान् रथान्। वोषामुखान् द्वित्रिवेणून् न्यस्तदण्डकबन्धुरान्॥ विजङ्घाकूबरांस्तत्र विनेमिदशनानपि। विचक्रोपस्करोपस्थान् भग्नोपकरणानपि॥ प्रपातितोपस्तरणान् हतयोधान् सहस्रशः। शरैर्विशकलीकुर्वन् दिक्षु सर्वास्वदृश्यत॥
27पुनर्द्विपान् द्विपारोहान् वैजयन्त्यङ्कुशध्वजान्! तूणान् वर्माण्यथोकक्ष्यावेयांश्च सकम्बलान्॥ घण्टाः शुण्डाविषाणाग्रान छत्रमाला: पदानुगान्। शरैर्निशितधारागः शात्रवाणामशातयत्॥
28वनायुजान् काम्बोजानथ बालिकान्। स्थिरबालधिकर्णाक्षाञ्जवनान् साधुवाहिनः॥ आरूढाशिक्षितैर्योधैः शक्त्यष्टिप्रासयोधिभिः। विध्वस्तचामरमुखान् विप्रविद्धप्रकीर्णकान्॥ निरस्तजिह्वानयनान् निष्कीर्णान्त्रयकृद्धानान्। हतरोहांश्छिन्नघण्टान् क्रव्यादगणमोदकान्॥ निकृत्तचर्मकवचाशकृन्मूत्रासृगाप्लुतान्। निपातयन्नश्ववरांस्तावकान् स व्यरोचत॥
29एको विष्णुरिवाचिन्त्यं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। तथा निर्मथितं तेन त्र्यहं तव बलं महत्॥
30यथासुरबलं घोरं त्र्यम्बकेण महौजसा। कृत्वा कर्म रणेऽसह्यं परैरार्जुनिराहवे॥
31अभिनच्च पदात्योघांस्त्वदीयानेव सर्वशः। एवमेकेन तां सेना सौभद्रेण शितैः शरैः॥ भृशं विप्रहतां दृष्ट्वा स्कन्देनेवासुरी चमूम्। त्वदीयास्तव पुत्राश्च वीक्षमाणा दिशो दश॥
32संशुष्कासयाश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना रोमहर्षिणः। पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये॥
33गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिणः। हतान् पुत्रान् पितॄन् भ्रातृन् बन्धून् संबन्धिनस्तथा॥४५ प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान्॥
34गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिणः। हतान् पुत्रान् पितॄन् भ्रातृन् बन्धून् संबन्धिनस्तथा॥४५ प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said The son of Subhadra, having heard the words of the intelligent king Yudhishthira commanded his charioteer to drive his chariot against the army of Drona.
2Thus commanded by him with the words "Proceed, proceed", the charioteer, o king, then replied to Abhimanyu saying-
3"Heavy is the burden, O long-lived one, that has today been placed on you by the Pandavas. Ascertaining by your judgment as to whether you have the strength to bear it or not, you should engage in the fight.
4The preceptor Drona, by continued labours, has acquired the excellent weapons and he is an adept in the art of warfare. You, on the other hand, have been brought up in all luxury and are unaccustomed to the toils and severities of fight.”
5Thereupon Abhimanyu, with a a smile, replied to his charioteer saying-"O charioteer, who is indeed this Drona? What avails all this vast host of the Kshatriyas?
6I would engage even with Indra on the back of his elephant Airavata and attended by the complete host of the immortals. I do not care anything for all this Kshatriyas today,
7This host of the enemy is not competent to fight even with the sixteenth part of myself. Getting, O son of a driver, my uncle (maternal), the world-conquering Vishnu or my father, for my antagonist in battle, I will not this day be overcome with terror."
8Thereafter Abhimanyu seeing at naught those words of his charioteer commanded him saying-"Quickly drive towards the division of Drona."
9Then the charioteer with a heart scarcely cheerful, urged on his steeds, three years of age and decked with caparisons of gold.
10Then urged on towards the army of Drona by Sumitra, those steeds, endued with great fleetness and, prowess, rushed, O king, against Drona himself.
11Beholding Abhimanyu thus advance, all the warriors, headed by Drona, of the Kaurava host, advanced to meet him who was on the other hand followed by the Pandavas.
12Then like a young lion falling upon a herd of elephants, the son of Arjuna equal to Arjuna in prowess, owning an excellent standard bearing the device of a Karanikara tree, clad in fine coats of mail, fearlessly rushed against Drona, out of a desire for battle.
13Filled with delight, the warriors of Drona's division began to strike Abhimanyu as he strove to break through their ranks. Then for a moment only there reigned a confusion, that resembled the eddy that produced there where the Ganges stream flows into the waters of the ocean.
