शकुनि का पीछे हटना
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 30
संस्कृत
1संजय उवाच प्रियमिन्द्रस्य सततं सखायममितौजसम्। हत्वा प्राग्ज्योतिषं पार्थः प्रदक्षिणमवर्तत॥
2ततो गान्धारराजस्य सुतौ परपुरंजयौ। अर्देतामर्जुनं संख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ॥
3तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुरु पश्चाच्च धन्विनौ। अविध्येतां महावेगैर्निशितैराशुगै शम्॥
4वृषकस्य हयान् सूतं धनुश्छत्रं रथं ध्वजम्। तिलशोव्यधमत् पार्थः सौबलस्य शितैः शरैः॥
5ततोऽर्जुनः शरवातै नाप्रहरणैरपि। गान्धारानाकुलांश्चक्रे सौबलप्रमुखान् पुनः॥
6ततः पञ्चशतान् वीरान् गान्धारानुद्यतायुधान्। प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर्धनंजयः॥
7हताश्वात् तु रथात् तूर्णनवतीर्य महाभुजः। आरुरोह रथं भ्रातुरन्यच्च धनुराददे॥
8तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ वृषकाचलौ। शरवर्षेण बीभत्सुमविध्येतां मुहुर्मुहुः॥
9स्यालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ। भृशं विजनतुः पार्थमिन्द्रं वृत्रबलाविव॥
10लब्धलक्ष्यौ तु गान्धारावहतां पाण्डवं पुनः। निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं धर्मोशु भिर्यथा।॥
11तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ राजानौ वृषकाचलौ। संश्लिष्टाङ्गौ स्थितौ राजञ्जघानेकेषुणाऽर्जुनः॥
12तौ स्थात् सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ। राजन् सम्पेततुर्वीरौ सोदर्यावेकलक्षणौ॥
13तयोर्भूमिं गतौ देहौ रथाद् बन्धुजनप्रियौ। यशो दश दिशः पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ॥
14दृष्ट्वा विनिहतौ संख्ये मातुलावपलायिनौ। भृशं मुमुचुरश्रूणि पुत्रास्तव विशाम्पते॥
15निहतौ भ्रातरौ दृष्ट्वा मायाशतविशारदः। कृष्णौ सम्मोहयन् मायां विदधे शकुनिस्ततः॥
16लगुडायोगुडाश्मानः शतघ्नयश्च सशक्तयः। गदापरिघनिस्त्रिंशशूलमुद्गरपट्टिशाः॥ सकम्पनर्टिनखरा मुसलानि परश्वधाः। क्षुराः क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास्थिसन्धयः॥ चक्राणि विशिखाः प्रासा विविधान्यायुधानि च। प्रपेतुः शतशो दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति॥
17खरोष्ट्रमहिषा: सिंहा व्याघ्राः सृमरचित्रकाः। ऋक्षाः शालावृका गृध्राः कपयश्च सरीसृपाः॥ विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति। संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च॥
18ततो दिव्यास्त्रविच्छूरः कुन्तीपुत्रो धनंजयः। विसृजन्निषुजालानि सहसा तान्यताडयत्॥
19ते हन्यमानाः शूरेण प्रवरैः सायकैलैः। विरुवन्तो महारावान् विनेशुः सर्वतो हताः॥
20ततस्तमः प्रादुरभूदर्जुनस्य रथं प्रति। तस्माच्च तमसो वाचः क्रूराः पार्थमभर्त्सयन्॥
21भयकर्तृ महाहवे। उत्तमास्त्रेण महता ज्यौतिषेणार्जुनोऽवधीत्॥
22तत् तमो भैरवं घोरं
23हते तसिमञ्जलौघास्तु प्रादुरासन् भयानकाः। अम्भसस्तस्य नाशार्थमादित्यास्त्रमथार्जुनः॥ प्रायुक्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशोऽस्त्रेण शोषितम्। एवं बहुविधा मायाः सौबलस्य कृताः कृताः॥
24जधानास्त्रबलेनाशु प्रहसनर्जुनस्तदा। तदा हतासु मायासु त्रस्तोऽर्जुनशराहतः॥
25अपाजाज्जवनैरश्वैः शकुनिः प्राकृतो यथा। ततोऽर्जुनोऽस्त्रविच्छैघ्यं दर्शयन्नात्मनोऽरिषु॥
26अभ्यवर्षच्छरौघेण कौरवाणामनीकिनीम्। सा हन्यमाना पार्थेन तव पुत्रस्य वाहिनी॥
