अंग्रेज़ी
1Dhritarastra said Describe to me, O Sanjaya, the distinctive marks of the cars of all those heroes, who, wrought up with rage and headed by Bhima, then rushed at Drona.
2Sanjaya said Seeing Vrikodara rush into battle, (on a car drawn by steeds of chappled hue) the heroic grandson of Sini advanced being borne by steeds of the colour of silver.
3Inflamed with ire, the invincible Yudhamanyu proceeded towards the car of Drona, being borne by excellent steeds of variegated hue.
4The son of the ruler of the Panchalas, namely Dhrishtadyumna, proceeded, being borne by steeds of great fleetness caparisoned with gold trappings and of the hue of pigeons.
5Desirous of supporting his father (Dhrishtadyumna) and wishing his complete success, Kshatradarman of regulated vows followed (in a car drawn by chestnut steeds).
6Kshatradeva, the son of Sikhandin, himself urging well-trapped steeds of the hue of lotusleaves and with pure white eyes, advanced towards Drona.
7Steeds of Kamboja bred beautiful to look at the decked with the feathers of the Shuka bird, bearing Nakula, quickly made against your army.
8O Bharata, delighted steeds of the colour of clouds, inflamed with rage, bore Uttamaujas to battle against the invincible Drona who was Standing with arrows fixed (on the bow-string).
9Steeds of the fleetness of wind and of variegated hue, carried Sahadeva with uplifted arms to that dreadful battle.
10Steeds of the hue of the tusks of elephants, of the fleetness of wind, of black mein and of great impetuosity, carried king Yudhishthira, the foremost of men.
11Riding on horses caparisoned with gold trappings and all fleet as the wind, many warriors followed Yudhishthira.
12After king Yudhishthira, came Drupada, the ruler of the Panchalas, with a golden umbrella held over his head and himself protected by all those soldiers.
13That mighty warrior among all monarchs, namely, Santabhi, advanced, borne by excellent steeds capable of putting up with every noise.
14Accompanied by various mighty carwarriors, Virata speedily followed him. The Kekayas and Sikhandin and Dhristaketu.
15Surrounded by their respective forces, followed the king of the Matsyas. Excellent steeds of the colour of trumpet-flowers bearing this latter, appeared very beautiful. Fleet steeds decked with golden chains and resembling turmeric in colour, appeared highly beautiful as they carried the son of that slayer of foes, namely, Virata the royal chief of the Matsya. The five Kekaya brothers were borne by horses of crimson colour.
16All these heroes accomplished in battle, having complexions effulgent like god, owning standards of red huc and be-decked with golden chains.
17Were scon, clad in mail and showering arrows, like the clouds showering (torrents of) rain. Stecds of the hue of ivory and that of unbaked earthenware pots, carried Sikhandin, the Panchala prince of immeasurable energy. In all, twelve thousand mighty car-warriors of the Panchala race proceeded in battle.
18Of these twelve thousands, six thousand followed Sikhandin. O sire, the son of Shishupala, the foremost of men.
19Was borne by sportive steeds of the hue of antelopes, Dhristaketu, the foremost of the Chedis, endued with great prowess.
20And invincible in battle, was carried by horses of Kamboja breed and of variegated hue. Excellent steeds of thc Sindhu breed, of beautiful limbs and of the colour of the smoke emitted by burning straws, quickly bore the prince of the Kekayas, namely, Vrihatkshastra. Possessed of eyes of the hue of jasmine, of lotus hue, of Valhika breed and decked with gold trappings, such steeds.
21Bore the heroic son of Sikhandin viz., Kshatradeva, decorated with caparison of gold and of the hue of silk, steeds.
22Of quiet nature, bore into battle Senavindu, that chastiser of foes. Excellent steeds of the colour of cream, carried into battle the youthful.
23Delicate and mighty car-warrior, the son of the king of the Kasis. White horses, having black necks and endued with the fleetness of the mind and obedient of the (reins of the) driver, O monarch, bore prince Prativindhya. Steeds of the hue of the Masa flower carried in battle Sutasoma, the son of Partha, whom the latter had obtained through (the favour of) Soma.