14Then as the heroes fought on and slew one another, O king, there commenced a pell-mell and awful fight.
15When that awful conflict raged fiercely, the son of Arjuna breaking through the enemies' array entered it even before the very eyes of Drona himself.
16Then large bodies of elephant-riders, horsemen, car-warriors and foot-soldiers, all delighted, surrounded that mighty hero who penetrating into the enemies ranks, had already began to smite them down.
17With the sound of various musical instruments, with shouts and slappings of armpits and war-cries, with yells, leonine roars, with cries of 'Slay, slay.'
18With a dreadful and confused din, with exclamation of Do not go, Stop, Come to me, with repeated voices saying, Here am I, come.
19With roars of elephants, with the tinkling of ornaments, with roars of laughter, with the clatter of car-wheels and horse-hoofs, filling the earth with all these sounds, the Kauravas warriors assailed the son of Arjuna.
20That hero endowed with great lightness in discharging weapons and possessed of the knowledge of the vital parts of the body, swiftly and firmly shooting arrows capable of penetrating the very vitals, began to slaughter those advancing warriors of the enemy.
21Though thus slaughtered by diverse shafts of exceeding sharpness and rendered quit helpless, yet they, in that battle, fell upon Abhimanyu like fights of insects failing upon fire.
22Then with their bodies and their severed parts, Abhimanyu covered the earth like a priest covering the alter with Kusha-grass during a sacrifice.
23Then Arjuna's son quickly lopped off by thousands the arms of your warriors; some of these arms were protected with gloves made of iguana skin, some held bows and shafts, some grasped swords or bucklers or iron hooks and reins, some held lances and axes; some clutched maces or iron ball or spears. Some had in their grasps scimitars or crows or battleaxes; some held short darts or shafts of Kampanas; some held goads and huge conchshells, wielded piked lances and Kachagrahas, some had mallets or other kinds of missiles; some had nooses, some heavy clubs and brick-bats. All of these arms again were ornamented with bracelets and bangles and smeared with fragrant perfumes and unguents.
24Then covered with those effulgent arms a!! bathed in the crimson laid, the field, sire, 0 mighty monarch, appeared as if strewn over with five-headed serpents torn io pieces by Garuda.
25Then Phalugna's son spread the earth with the severed heads of the enemy-heads graced with beautiful noses and countenances and tresses of hair and without blotches and adorned with ear-rings; heads from which blood flowed copiously and in which the nether lips were bit in anger; heads that appeared like lotuses severed from their stems, owing to their being decked with beautiful garlands and tiaras and turbans and pearls and gems and owing to their being possessed of the splendour of the sun or the moon; heads that laved with fragrant perfumes could speak sweet and salutary words, when the vital spark was in them.
26Then, O Bharata, Arjuna's son careered in all directions over the field, having shattered with his arrows, cars, equipt with all the necessaries of war and looking like the vapoury edifices in the air having shafts in front and excellent bamboo poles and looking beautiful with standards mounted on them. They were all deprived of their fanghas, axels, perriferries and Dascias, wheels, standards and terraces; the implements of war in them were all splintered into pieces; the precious clothes that covered them were all blown away and warriors on those cars, were slain by thousands.
27Then again with arrows of keen points and edges he cut down the enemy's elephants, with their riders, standards hooks, banners, quivers, armours, girths, neck-ropes, caparisons, blankets, bells, trunks; and also the footsoldiers that guarded those elephants from the back.
28Numerous steeds of the Vanayu the Lilly, the Kamboja and the Balhika breed with tails, ears and eyes fixed and motionless, endued with great fleetness, well-broken, ridden by accomplished warriors armed with swords and spears, were seen to be deprived of the fine ornaments of their heads as also of their fine tails; they were deeply pierced and lay covering the field. Their tongues and their eyes were fixed and their livers and entrails were drawn out; their riders had been slain; their bells torn and they enhanced the delight of flesh-eating animals. Their armours and other leathern fences were cut open and they lay weltering in the urine and excreta they themselves had discharged. Thus slaughtering your steeds steeds and elephants, Abhimanyu appeared highly beautiful.
29Achieving, single-handed, these mosi difficult of feats, like the incomprehensible Vishnu in the days of old, Abhimanyu crushed your army consisting of three kinds of forces.
30Even like the three-eyed Deity of infinite prowess crushing the Asura host. In that battle, the son of Arjuna having achieved feats incapable of being achieved by the enemy.
31Began to break through your infantry divisions on all sides. Thus the beholding the army mangled with sharp arrows of the singlehanded son of Subhadra like the army of the Asuras mangled by Skanda, your sons looked vacantly at all the ten points of the compass.