27द्वैधीभूता महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वतम्। द्रोणमेवान्वपद्यन्त केचित् तत्र नरर्षभाः॥
28केचिद् दुर्योधनं राजन्नद्यमानाः किरीटिना। नापश्याम ततस्त्वेनं सैन्ये वै रजसावृते॥
29गाण्डीवस्य च निर्घोषः श्रुतो दक्षिणतो मया। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निःस्वनम्॥
30गाण्डीवस्य तु निर्घोषोव्यतिक्रम्यास्पृशद् दिवम्। ततः पुनर्दक्षिणतः संग्रामश्चित्रयोधिनाम्॥
31सुयुद्धं चार्जुनस्यासीदहं तु द्रोणमन्वियाम्। यौधिष्ठिराभ्यनीकानि प्रहरन्ति ततस्ततः॥
32नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां तव भारत। अर्जुनो व्यधमत् काले दिवीवाभ्राणि मारुतः॥
33तु वासवमिवायान्तं भूरिवर्षं शरौघिणम्। महेष्वासा नरव्याघ्रा नोग्रं केचिदवारयन्॥
34ते हन्यमानाः पार्थेन त्वदीया व्यथिता भृशम्। स्वानेव बहवो जघ्नुर्विद्रवन्तस्ततस्ततः॥
35तेऽर्जुनेन शरा मुक्ताः कङ्कपत्रास्तनुच्छिदः। शलभा इव सम्पेतुः संवृण्वाना दिशो दश॥
36तुरंग रथिनं नागं पदातिमपि मारिष। विनिर्भिद्य क्षिति जग्मुर्वल्मीकमिव पन्नगाः॥
37न च द्वितीयं व्यसृजत् कुञ्जराश्वनरेषु सः। पृथगेकशरा रुग्णा निपेतुस्ते गतासवः॥
38हतैर्मनुष्यैर्द्विरदैश्च सर्वतः शराभिसृष्टैश्च हयैर्निपातितः। तदा श्वगोमायुबलाभिनादितं विचित्रमायोधशिरोबभूव तत्॥
39पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृत् तथैव पुत्रः पितरं शरातुरः। स्त्यजन्ति वाहानपि पार्थपीडिताः॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Having slain the ruler of the Pragjyotisas who was the friend and favourite of Indra and who was possessed of immeasurable prowess, the son of Pritha circumambulated him.
2Thereafter, Vrisaka and Achala, the two sons of the king of the Gandharas, both competent to subjugate hostile cities, began to afflict the son of Pandu in battle.
3Those two heroic bowmen assailing Arjuna simultaneously from the rear and the van, began to pierce him with swift-flying arrows coursing with vehemence.
4Thereupon with whetted shafts, Pritha's son cut-off into fragments the steeds the charioteer, the bow, the standard, the umbrella and the chariot of Vrishaka the son of Subala.
5Thereafter Arjuna with showers of arrows and various other weapons, began to afflict the Gandharas headed by Subala and others.
6Then wrought up with wrath, Dhananjaya dispatched, by means of his arrows, to the regions of Death, five hundred heroic Gandhara warriors with their weapons held over their heads.
7Meanwhile the mighty-armed Vrishaka alighting from his chariot of which the horses were slain, ascended the car of his brother with agility and grasped another bow.
8Then those two heroic brothers Vrishaka and Achala, both riding on the self same car, began incessantly to pierce Pritha's son with their arrowy downpour.
9Then those two kings, your brothers-in-law, viz., Vrishaka and Achala of illustrious souls, began to wound Partha sorely, like Bala or Vritra wounding Indra himself.
10The two Gandhara kings of unerring aims, again and again pierced Pandu's son like the summer and the rainy months of the year piercing the world with heat and rain respectively.