24Of the radiance of a thousand Moons, he was born in the city of the Kurus, known as Udayendu. In as much as in an assembly of the Somas he won great renown, he came to be siylcd Sutasoma.
25Steeds, resembling the flower of the Sala in hue and radiant like the rising sun, bore the glorious son of Nakula, by name Shatanika.
26Decked with caparisons of gold and possessed of the hue of the peacock's neck, steed bore in battle, that foremost of men Shrutakarman, the son of Draupadi (by Bhima).
27Excellent stceds of the colour of the feathers of the king fisher, carried into battle, Shrutakirti, the son of Draupadi, who was equal to Partha in his knowledge of the Srutis.
28Tawny-coloured steeds bore in battle prince Abhimanyu, who is said to be one and a half time superior in battle to both Krishna and Partha.
29Huge-bodied steeds bore to battle Yuyutsu, who alone, among the sons of Dhritarashtra, had sided with the Pandavas, (deserting his own brothers). Steeds, plump, decked with golden caparisons and of the hue of the stalk of paddy, bore to that dreadful battle, Vardhakshemi of great activity.
30Steeds, having black legs, caparisoned with golden breast-plates and obedient to the driver, bore to battle, the youthful Sauchithi.
31Quiet steeds of the hue of red silk, decked with chains of gold and having their backs covered with armour of the same metal, bore Shreniman.
32The gallant warriors with gold garland around their neck and the well decorated horses with golden back side brought the competitive king Kashiraja to the battle-field.
33Crimson steeds bore the assaulting Satyadhriti, who was proficient in the sciences dealing with the use of weapons and the bow and also in the divine Vedas.
34He that was the commander of the Panchala forces and that considered Drona to be the victim destined to fall by his hand, that Dhrishtadyumna was borne by steeds of the hue of pigeons.
35Satyadhriti and Sauchithi both irrepressible in battle followed him, as also Shrenimat, Vasudana and Vibhu the son of the ruler of Kasis. or
36These were borne by fleet steeds of the best Kamboja breed, decked with chains of gold. Resembling Yama Vaishravana, they proceeded striking terror into the hearts of his enemies.
37The Prabhadrakas of the Kamboja country, six thousand strong, with uplifted arms, with excellent steeds of various hues, with golddecked standards mounted on their cars. With their stretched bows discharging arrows that produced confusion in the hostile host and with a determination to die together, followed Dhrishtadyumna.
38Excellent steeds of the hue of yellow silk, decorated with beautiful chains of gold cheerfully bore Chekitana.
39Borne by excellent steeds of the best breed and of the colour of rainbow, came Kuntibhoja or Purujit the maternal uncle of Savyasachin.
40Steeds of the appearance of the star-studded firmament, bore king Rochamana to battle.
41Sahadeva, the son of Jarasandha was brought to battle-field by stripped horses having black hoofs and decorated by the gold gauze.
42was as The best and excellent white colour horses like lotus stem, speedy as the bird eagle appeared in the battle-field with Sudama rode on the chariot driven by them.
43Steeds of the colour of the red deer having white stripes all over their body, bore the prince of the Panchalas, the son of Gopati, by name Singhasena.
44Excellent steeds of the hue of the mustard flowers belonged to that foremost among the Panchalas, who well known Janamejaya.
45Fleet, huge-bodied steeds of the hue of Masa, decked with gold chains with backs white like the hue of curds and faces beautiful like the moon, speedily bore the ruler of the Panchalas.
46Brave and gentle steeds resembling reedstalks and of the hue of the palms of the lotus, bore Dandadhara.
47Steeds, of the huge of donkeys, with backs of the hue of mice and with necks proudly drawn up, bore Vyaghradatta.
48Dart-spotted steeds, decorated with beautiful garlands, bore that foremost of men Sudhanvan, the prince of the Panchalas.
49Steeds of the impetuosity of Indra's thunderbolt, of the hue of the Indragopakas and variegated with patches, bore Chitrayudha.