32Their mouths became parched up; their eyes rolled; their persons were covered with drops of perspiration. Desponding to conquer their antagonist, they exerted themselves in flying away from the field.
33Desirous of saying their lives, they called out one another by their appellation and family-names. Forsaking on the field their wounded fathers, sons, brothers, friends and relations, they strove to fly away from the field urging the horses and elephants that carried them to the top of their speed. of perspiration. Desponding to conquer their antagonist, they exerted themselves in flying away from the field.
34Desirous of saying their lives, they called out one another by their appellation and family-names. Forsaking on the field their wounded fathers, sons, brothers, friends and relations, they strove to fly away from the field urging the horses and elephants that carried them to the top of their speed.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — बुद्धिमान् राजा युधिष्ठिर के वचन सुनकर सुभद्रापुत्र ने अपने सारथि को द्रोण की सेना के विरुद्ध रथ हाँकने की आज्ञा दी।
2“आगे बढ़ो, आगे बढ़ो” — इस प्रकार आज्ञा दिए जाने पर, हे राजन्, सारथि ने अभिमन्यु को यह उत्तर दिया —
3“हे दीर्घायु, आज पाण्डवों ने आप पर भारी बोझ रख दिया है। अपनी बुद्धि से यह निश्चय करके कि उसे उठाने का बल आपमें है या नहीं, तब आपको युद्ध में प्रवृत्त होना चाहिए।
4आचार्य द्रोण ने निरन्तर परिश्रम से उत्तम अस्त्र प्राप्त किए हैं और वे युद्धकला में निपुण हैं। आप, इसके विपरीत, सब प्रकार के सुख-वैभव में पले हैं और युद्ध के परिश्रम तथा कठोरताओं के अभ्यस्त नहीं हैं।”
5तब अभिमन्यु ने मुसकराते हुए अपने सारथि को उत्तर दिया — “हे सारथि, यह द्रोण है ही कौन? क्षत्रियों की यह विशाल सेना किस काम की?
6मैं तो ऐरावत की पीठ पर बैठे और समस्त देवसेना से घिरे इन्द्र से भी युद्ध करूँगा। आज मुझे इन समस्त क्षत्रियों की तनिक भी चिन्ता नहीं।
7शत्रु की यह सेना मेरे सोलहवें अंश से भी युद्ध करने में समर्थ नहीं। हे सारथिपुत्र, यदि युद्ध में मेरे प्रतिद्वन्द्वी के रूप में मेरे मातुल, विश्वविजयी विष्णु (कृष्ण), अथवा मेरे पिता ही क्यों न मिल जाएँ, तो भी मैं आज भय से अभिभूत न होऊँगा।”
8तदनन्तर अभिमन्यु ने अपने सारथि के उन वचनों की उपेक्षा करके उसे आज्ञा दी — “शीघ्र द्रोण की सेना की ओर रथ बढ़ाओ।”
9तब सारथि ने अनिच्छुक हृदय से उन तीन वर्ष के, सुवर्ण के साज से सजे अश्वों को हाँका।
10तब सुमित्र द्वारा द्रोण की सेना की ओर हाँके गए वे अत्यन्त वेगवान् और पराक्रमी अश्व, हे राजन्, स्वयं द्रोण की ओर दौड़ पड़े।
11अभिमन्यु को इस प्रकार आगे बढ़ते देखकर द्रोण के नेतृत्व में कौरवसेना के समस्त योद्धा उसका सामना करने के लिए आगे बढ़े, जबकि उसके पीछे पाण्डव चल रहे थे।