11Thereat, O monarch, Arjuna with a single shaft slew those two foremost of men, those two princes, viz., Vrishaka and Achala who had been riding on the same chariot side by side.
12Thereupon those two heroic brothers with red eyes, possessed on long arms, having similar features and looking like two lions, fell down from their car.
13Then their bodies, so much tended by their friends and favourities, falling from the car, lay prostrate on the Earth, spreading sacred fame in all the ten points of the compass.
14Thereafter, O ruler of men, your sons beholding their two unretreating and heroic maternal uncles slain, began unceasingly to discharge weapons.
15Then, conversant with hundred kinds of illusion, Shakuni beholding his two brothers slain spread a mighty illusion for confounding the two Krishnas.
16Then clubs, iron-balls, Shataghnis, rocks, darts, maces, bludgeons, swords, tridents, mallets, battle-axes, kampanas scimitars, nails, Mushalas, axes, razors, horse-shoe-headed arrows, Nalikas, Vatsadantas and shafts of bony-heads, discuses, Vishikhas, lances and many other kinds of weapons began to fall upon Arjuna from all the cardinal and subsidiary points of the compass.
17Also asses, camels, buffalo's, tigers, lions, deer, leopards, bears, wolves, bears, wolves, vultures, monkeys and various reptiles and diverse kinds of Rakshasas and fights of birds, all burning with hunger and rage, assailed Arjuna from all sides.
18Thereat that heroic son of Kunti, by name Dhananjaya, versed in the use of celestial weapons, discharging a net-work of arrows, simultaneously attacked them all.
19Attacked by that hero with excellent and strong airways, those beasts and reptiles and birds, emitting loud yells of agony, began to give the ghost up on the field of battle.
20Thereupon Arjuna's chariot was enveloped in a pall of gloom and harsh voices were heard to reproach Arjuna from within that gloom.
21Then in that fierce battle, Arjuna, with a mighty and lustrous weapon of the finest make
22called Gotishka, dispelled that dreadful and palpable darkness capable of inspiring every one with terror.
23When that gloom had been dispelled, frightful waves of waters started into existence. Thereupon for destroying these water-waves, Arjuna discharged the Aditya weapon; that weapon then dried up almost all the waterwaves. Thus various kinds of illusions created by Subala's son.
24Arjuna smilingly nullified, by means of the virtue of his weapons. When all his illusions had been nullified, struck with the arrows of Arjuna and seized with terror.
25Shakuni fled like a mean deserter being borne away by fleet coursers. Then Arjuna conversant with the use of all weapons, displaying to his foes his great lighthandedness.
26Poured showers of arrows on the host of the Kauravas. Then that army of your son, thus smashed by Pritha's son.
27Became split up in twain, like a current of Ganges water dividing into two streams when it is obstructed by a hillock. Some among those foremost of men, then sought shelter from Drona.
28And others, O king, being afflicted sore by the diadem-decked Arjuna, flew towards Duryodhana's division. Then we could not see Arjuna, as the army was enveloped in a cloud of dust.
29I could then only hear the twang of the Gandiva-bow on my right side, as also the sound and blare of conch-shells and drums and the din of many other musical instruments.
30But rising above all those noise and din, the twang of the Gandiva reached the very heavens. Then on the Southern part of the field, again raged a fight between numerous warriors on the one side.
31And Arjuna on the other. I, however, followed Drona's division. Then the diverse divisions of Yudhishthira's army began to strike down the eneiny's host on the field.
32Then, O Bharata, like wind scattering masses of clouds in the heavens, Arjuna began to scatter the various divisions composing the army of your son.
33None could then resist that fierce bowmen, that excellent of all male beings, as he advanced, like Indra, pouring incessantly showers of arrows.
34Then all those troops of yours, thus slaughtered by Partha and overwhelmed with intense pain, began to fly and in flying crushed many of their own number.
35The arrows, sped by Arjuna, furnished with wings of Kanka feather and capable of piercing into every body, began to fall even like flights of locusts covering all the ten points of the compass.
36Those arrows, O sire, penetrating through horses, car-warriors, elephants and footsoldiers, entered the earth, like snakes entering their holes in ant-hills.