50Decorated with golden garlands and having bellies of the hue of the Chakravaka, steeds bore the son of the ruler of the Kosalas, by name Sukshatra.
51Excellent and tall steeds, of huge bodies, variegated hue, excecdingly docile and caparisoned with golden chains, bore Satyadhriti accomplished in battle.
52Shukla proceeded to battle with standards, armours, bow and steeds, all of the same white colour.
53Ocean-bred steeds of the hue of the moon, bore Chandrasena of fierce energy, the son of Samudrasena.
54Steeds of the hue of the blue lotus and decked with ornaments of gold and adorned with beautiful garlands of flowers, bore to battle Shaivya owning a beautiful chariot.
55Excellent steeds of the hue of the Kalaya flower, covered with red and white stripes, bore to battle Rathasena difficult to be repressed in battle.
56Steeds of the hue of the blue parrot, bore that king who had slain the Pattacharas and who was regarded as the best hero among all men.
57Superior steeds of hue resembling that of the Kinshuka flowers, bore Chitrayudha, decorated with beautiful garlands and owning beautiful armour, weapons and standard.
58King Nila protected to battle, with standards, armour, bow and steeds, all of the same blue colour.
59Chitra advanced to battle, with car-fence and standard and bow, all set with various kinds of gems and with excellent steeds and beautiful banners and banner-staffs.
60Excellent steeds that resembled in colour the hue of the Puskara flower, bore Hemavarna the son of Rochamana.
61Metted chargers of gentle appearance, possessed of vertebral columns erect like reedstalks, having white tests and endued with the colour of the hen's eggs, bore Dandaketu.
62The heroic Sarangadvaja endowed with the wealth of energy, the ruler of the Pandyas, mounted on chargers of the colour of the moon-beams and clad in coats of mail set with lapises, rushed at Drona stretching his bow of superior make. His dominions having been on invaded and his relatives having escaped, his sire had been slain, O monarch, in battle by Krishna; securing weapons then from Bhishma, Drona and Rama and Kripa, he became, in the use of weapons, equal to Rukmi, Karna, Arjuna and Achyuta. He then became intent on destroying the city of Dvaraka and subjugating the whole world. But his wise friends out of a desire to do good to him. prevented him from that course. Abandoning all thoughts of revenge, he is now ruling his own dominions.
63Steeds of the hue of the Atarusha flower bore one thousand and forty thousand foremost car-warrior who followed that king of the Pandya.
64Charges of various hues and appearance and stature and face, born the heroic Ghatotkacha, the device on whose banner was a car-wheel.
65Setting at naught the opinions of the assembled Bharatas, that prince who alone out of his reverence for Yudhishthira had sided with him abandoning all his cherished hopes. That mighty-armed Brihanta of red eyes was borne by huge-bodied, greatly powerful steeds, as he sat in his chariot.
66Excellent steeds of the gold followed behind the virtuous Yudhishthira, that foremost of kings, as he advanced on his car.
67Hosts of the Prabhadrakas of divine appearance, proceeded to battle, on superior chargers of various beautiful colours,
68All of them possessing golden standards, full of energy and accompanied by Bhimasena, appeared, O monarch, like the celestials, headed by Indra.
69Dhrishtadyumna liked that assembled host very much. But the son of Bharadvaja, excelled the rest of the warriors in splendour.
70O monarch, his standard, with a black decr skin fluttering from its top and bearing the beautiful waterpot and made of the finest gold, appeared exceedingly beautiful.
71The standard of Bhimasena bearing the device of a mighty lion in silver, with two eyes of the lapis lazuli, appeared highly resplendent.
72The standard of Yudhishthira endued with great energy bearing he emblem of the golden moon surrounded by the pianets, looked exceedingly charming.
73Two. prodigious Mridangas of celestial make called Nanda and Upanandaka were tied to it. Struck by mechanical arrangements, they emitted melodies that enhanced the joy of all.
74For striking terror into the hearts of the enemy, we saw that tall and fierce standard of Nakula, mounted on his car, that bore the device of Sharabha having golden back.