12तब जैसे युवा सिंह हाथियों के यूथ पर टूट पड़ता है, वैसे ही पराक्रम में अर्जुन के समान, कर्णिकार वृक्ष के चिह्नवाली उत्तम ध्वजा धारण किए और उत्तम कवच पहने अर्जुनपुत्र युद्ध की इच्छा से निर्भय होकर द्रोण पर टूट पड़ा।
13हर्ष से भरकर द्रोण की सेना के योद्धा अभिमन्यु पर प्रहार करने लगे, जब वह उनकी पंक्तियों को भेदने का प्रयत्न कर रहा था। तब क्षण भर के लिए वहाँ ऐसी हलचल मच गई, जैसी गंगा की धारा के समुद्र के जल में मिलने पर उत्पन्न होनेवाले भँवर में होती है।
14तब, हे राजन्, वीरों के परस्पर लड़ते और एक-दूसरे का वध करते हुए वहाँ घमासान और भयंकर युद्ध छिड़ गया।
15जब वह भयंकर संग्राम प्रचण्ड रूप से चल रहा था, तब अर्जुनपुत्र ने स्वयं द्रोण के देखते-देखते शत्रुव्यूह को भेदकर उसमें प्रवेश कर लिया।
16तब गजारोहियों, अश्वारोहियों, रथियों और पैदल सैनिकों के बड़े-बड़े समूहों ने हर्षित होकर उस महावीर को घेर लिया, जो शत्रुपंक्तियों में घुसकर पहले ही उन्हें मार गिराने लगा था।
17नाना वाद्यों के शब्द से, हुंकारों और भुजाएँ ठोंकने की ध्वनि से, रणघोषों से, चीत्कारों और सिंहनादों से, “मारो, मारो” की पुकारों से —
18— भयंकर और अस्तव्यस्त कोलाहल से, “मत जाओ”, “ठहरो”, “मेरे सामने आओ” जैसी ललकारों से, तथा “मैं यहाँ हूँ, आओ” — इन बार-बार दुहराए जानेवाले स्वरों से —
19— हाथियों की चिंघाड़ से, आभूषणों की झनकार से, अट्टहासों से, रथचक्रों तथा अश्वों की टापों की खड़खड़ाहट से — इन समस्त शब्दों से पृथ्वी को भरते हुए कौरव योद्धाओं ने अर्जुनपुत्र पर आक्रमण किया।
20शस्त्र चलाने में अत्यन्त लाघवसम्पन्न और शरीर के मर्मस्थानों का ज्ञाता वह वीर, मर्मभेदी बाणों को शीघ्रता तथा दृढ़ता से चलाता हुआ, शत्रु के उन आगे बढ़ते योद्धाओं का संहार करने लगा।
21यद्यपि इस प्रकार अत्यन्त तीक्ष्ण नाना बाणों से मारे जाकर वे सर्वथा असहाय हो गए, तथापि उस युद्ध में वे अभिमन्यु पर वैसे ही टूट पड़े जैसे पतंगों के झुंड अग्नि पर टूट पड़ते हैं।
22तब अभिमन्यु ने उनके शरीरों और कटे हुए अंगों से पृथ्वी को वैसे ही ढँक दिया, जैसे यज्ञ के समय पुरोहित वेदी को कुश से ढँक देता है।
23तब अर्जुनपुत्र ने आपके योद्धाओं की सहस्रों भुजाएँ शीघ्र काट डालीं; उनमें से कुछ भुजाएँ गोह के चमड़े के दस्तानों से रक्षित थीं, कुछ धनुष और बाण लिए हुए थीं, कुछ तलवारें अथवा ढालें अथवा लोहे के अंकुश और लगामें थामे थीं, कुछ भाले और फरसे लिए थीं; कुछ गदाएँ अथवा लोहे के गोले अथवा शक्तियाँ पकड़े थीं; कुछ की मुट्ठियों में खड्ग, कौंच अथवा परशु थे; कुछ छोटे भाले अथवा कम्पन नामक बाण लिए थीं; कुछ अंकुश और विशाल शंख धारण किए थीं, कुछ नुकीले भाले और कचग्रह लिए थीं; कुछ में मुद्गर अथवा अन्य प्रकार के अस्त्र थे; कुछ में पाश थे, कुछ में भारी गदाएँ और पत्थर के टुकड़े। ये सब भुजाएँ अंगदों और कंकणों से अलंकृत तथा सुगन्धित इत्र और अनुलेपनों से चर्चित थीं।
24तब रुधिर में नहाई हुई उन देदीप्यमान भुजाओं से ढका वह रणक्षेत्र, हे महाराज, ऐसा प्रतीत होता था मानो गरुड़ द्वारा टुकड़े-टुकड़े किए गए पाँच फनवाले सर्पों से बिछ गया हो।