37Arjuna did not shoot more than one arrow at any elephant, man or horse. Each of these, afflicted by one shaft only, began to fall down and give up the ghost on the field.
38Over-strewn with slain men and elephants and horses mangled with arrows and filled with the yells of dogs and jackals, the field of battle assumed an awful appearance.
39Afflicted with arrows, then father deserted his son, friend forsook his friend and son abandoned his father. Then with their hearts intent on saying themselves, men even forsook their very vehicles, being pained by the arrows of Partha.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — इन्द्र के मित्र और प्रिय तथा अप्रमेय पराक्रमवाले प्राग्ज्योतिषराज का वध करके पृथापुत्र ने उनकी परिक्रमा की।
2तत्पश्चात् गान्धारराज के दोनों पुत्र वृषक और अचल, जो शत्रुदुर्गों को जीतने में समर्थ थे, युद्ध में पाण्डुपुत्र को पीड़ित करने लगे।
3वे दोनों वीर धनुर्धर एक साथ ही पीछे और आगे से अर्जुन पर आक्रमण करते हुए वेग से चलनेवाले शीघ्रगामी बाणों से उन्हें बेधने लगे।
4तब पृथापुत्र ने तीक्ष्ण बाणों से सुबलपुत्र वृषक के घोड़े, सारथि, धनुष, ध्वजा, छत्र और रथ के टुकड़े-टुकड़े कर दिए।
5तत्पश्चात् अर्जुन बाणों की वर्षा और नाना अन्य अस्त्रों से सुबल आदि के नेतृत्ववाले गान्धारों को पीड़ित करने लगे।
6तब क्रोध से भरकर धनञ्जय ने अपने बाणों से पाँच सौ वीर गान्धार योद्धाओं को, जो अपने शस्त्र सिर के ऊपर उठाए हुए थे, यमलोक भेज दिया।
7इसी बीच महाबाहु वृषक अपने उस रथ से, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे, उतरकर फुर्ती से अपने भाई के रथ पर चढ़ गया और उसने दूसरा धनुष उठा लिया।
8तब वे दोनों वीर भाई वृषक और अचल, एक ही रथ पर सवार होकर, अपनी बाणवर्षा से पृथापुत्र को निरन्तर बेधने लगे।
9तब वे दोनों राजा, आपके साले, यशस्वी आत्मावाले वृषक और अचल पार्थ को वैसे ही बुरी तरह घायल करने लगे, जैसे बल अथवा वृत्र स्वयं इन्द्र को घायल करते थे।
10अचूक लक्ष्यवाले उन दोनों गान्धारराजों ने पाण्डुपुत्र को बार-बार वैसे ही बेधा, जैसे वर्ष के ग्रीष्म और वर्षा के मास संसार को क्रमशः ताप और वृष्टि से बेधते हैं।
11तब हे राजन्, अर्जुन ने एक ही बाण से उन दोनों नरश्रेष्ठ राजकुमारों — वृषक और अचल — का वध कर दिया, जो एक ही रथ पर अगल-बगल सवार थे।
12तब लाल नेत्रोंवाले, लम्बी भुजाओंवाले, एक-से रूपवाले और दो सिंहों के समान दिखनेवाले वे दोनों वीर भाई अपने रथ से गिर पड़े।
13तब उनके वे शरीर, जिनकी उनके मित्रों और प्रियजनों ने इतनी सेवा की थी, रथ से गिरकर पृथ्वी पर पड़े रहे और दसों दिशाओं में पवित्र कीर्ति फैलाते रहे।