75On the standard of Sahadeva, was seen a charming swan of irrepressible might made of silver, decked with bells and banners and capable of enhancing the grief of the enemy.
76The standards of the five sons of Draupadi bore as their device the beautiful images of Dharma, Maruta, Shakra and of the twin Ashvins of high-soul.
77On the car of the youthful Abhimanyu, O monarch, there was a standard of best make, bearing the device of a golden peacock, which was as radiant as molten gold.
78O monarch, the device of a vulture enhanced the beauty of the standard of Ghatotkacha; his steeds had the power of ranging everywhere at will, like those of Ravana in days of yore.
79In the hands of Yudhishthira was the bow called Mahendra of celestial make; the celestial Vyavya was, o king, in the hands of Bhimasena.
80For preserving the triune world Brahma had created a bow; that bow of celestial make and ever indestructible, was in the hands of Phalguna.
81The Vaishnava bow was wielded by Nakula and the bow Ashvina by Sahadeva; the Paulastya of terrible appearance and celestial make, was held by Ghatotkacha.
82O_Bharata, these five jewels of bows, namely the Rudra and Agneya, the Kauberya, the Yamya and the Girisha were held by the five sons of Draupadi.
83That foremost of bows of best make called Rudra which the son of Rohini had obtained, that bow was given, out of delight, to the highsouled son of Subhadra, by Rama.
84These and many other standards, decked with gold, of heroic warriors were seen there, that enhanced the grief of the foes.
85Then, O monarch, the host led by Drona, which abounded in myriad's of standards and which numbered not a single coward, looked like images painted on canvas.
86Then in that battle we heard, O monarch, the names and lineage of various heroic warriors, as they rushed at Drona, like to what is heard at a Svayamvara.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मुझे उन समस्त वीरों के रथों के विशिष्ट चिह्न बताओ, जो क्रोध से भरकर भीम के नेतृत्व में तब द्रोण पर टूट पड़े।
2सञ्जय ने कहा — वृकोदर को (चितकबरे रंग के घोड़ोंवाले रथ पर) युद्ध में टूट पड़ते देखकर वीर शिनिपौत्र (सात्यकि) रजत के रंग के घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए आगे बढ़े।
3क्रोध से प्रज्वलित अजेय युधामन्यु नाना रंगों के उत्तम घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए द्रोण के रथ की ओर बढ़े।
4पाञ्चालराज के पुत्र धृष्टद्युम्न स्वर्ण के साज से सजे हुए कबूतर के रंग के अत्यन्त वेगवान् घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए चले।
5अपने पिता (धृष्टद्युम्न) की सहायता करने और उनकी पूर्ण सफलता चाहने की इच्छा से संयत व्रतवाले क्षत्रधर्मा (कपिल रंग के घोड़ोंवाले रथ पर) उनके पीछे-पीछे चले।