25तब फाल्गुनि (अर्जुनपुत्र) ने शत्रुओं के कटे हुए सिरों से पृथ्वी को पाट दिया — वे सिर, जो सुन्दर नासिका, मुखमण्डल तथा केशराशि से युक्त, निर्दोष और कुण्डलों से सुशोभित थे; जिनसे रुधिर की धाराएँ बह रही थीं और जिनके अधर क्रोध में दबाए हुए थे; वे सिर, जो सुन्दर मालाओं, किरीटों, पगड़ियों, मोतियों और रत्नों से सज्जित होने के कारण तथा सूर्य अथवा चन्द्रमा की-सी कान्ति धारण करने के कारण नाल से कटे हुए कमलों के समान जान पड़ते थे; वे सिर, जो सुगन्धित द्रव्यों से स्नान कराए जाते थे और जिनमें प्राण रहते हुए वे मधुर तथा हितकर वचन बोलते थे।
26तब, हे भारत, अर्जुनपुत्र अपने बाणों से रथों को चूर-चूर करके रणभूमि में सब दिशाओं में विचरने लगा — वे रथ, जो युद्ध की समस्त सामग्री से सुसज्जित थे, आकाश में मँडराते मेघमहलों के समान दिखते थे, जिनके आगे बल्लियाँ और उत्तम बाँस के दण्ड लगे थे और जो उन पर फहराती ध्वजाओं से सुशोभित थे। उन सबके जुए, धुरे, नेमियाँ, बन्धन, पहिए, ध्वजाएँ और अधिष्ठान नष्ट हो गए; उनमें रखे युद्ध के उपकरण चूर-चूर हो गए; उन्हें ढँकनेवाले बहुमूल्य वस्त्र उड़ गए; और उन रथों पर बैठे योद्धा सहस्रों की संख्या में मारे गए।
27फिर तीक्ष्ण अग्र और धारवाले बाणों से उसने शत्रु के हाथियों को उनके आरोहियों, ध्वजाओं, अंकुशों, पताकाओं, तूणीरों, कवचों, पेटियों, गलरस्सियों, झूलों, कम्बलों, घण्टों और सूँडों सहित काट डाला; और उन हाथियों की पीछे से रक्षा करनेवाले पैदल सैनिकों को भी।
28वनायु, पर्वतीय, कम्बोज और बाह्लीक देश के अनेक अश्व, जिनकी पूँछ, कान और नेत्र स्थिर तथा निश्चल थे, जो अत्यन्त वेगवान् और भली-भाँति सधे हुए थे, और जिन पर तलवार तथा भालों से सज्जित निपुण योद्धा सवार थे — वे अपने मस्तक के सुन्दर आभूषणों तथा सुन्दर पूँछों से रहित दिखाई दिए; वे गहरे बिंधकर रणभूमि को ढँके हुए पड़े थे। उनकी जिह्वाएँ और नेत्र निश्चल हो गए थे, उनके यकृत और आँतें बाहर खिंच आई थीं; उनके सवार मारे जा चुके थे; उनके घण्टे टूट गए थे और वे माँसभक्षी प्राणियों का हर्ष बढ़ा रहे थे। उनके कवच तथा चमड़े के अन्य रक्षा-आवरण कट गए थे और वे अपने ही मूत्र-मल में लथपथ पड़े थे। इस प्रकार आपके अश्वों और हाथियों का संहार करता हुआ अभिमन्यु अत्यन्त शोभायमान हो रहा था।
29प्राचीन काल के अचिन्त्य विष्णु के समान अकेले ही इन अत्यन्त दुष्कर पराक्रमों को करके अभिमन्यु ने आपकी तीन अंगोंवाली सेना को कुचल डाला —
30— ठीक वैसे ही जैसे अनन्त पराक्रमवाले त्रिनेत्रधारी देव असुरसेना को कुचल डालते हैं। उस युद्ध में अर्जुनपुत्र ने ऐसे पराक्रम किए जो शत्रुओं के लिए असम्भव थे —
31— और वह सब ओर से आपकी पैदल सेनाओं को भेदने लगा। इस प्रकार अकेले सुभद्रापुत्र के तीक्ष्ण बाणों से अपनी सेना को वैसे ही क्षत-विक्षत देखकर जैसे स्कन्द द्वारा असुरों की सेना क्षत-विक्षत हुई थी, आपके पुत्र दसों दिशाओं में शून्य दृष्टि से ताकने लगे।
32उनके मुख सूख गए; उनके नेत्र घूमने लगे; उनके शरीर स्वेदबिन्दुओं से भर गए। अपने प्रतिद्वन्द्वी को जीतने की आशा छोड़कर वे रणभूमि से भाग निकलने का प्रयत्न करने लगे।