14तत्पश्चात्, हे नरेश्वर, अपने उन दोनों अपराजित और वीर मामाओं को मारा गया देखकर आपके पुत्र निरन्तर अस्त्र छोड़ने लगे।
15तब सैकड़ों प्रकार की माया के ज्ञाता शकुनि ने अपने दोनों भाइयों को मारा गया देखकर दोनों कृष्णों को मोहित करने के लिए एक महती माया फैलाई।
16तब मुद्गर, लोहे के गोले, शतघ्नियाँ, शिलाएँ, भाले, गदाएँ, मुसल, तलवारें, त्रिशूल, मुद्गर, परशु, कम्पन, कृपाण, नख, मूसल, कुल्हाड़े, क्षुर, अश्वखुर के आकार के फलवाले बाण, नालिक, वत्सदन्त और हड्डी के फलवाले बाण, चक्र, विशिख, शक्तियाँ तथा और भी अनेक प्रकार के शस्त्र सब दिशाओं और विदिशाओं से अर्जुन पर गिरने लगे।
17और गधे, ऊँट, भैंसे, बाघ, सिंह, मृग, चीते, रीछ, भेड़िये, गीध, वानर तथा नाना सरीसृप और भाँति-भाँति के राक्षस और पक्षियों के झुण्ड — सब भूख और क्रोध से जलते हुए चारों ओर से अर्जुन पर टूट पड़े।
18तब दिव्यास्त्रों के ज्ञाता वीर कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने बाणों का जाल छोड़ते हुए उन सब पर एक साथ आक्रमण किया।
19उन वीर द्वारा उत्तम और प्रबल अस्त्रों से आक्रमण किए जाने पर वे पशु, सरीसृप और पक्षी ऊँचे आर्तनाद करते हुए रणभूमि में प्राण त्यागने लगे।
20तब अर्जुन का रथ अन्धकार के आवरण से ढक गया और उस अन्धकार में से अर्जुन को धिक्कारते कठोर स्वर सुनाई देने लगे।
21तब उस घोर युद्ध में अर्जुन ने उत्तम रचनावाले एक प्रबल और तेजस्वी अस्त्र से —
22— जिसका नाम गोतीष्क था, सबके हृदयों में आतंक भरनेवाले उस भयंकर और घने अन्धकार को दूर कर दिया।
23जब वह अन्धकार दूर हो गया, तब जल की भयंकर लहरें उत्पन्न हो गईं। तब इन जललहरों के विनाश के लिए अर्जुन ने आदित्य अस्त्र छोड़ा; उस अस्त्र ने लगभग समस्त जललहरों को सुखा दिया। इस प्रकार सुबलपुत्र द्वारा रची गई नाना प्रकार की मायाओं को —
24— अर्जुन ने मुस्कराते हुए अपने अस्त्रों की शक्ति से निष्फल कर दिया। जब उसकी समस्त मायाएँ निष्फल हो गईं और वह अर्जुन के बाणों से आहत होकर भय से व्याकुल हो उठा, तब —
25— शकुनि एक नीच भगोड़े के समान वेगवान् घोड़ों द्वारा वहन किया जाता हुआ भाग निकला। तब समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण अर्जुन ने अपने शत्रुओं को अपना महान् हस्तलाघव दिखाते हुए —
26— कौरवों की सेना पर बाणों की वर्षा की। तब पृथापुत्र द्वारा इस प्रकार कुचली गई आपके पुत्र की वह सेना —
27— दो भागों में बँट गई, जैसे किसी टीले से रुकने पर गंगा की धारा दो धाराओं में बँट जाती है। उन नरश्रेष्ठों में से कुछ ने द्रोण की शरण ली।
28और हे राजन्, अन्य लोग किरीटधारी अर्जुन से अत्यन्त पीड़ित होकर दुर्योधन की टुकड़ी की ओर भागे। तब हम अर्जुन को देख न सके, क्योंकि सेना धूलि के बादल से ढकी हुई थी।