6शिखण्डी के पुत्र क्षत्रदेव स्वयं कमलपत्रों के रंग के और शुद्ध श्वेत नेत्रोंवाले सुसज्जित घोड़ों को हाँकते हुए द्रोण की ओर बढ़े।
7शुक पक्षी के पंखों से सुशोभित, देखने में सुन्दर काम्बोज देश के घोड़े नकुल को लेकर शीघ्र ही आपकी सेना की ओर बढ़े।
8हे भरत, मेघों के रंग के हर्षित और क्रोध से प्रज्वलित घोड़े उत्तमौजा को उन अजेय द्रोण के विरुद्ध युद्ध में ले चले, जो (प्रत्यंचा पर) बाण चढ़ाए खड़े थे।
9वायु के समान वेगवाले और नाना रंगों के घोड़े भुजाएँ उठाए हुए सहदेव को उस भयंकर युद्ध में ले गए।
10हाथीदाँत के रंग के, वायु के समान वेगवाले, काली अयालवाले और अत्यन्त वेगशाली घोड़े नरश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर को ले चले।
11स्वर्ण के साज से सजे और वायु के समान वेगवाले घोड़ों पर सवार होकर अनेक योद्धा युधिष्ठिर के पीछे-पीछे चले।
12राजा युधिष्ठिर के पीछे पाञ्चालराज द्रुपद आए, जिनके सिर पर स्वर्ण का छत्र तना हुआ था और जो उन समस्त सैनिकों द्वारा सुरक्षित थे।
13समस्त राजाओं में महान् योद्धा शान्ताभि हर प्रकार के शब्द सह सकनेवाले उत्तम घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए आगे बढ़े।
14अनेक महारथियों के साथ विराट शीघ्र ही उनके पीछे चले। केकय, शिखण्डी और धृष्टकेतु —
15— अपनी-अपनी सेनाओं से घिरे हुए मत्स्यराज के पीछे चले। पाटल के फूलों के रंग के उत्तम घोड़े उन्हें (मत्स्यराज को) ले जाते हुए अत्यन्त सुन्दर प्रतीत हुए। स्वर्ण की सांकलों से सजे और हल्दी के रंग के तेजगामी घोड़े मत्स्यराज विराट के — उस शत्रुसंहारक के — पुत्र को ले जाते हुए अत्यन्त सुन्दर लगे। केकयवंश के पाँचों भाई लाल रंग के घोड़ों द्वारा वहन किए जाते थे।
16ये सब युद्धकुशल वीर देवताओं के समान तेजस्वी वर्णवाले, लाल रंग की ध्वजाओंवाले और स्वर्ण की सांकलों से सुशोभित थे —
17— और कवच पहने हुए तथा बाण बरसाते हुए ऐसे दिखाई दिए, मानो मेघ (मूसलधार) वर्षा कर रहे हों। हाथीदाँत के तथा कच्ची मिट्टी के घड़ों के रंग के घोड़े अप्रमेय तेजवाले पाञ्चालराजकुमार शिखण्डी को ले चले। पाञ्चालवंश के कुल बारह सहस्र महारथी युद्ध के लिए आगे बढ़े।
18इन बारह सहस्रों में से छह सहस्र शिखण्डी के पीछे चले। हे आर्य, नरश्रेष्ठ शिशुपाल का पुत्र —
19— मृगों के रंग के क्रीड़ाप्रिय घोड़ों द्वारा वहन किया जाता था। महापराक्रमी चेदिश्रेष्ठ धृष्टकेतु —
20— जो युद्ध में अजेय थे, नाना रंगों के काम्बोज देश के घोड़ों द्वारा ले जाए जाते थे। सुन्दर अंगोंवाले और जलती हुई पुआल के धुएँ के रंग के सिन्धु देश के उत्तम घोड़े केकयराजकुमार बृहत्क्षत्र को शीघ्र ही ले चले। चमेली के रंग के नेत्रोंवाले, कमल के रंग के, वाह्लीक देश के और स्वर्ण के साज से सजे ऐसे घोड़ों ने —
21— शिखण्डी के वीर पुत्र क्षत्रदेव को ले चले। स्वर्ण के साज से सजे और रेशम के रंग के घोड़े —
22— शान्त स्वभाववाले, शत्रुदमन सेनाबिन्दु को युद्ध में ले गए। मलाई के रंग के उत्तम घोड़े युवा —