33अपने प्राण बचाने की इच्छा से वे एक-दूसरे को उनके नाम और कुलनाम लेकर पुकारने लगे। रणभूमि में अपने घायल पिताओं, पुत्रों, भाइयों, मित्रों और सम्बन्धियों को छोड़कर वे अपने वाहक अश्वों और हाथियों को पूरे वेग से भगाते हुए रणभूमि से भाग निकलने का प्रयत्न करने लगे।
34अपने प्राण बचाने की इच्छा से वे एक-दूसरे को उनके नाम और कुलनाम लेकर पुकारने लगे। रणभूमि में अपने घायल पिताओं, पुत्रों, भाइयों, मित्रों और सम्बन्धियों को छोड़कर वे अपने वाहक अश्वों और हाथियों को पूरे वेग से भगाते हुए रणभूमि से भाग निकलने का प्रयत्न करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — बुद्धिमान् राजा युधिष्ठिरका वचन सुनेर सुभद्रापुत्रले आफ्ना सारथिलाई द्रोणको सेनाविरुद्ध रथ हाँक्ने आज्ञा दिए।
2“अघि बढ, अघि बढ” — यसरी आज्ञा दिइएपछि, हे राजन्, सारथिले अभिमन्युलाई यो उत्तर दिए —
3“हे दीर्घायु, आज पाण्डवहरूले तपाईंमाथि गह्रौँ भार राखिदिएका छन्। आफ्नो बुद्धिले यो निश्चय गरेर कि त्यो उठाउने बल तपाईंमा छ कि छैन, तब तपाईं युद्धमा प्रवृत्त हुनुपर्छ।
4आचार्य द्रोणले निरन्तर परिश्रमद्वारा उत्तम अस्त्र प्राप्त गरेका छन् र उनी युद्धकलामा निपुण छन्। तपाईं, यसको विपरीत, सबै प्रकारका सुख-वैभवमा हुर्केको हुनुहुन्छ र युद्धका परिश्रम तथा कठोरताको अभ्यस्त हुनुहुन्न।”
5तब अभिमन्युले मुस्कुराउँदै आफ्ना सारथिलाई उत्तर दिए — “हे सारथि, यी द्रोण हुन् नै को? क्षत्रियहरूको यो विशाल सेना केका लागि?
6म त ऐरावतको पीठमा बसेका र सम्पूर्ण देवसेनाले घेरिएका इन्द्रसँग पनि युद्ध गर्नेछु। आज मलाई यी सम्पूर्ण क्षत्रियको कुनै चिन्ता छैन।
7शत्रुको यो सेना मेरो सोह्रौँ अंशसँग पनि युद्ध गर्न समर्थ छैन। हे सारथिपुत्र, यदि युद्धमा मेरा प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा मेरा मातुल, विश्वविजयी विष्णु (कृष्ण), अथवा मेरा पिता नै किन नआऊन्, तैपनि म आज भयले अभिभूत हुनेछैनँ।”
8त्यसपछि अभिमन्युले आफ्ना सारथिका ती वचनको उपेक्षा गरेर उनलाई आज्ञा दिए — “शीघ्र द्रोणको सेनातिर रथ बढाऊ।”
9तब सारथिले अनिच्छुक हृदयले ती तीन वर्षका, सुनका साजले सजिएका घोडाहरूलाई हाँके।
10तब सुमित्रद्वारा द्रोणको सेनातिर हाँकिएका ती अत्यन्त वेगवान् र पराक्रमी घोडाहरू, हे राजन्, स्वयं द्रोणतिर दौडे।
11अभिमन्युलाई यसरी अघि बढेको देखेर द्रोणको नेतृत्वमा कौरवसेनाका सम्पूर्ण योद्धा उनको सामना गर्न अघि बढे, जबकि उनको पछाडि पाण्डवहरू आइरहेका थिए।
12तब जसरी जवान सिंह हात्तीहरूको यूथमाथि जाइलाग्छ, त्यसरी नै पराक्रममा अर्जुनसमान, कर्णिकार वृक्षको चिह्न भएको उत्तम ध्वजा धारण गरेका र उत्तम कवच लगाएका अर्जुनपुत्र युद्धको इच्छाले निर्भय भई द्रोणमाथि जाइलागे।
13हर्षले भरिएर द्रोणको सेनाका योद्धाहरू अभिमन्युमाथि प्रहार गर्न थाले, जब उनी तिनका पङ्क्ति भेद्ने प्रयत्न गर्दै थिए। तब क्षणभरका लागि त्यहाँ यस्तो हलचल मच्चियो, जस्तो गङ्गाको धारा समुद्रको जलमा मिल्दा उत्पन्न हुने भुमरीमा हुन्छ।