29तब मैं केवल अपनी दाहिनी ओर गाण्डीव धनुष की टंकार सुन सकता था, तथा शङ्खों और दुन्दुभियों की ध्वनि और नाना अन्य वाद्यों का कोलाहल भी।
30किन्तु उन समस्त शब्दों और कोलाहल से ऊपर उठकर गाण्डीव की टंकार आकाश तक पहुँच रही थी। तब रणभूमि के दक्षिण भाग में एक ओर अनेक योद्धाओं और —
31— दूसरी ओर अर्जुन के बीच फिर युद्ध छिड़ गया। किन्तु मैं द्रोण की टुकड़ी के पीछे-पीछे चला। तब युधिष्ठिर की सेना की नाना टुकड़ियाँ रणभूमि में शत्रुसेना को मार गिराने लगीं।
32तब हे भरत, जैसे वायु आकाश में मेघों के समूहों को बिखेर देती है, वैसे ही अर्जुन आपके पुत्र की सेना बनानेवाली नाना टुकड़ियों को बिखेरने लगे।
33जब वे उग्र धनुर्धर, वे समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ, इन्द्र के समान निरन्तर बाणों की वर्षा करते हुए आगे बढ़े, तब कोई भी उनका सामना न कर सका।
34तब पार्थ द्वारा इस प्रकार संहार किए जाते और तीव्र वेदना से अभिभूत आपके वे समस्त सैनिक भागने लगे और भागते हुए अपने ही अनेक साथियों को कुचल डाला।
35कङ्क पक्षी के पंखोंवाले और हर शरीर को बेध सकनेवाले अर्जुन द्वारा छोड़े गए वे बाण टिड्डियों के दलों के समान दसों दिशाओं को ढकते हुए गिरने लगे।
36हे आर्य, वे बाण घोड़ों, रथियों, हाथियों और पैदल सैनिकों को भेदकर पृथ्वी में वैसे ही घुस गए, जैसे साँप बाँबियों में अपने बिलों में घुस जाते हैं।
37अर्जुन ने किसी भी हाथी, मनुष्य अथवा घोड़े पर एक से अधिक बाण नहीं छोड़ा। इनमें से प्रत्येक केवल एक ही बाण से पीड़ित होकर गिरने लगा और रणभूमि में प्राण त्यागने लगा।
38मारे गए मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों से पटी हुई, बाणों से क्षत-विक्षत और कुत्तों तथा सियारों की चीत्कारों से भरी वह रणभूमि भयावह रूप धारण कर गई।
39बाणों से पीड़ित होकर पिता ने पुत्र को छोड़ दिया, मित्र ने मित्र को त्याग दिया और पुत्र ने पिता को छोड़ दिया। तब पार्थ के बाणों से पीड़ित होकर, अपने प्राण बचाने में ही मन लगाए मनुष्यों ने अपने वाहन तक छोड़ दिए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — इन्द्रका मित्र र प्रिय तथा अप्रमेय पराक्रम भएका प्राग्ज्योतिषराजको वध गरेर पृथापुत्रले उनको परिक्रमा गरे।
2त्यसपछि गान्धारराजका दुवै पुत्र वृषक र अचल, जो शत्रुदुर्ग जित्न समर्थ थिए, युद्धमा पाण्डुपुत्रलाई पीडित पार्न थाले।
3ती दुवै वीर धनुर्धरले एकैसाथ पछाडि र अगाडिबाट अर्जुनमाथि आक्रमण गर्दै वेगले चल्ने शीघ्रगामी बाणले उनलाई छेड्न थाले।
4तब पृथापुत्रले तीखा बाणले सुबलपुत्र वृषकका घोडा, सारथि, धनुष, ध्वजा, छत्र र रथका टुक्राटुक्रा पारिदिए।
5त्यसपछि अर्जुनले बाणको वर्षा र नाना अन्य अस्त्रले सुबल आदिको नेतृत्वका गान्धारहरूलाई पीडित पार्न थाले।
6तब क्रोधले भरिएर धनञ्जयले आफ्ना बाणले पाँच सय वीर गान्धार योद्धालाई, जसले आफ्ना शस्त्र टाउकोमाथि उठाएका थिए, यमलोक पठाइदिए।
7यसै बीचमा महाबाहु वृषक आफ्नो त्यस रथबाट, जसका घोडा मारिइसकेका थिए, ओर्लेर फुर्तीसाथ आफ्ना भाइको रथमा चढे र उनले अर्को धनुष उठाए।
8तब ती दुवै वीर भाइ वृषक र अचल, एउटै रथमा सवार भई, आफ्नो बाणवर्षाले पृथापुत्रलाई निरन्तर छेड्न थाले।
9तब ती दुवै राजा, तपाईंका सालाहरू, यशस्वी आत्मा भएका वृषक र अचलले पार्थलाई त्यसरी नै नराम्ररी घाइते पार्न थाले, जसरी बल अथवा वृत्रले स्वयं इन्द्रलाई घाइते पार्थे।
10अचुक लक्ष्य भएका ती दुवै गान्धारराजले पाण्डुपुत्रलाई बारम्बार त्यसरी नै छेडे, जसरी वर्षका ग्रीष्म र वर्षाका महिनाले संसारलाई क्रमशः ताप र वृष्टिले छेड्छन्।
11तब हे राजन्, अर्जुनले एउटै बाणले ती दुवै नरश्रेष्ठ राजकुमार — वृषक र अचल — को वध गरे, जो एउटै रथमा छेउछाउ सवार थिए।
12तब राता आँखा भएका, लामा पाखुरा भएका, एकसमान रूपका र दुई सिंहजस्तै देखिने ती दुवै वीर भाइ आफ्नो रथबाट खसे।
13तब उनका ती शरीर, जसको उनका मित्र र प्रियजनले यति सेवा गरेका थिए, रथबाट खसेर पृथ्वीमा पल्टिरहे र दसै दिशामा पवित्र कीर्ति फैलाइरहे।
14त्यसपछि, हे नरेश्वर, आफ्ना ती दुवै अपराजित र वीर मामालाई मारिएको देखेर तपाईंका पुत्रहरूले निरन्तर अस्त्र छोड्न थाले।
15तब सयौँ प्रकारका मायाका ज्ञाता शकुनिले आफ्ना दुवै भाइलाई मारिएको देखेर दुवै कृष्णलाई मोहित पार्नका लागि एउटा विशाल माया फैलाए।
16तब मुद्गर, फलामका गोला, शतघ्नी, ढुङ्गा, भाला, गदा, मुसल, तरबार, त्रिशूल, मुङ्ग्रो, परशु, कम्पन, कृपाण, नङ, मूसल, बन्चरो, क्षुर, घोडाको खुरको आकारको फलाक भएका बाण, नालिक, वत्सदन्त र हाडका फलाक भएका बाण, चक्र, विशिख, शक्ति तथा अझ अनेक प्रकारका शस्त्र सबै दिशा र विदिशाबाट अर्जुनमाथि खस्न थाले।
17र गधा, ऊँट, भैँसी, बाघ, सिंह, मृग, चितुवा, भालु, ब्वाँसो, गिद्ध, वानर तथा नाना सरीसृप र भाँतिभाँतिका राक्षस र पक्षीका बथान — सबै भोक र क्रोधले जलेर चारै तिरबाट अर्जुनमाथि जाइलागे।
18तब दिव्यास्त्रका ज्ञाता वीर कुन्तीपुत्र धनञ्जयले बाणको जाल छोड्दै ती सबैमाथि एकैसाथ आक्रमण गरे।
19ती वीरद्वारा उत्तम र प्रबल अस्त्रले आक्रमण गरिएपछि ती पशु, सरीसृप र पक्षीहरू उच्च आर्तनाद गर्दै रणभूमिमा प्राण त्याग्न थाले।
20तब अर्जुनको रथ अन्धकारको आवरणले छोपियो र त्यस अन्धकारभित्रबाट अर्जुनलाई धिक्कार्ने कठोर स्वर सुनिन थाले।
21तब त्यस घोर युद्धमा अर्जुनले उत्तम रचनाको एउटा प्रबल र तेजस्वी अस्त्रले —
22— जसको नाम गोतीष्क थियो, सबैका हृदयमा आतङ्क भर्ने त्यो भयङ्कर र बाक्लो अन्धकार हटाइदिए।
23जब त्यो अन्धकार हट्यो, तब जलका भयङ्कर छाल उत्पन्न भए। तब यी जलछालको विनाशका लागि अर्जुनले आदित्य अस्त्र छोडे; त्यस अस्त्रले लगभग सम्पूर्ण जलछाल सुकाइदियो। यसरी सुबलपुत्रले रचेका नाना प्रकारका मायालाई —