14तब, हे राजन्, वीरहरू आपसमा लड्दै र एक-अर्काको वध गर्दै जाँदा त्यहाँ घमासान र भयङ्कर युद्ध सुरु भयो।
15जब त्यो भयङ्कर सङ्ग्राम प्रचण्ड रूपमा चलिरहेको थियो, तब अर्जुनपुत्रले स्वयं द्रोणकै आँखै अगाडि शत्रुव्यूह भेदेर त्यसभित्र प्रवेश गरे।
16तब गजारोही, अश्वारोही, रथी र पैदल सैनिकहरूका ठूला-ठूला समूहले हर्षित भई ती महावीरलाई घेरे, जो शत्रुपङ्क्तिभित्र पसेर पहिले नै तिनलाई ढाल्न थालिसकेका थिए।
17नाना वाद्यका शब्दले, हुङ्कार र पाखुरा ठोक्ने ध्वनिले, रणघोषले, चीत्कार र सिंहनादले, “मार, मार” भन्ने पुकारले —
18— भयङ्कर र अस्तव्यस्त कोलाहलले, “नजाऊ”, “रोक”, “मेरो सामु आऊ” जस्ता ललकारले, तथा “म यहाँ छु, आऊ” — यी पटक-पटक दोहोरिने स्वरले —
19— हात्तीहरूको चिच्याहटले, आभूषणको झन्कारले, अट्टहासले, रथचक्र तथा घोडाका खुरको खटखटाहटले — यी सम्पूर्ण शब्दले पृथ्वी भर्दै कौरव योद्धाहरूले अर्जुनपुत्रमाथि आक्रमण गरे।
20शस्त्र चलाउनमा अत्यन्त लाघवसम्पन्न र शरीरका मर्मस्थानका ज्ञाता ती वीर, मर्मभेदी बाणहरू शीघ्रता तथा दृढतासाथ हान्दै, शत्रुका ती अघि बढ्ने योद्धाहरूको संहार गर्न थाले।
21यद्यपि यसरी अत्यन्त तीक्ष्ण नाना बाणले मारिएर तिनीहरू सर्वथा असहाय भए, तैपनि त्यस युद्धमा तिनीहरू अभिमन्युमाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी पुतलीहरूको झुण्ड अग्निमाथि जाइलाग्छ।
22तब अभिमन्युले तिनका शरीर र काटिएका अङ्गले पृथ्वीलाई त्यसरी नै ढाके, जसरी यज्ञका बेला पुरोहितले वेदीलाई कुशले ढाक्छन्।
23तब अर्जुनपुत्रले तपाईंका योद्धाहरूका हजारौँ पाखुरा शीघ्र काटिदिए; तीमध्ये कुनै पाखुरा गोहीको छालाका पन्जाले रक्षित थिए, कुनै धनु र बाण लिएका थिए, कुनै तरवार अथवा ढाल अथवा फलामका अङ्कुश र लगाम समातेका थिए, कुनै भाला र बन्चरो लिएका थिए; कुनै गदा अथवा फलामका गोला अथवा शक्ति समातेका थिए; कुनैका मुठ्ठीमा खड्ग, कौञ्च अथवा परशु थिए; कुनैले साना भाला अथवा कम्पन नामक बाण लिएका थिए; कुनैले अङ्कुश र विशाल शङ्ख धारण गरेका थिए, कुनैले धारिला भाला र कचग्रह लिएका थिए; कुनैमा मुद्गर अथवा अन्य प्रकारका अस्त्र थिए; कुनैमा पाश थिए, कुनैमा गह्रौँ गदा र ढुङ्गाका टुक्रा। यी सबै पाखुरा अङ्गद र कङ्कणले अलङ्कृत तथा सुगन्धित अत्तर र अनुलेपनले लेपिएका थिए।
24तब रगतमा नुहाएका ती देदीप्यमान पाखुराले ढाकिएको त्यो रणक्षेत्र, हे महाराज, यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ गरुडद्वारा टुक्रा-टुक्रा पारिएका पाँच फणा भएका सर्पहरूले छ्यापछ्याप्ती भरिएको होस्।
25तब फाल्गुनि (अर्जुनपुत्र)ले शत्रुहरूका काटिएका टाउकोले पृथ्वी छोपिदिए — ती टाउका, जो सुन्दर नाक, मुखमण्डल तथा केशराशिले युक्त, निर्दोष र कुण्डलले सुशोभित थिए; जसबाट रगतका धारा बगिरहेका थिए र जसका ओठ क्रोधमा टोकिएका थिए; ती टाउका, जो सुन्दर माला, किरीट, फेटा, मोती र रत्नले सजिएका हुनाले तथा सूर्य अथवा चन्द्रमाजस्तै कान्ति धारण गरेका हुनाले नालबाट काटिएका कमलजस्ता देखिन्थे; ती टाउका, जो सुगन्धित द्रव्यले नुहाइन्थे र जसमा प्राण छँदा तिनले मधुर तथा हितकर वचन बोल्थे।