24— अर्जुनले मुस्कुराउँदै आफ्ना अस्त्रको शक्तिले निष्फल पारिदिए। जब उनका सम्पूर्ण माया निष्फल भए र उनी अर्जुनका बाणले आहत भई भयले व्याकुल भए, तब —
25— शकुनि एउटा नीच भगुवाझैँ वेगवान् घोडाहरूद्वारा बोकिएर भागे। तब सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण अर्जुनले आफ्ना शत्रुहरूलाई आफ्नो महान् हस्तलाघव देखाउँदै —
26— कौरवहरूको सेनामाथि बाणको वर्षा गरे। तब पृथापुत्रद्वारा यसरी कुल्चिइएको तपाईंका पुत्रको त्यो सेना —
27— दुई भागमा बाँडियो, जसरी कुनै थुम्कोले रोकिँदा गङ्गाको धारा दुई धारामा बाँडिन्छ। ती नरश्रेष्ठहरूमध्ये केहीले द्रोणको शरण लिए।
28र हे राजन्, अरूहरू किरीटधारी अर्जुनबाट अत्यन्त पीडित भई दुर्योधनको टुकडीतिर भागे। तब हामीले अर्जुनलाई देख्न सकेनौँ, किनभने सेना धुलोको बादलले छोपिएको थियो।
29तब म केवल आफ्नो दायाँतिर गाण्डीव धनुषको टङ्कार सुन्न सक्थेँ, तथा शङ्ख र दुन्दुभिको ध्वनि र नाना अन्य वाद्यको कोलाहल पनि।
30तर ती सम्पूर्ण शब्द र कोलाहलभन्दा माथि उठेर गाण्डीवको टङ्कार आकाशसम्मै पुगिरहेको थियो। तब रणभूमिको दक्षिण भागमा एकातिर अनेक योद्धा र —
31— अर्कोतिर अर्जुनबीच फेरि युद्ध सुरु भयो। तर म द्रोणको टुकडीको पछिपछि गएँ। तब युधिष्ठिरको सेनाका नाना टुकडीहरूले रणभूमिमा शत्रुसेनालाई ढाल्न थाले।
32तब हे भरत, जसरी वायुले आकाशमा बादलका समूह छरिदिन्छ, त्यसरी नै अर्जुनले तपाईंका पुत्रको सेना बनाउने नाना टुकडीहरूलाई छर्न थाले।
33जब ती उग्र धनुर्धर, ती सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ, इन्द्रझैँ निरन्तर बाणको वर्षा गर्दै अगाडि बढे, तब कसैले पनि उनको सामना गर्न सकेन।
34तब पार्थद्वारा यसरी संहार गरिँदै र तीव्र वेदनाले अभिभूत तपाईंका ती सम्पूर्ण सैनिक भाग्न थाले र भाग्दै आफ्नै अनेक साथीलाई कुल्चिदिए।
35कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका र हरेक शरीर छेड्न सक्ने अर्जुनद्वारा छोडिएका ती बाण सलहका बथानझैँ दसै दिशा छोप्दै खस्न थाले।
36हे आर्य, ती बाण घोडा, रथी, हात्ती र पैदल सैनिकहरूलाई छेडेर पृथ्वीभित्र त्यसरी नै पसे, जसरी सर्पहरू धमिराका थुम्कामा आफ्ना दुलोभित्र पस्छन्।
37अर्जुनले कुनै पनि हात्ती, मानिस अथवा घोडामाथि एकभन्दा बढी बाण छोडेनन्। यीमध्ये प्रत्येक केवल एउटै बाणले पीडित भई ढल्न थाल्यो र रणभूमिमा प्राण त्याग्न थाल्यो।
38मारिएका मानिस, हात्ती र घोडाहरूले भरिएको, बाणले क्षतविक्षत र कुकुर तथा स्यालका चित्कारले भरिएको त्यो रणभूमिले भयावह रूप धारण गर्यो।
39बाणले पीडित भई पिताले पुत्रलाई छोडे, मित्रले मित्रलाई त्यागे र पुत्रले पितालाई छोडे। तब पार्थका बाणले पीडित भई, आफ्ना प्राण बचाउनमै मन लगाएका मानिसहरूले आफ्ना वाहनसम्म छोडिदिए।