26तब, हे भारत, अर्जुनपुत्र आफ्ना बाणले रथहरूलाई चूरचूर पारेर रणभूमिमा सबै दिशामा विचरण गर्न थाले — ती रथ, जो युद्धका सम्पूर्ण सामग्रीले सुसज्जित थिए, आकाशमा मडारिने मेघमहलजस्ता देखिन्थे, जसका अगाडि बल्ला र उत्तम बाँसका दण्ड जडिएका थिए र जो तीमाथि फर्फराउने ध्वजाले सुशोभित थिए। ती सबैका जुवा, धुरी, नेमि, बन्धन, पाङ्ग्रा, ध्वजा र अधिष्ठान नष्ट भए; तीमा राखिएका युद्धका उपकरण चूरचूर भए; तिनलाई ढाक्ने बहुमूल्य वस्त्र उडे; र ती रथमा बसेका योद्धा हजारौँको सङ्ख्यामा मारिए।
27फेरि तीक्ष्ण टुप्पो र धार भएका बाणले उनले शत्रुका हात्तीहरूलाई तिनका आरोही, ध्वजा, अङ्कुश, पताका, तरकस, कवच, पेटी, घाँटीका डोरी, झुल, कम्बल, घण्ट र सुँडसहित काटिदिए; र ती हात्तीको पछाडिबाट रक्षा गर्ने पैदल सैनिकहरूलाई पनि।
28वनायु, पर्वतीय, कम्बोज र बाह्लीक देशका अनेक घोडा, जसका पुच्छर, कान र आँखा स्थिर तथा निश्चल थिए, जो अत्यन्त वेगवान् र राम्ररी सधिएका थिए, र जसमाथि तरवार तथा भालाले सजिएका निपुण योद्धा सवार थिए — तिनी आफ्ना टाउकाका सुन्दर आभूषण तथा सुन्दर पुच्छरविहीन देखिए; तिनी गहिरो घोचिएर रणभूमि ढाकेर पल्टिरहेका थिए। तिनका जिब्रो र आँखा निश्चल भइसकेका थिए, तिनका कलेजो र आन्द्रा बाहिर निस्केका थिए; तिनका सवार मारिइसकेका थिए; तिनका घण्ट टुटेका थिए र तिनले मासुभक्षी प्राणीहरूको हर्ष बढाइरहेका थिए। तिनका कवच तथा छालाका अन्य रक्षा-आवरण काटिएका थिए र तिनी आफ्नै मलमूत्रमा लतपतिएर पल्टिएका थिए। यसरी तपाईंका घोडा र हात्तीहरूको संहार गर्दै अभिमन्यु अत्यन्त शोभायमान भइरहेका थिए।
29प्राचीन कालका अचिन्त्य विष्णुसमान एक्लै यी अत्यन्त दुष्कर पराक्रम गरेर अभिमन्युले तपाईंको तीन अङ्ग भएको सेनालाई कुल्चिदिए —
30— ठीक त्यसरी नै जसरी अनन्त पराक्रमी त्रिनेत्रधारी देवले असुरसेनालाई कुल्चिदिन्छन्। त्यस युद्धमा अर्जुनपुत्रले यस्ता पराक्रम गरे जो शत्रुहरूका लागि असम्भव थिए —
31— र उनी सबैतिरबाट तपाईंका पैदल सेनाहरू भेद्न थाले। यसरी एक्ला सुभद्रापुत्रका तीक्ष्ण बाणले आफ्नो सेनालाई त्यसरी नै क्षतविक्षत देखेर जसरी स्कन्दद्वारा असुरहरूको सेना क्षतविक्षत भएको थियो, तपाईंका पुत्रहरू दसै दिशामा शून्य दृष्टिले हेर्न थाले।
32तिनका मुख सुके; तिनका आँखा घुम्न थाले; तिनका शरीर पसिनाका थोपाले भरिए। आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई जित्ने आशा छोडेर तिनीहरू रणभूमिबाट भाग्ने प्रयत्न गर्न थाले।
33आफ्ना प्राण बचाउने इच्छाले तिनीहरू एक-अर्कालाई नाम र कुलनाम लिएर बोलाउन थाले। रणभूमिमा आफ्ना घाइते पिता, पुत्र, भाइ, मित्र र आफन्तहरूलाई छोडेर तिनीहरू आफ्ना वाहक घोडा र हात्तीलाई पूरा वेगमा हाँक्दै रणभूमिबाट भाग्ने प्रयत्न गर्न थाले।
34आफ्ना प्राण बचाउने इच्छाले तिनीहरू एक-अर्कालाई नाम र कुलनाम लिएर बोलाउन थाले। रणभूमिमा आफ्ना घाइते पिता, पुत्र, भाइ, मित्र र आफन्तहरूलाई छोडेर तिनीहरू आफ्ना वाहक घोडा र हात्तीलाई पूरा वेगमा हाँक्दै रणभूमिबाट भाग्ने प्रयत्न गर्न थाले।