23— सुकुमार महारथी काशिराज के पुत्र को युद्ध में ले गए। हे राजन्, काली गर्दनवाले, मन के समान वेगवाले और सारथि के (लगाम के) वश में रहनेवाले श्वेत घोड़े राजकुमार प्रतिविन्ध्य को ले चले। उड़द के फूल के रंग के घोड़े पार्थ के पुत्र सुतसोम को युद्ध में ले गए, जिसे उन्होंने सोम (चन्द्रमा) की कृपा से प्राप्त किया था।
24सहस्र चन्द्रमाओं के समान कान्तिवाला वह कुरुओं की उदयेन्दु नामक नगरी में उत्पन्न हुआ था। सोमों की सभा में उसने महान् यश प्राप्त किया, इसीलिए वह सुतसोम कहलाया।
25शाल के फूल के समान रंगवाले और उदय होते सूर्य के समान तेजस्वी घोड़े नकुल के यशस्वी पुत्र शतानीक को ले चले।
26स्वर्ण के साज से सजे और मोर की गर्दन के रंगवाले घोड़े द्रौपदी के पुत्र (भीम से उत्पन्न) नरश्रेष्ठ श्रुतकर्मा को युद्ध में ले गए।
27किलकिला पक्षी के पंखों के रंग के उत्तम घोड़े द्रौपदी के पुत्र श्रुतकीर्ति को युद्ध में ले गए, जो श्रुतियों के ज्ञान में पार्थ के समान थे।
28पिंगल रंग के घोड़े राजकुमार अभिमन्यु को युद्ध में ले चले, जिसे युद्ध में कृष्ण और पार्थ दोनों से डेढ़ गुना श्रेष्ठ कहा जाता है।
29विशालकाय घोड़े युयुत्सु को युद्ध में ले गए, जो धृतराष्ट्र के पुत्रों में अकेला (अपने भाइयों को छोड़कर) पाण्डवों के पक्ष में मिला था। हृष्ट-पुष्ट, स्वर्ण के साज से सजे और धान के डंठल के रंग के घोड़े महाकर्मठ वार्धक्षेमि को उस भयंकर युद्ध में ले गए।
30काली टाँगोंवाले, स्वर्ण के वक्षपत्रों से सजे और सारथि के वश में रहनेवाले घोड़े युवा सौचित्ति को युद्ध में ले गए।
31लाल रेशम के रंग के शान्त घोड़े, जो स्वर्ण की सांकलों से सजे थे और जिनकी पीठ उसी धातु के कवच से ढकी थी, श्रेणिमान् को ले चले।
32गले में स्वर्ण की मालाएँ धारण किए वीर योद्धा तथा स्वर्ण से सुसज्जित पृष्ठभागवाले सजे हुए घोड़े स्पर्धाशील राजा काशिराज को रणभूमि में ले आए।
33लाल रंग के घोड़े आक्रमण करते हुए सत्यधृति को ले चले, जो अस्त्रों और धनुष के प्रयोग की विद्याओं में तथा दिव्य वेदों में भी निपुण थे।
34जो पाञ्चाल सेना के सेनापति थे और जो द्रोण को अपने ही हाथों गिरनेवाला नियत बलि मानते थे, वे धृष्टद्युम्न कबूतर के रंग के घोड़ों द्वारा वहन किए जाते थे।
35युद्ध में अदम्य सत्यधृति और सौचित्ति दोनों उनके पीछे चले, तथा श्रेणिमान्, वसुदान और काशिराज के पुत्र विभु भी।
36ये स्वर्ण की सांकलों से सजे काम्बोज देश के श्रेष्ठ नस्ल के वेगवान् घोड़ों द्वारा वहन किए जाते थे। यम और वैश्रवण के समान वे अपने शत्रुओं के हृदयों में आतंक भरते हुए आगे बढ़े।
37काम्बोज देश के छह सहस्र प्रभद्रक, भुजाएँ उठाए हुए, नाना रंगों के उत्तम घोड़ोंवाले, अपने रथों पर स्वर्ण से सजी ध्वजाएँ लगाए हुए, तने हुए धनुषों से ऐसे बाण छोड़ते हुए जो शत्रुसेना में खलबली मचा देते थे, और साथ ही मरने के संकल्प के साथ, धृष्टद्युम्न के पीछे चले।
38पीले रेशम के रंग के उत्तम घोड़े, जो स्वर्ण की सुन्दर सांकलों से सजे थे, हर्षपूर्वक चेकितान को ले चले।
39श्रेष्ठ नस्ल के और इन्द्रधनुष के रंग के उत्तम घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए सव्यसाची के मामा कुन्तिभोज (पुरुजित्) आए।
40तारों से भरे आकाश के समान दिखनेवाले घोड़े राजा रोचमान को युद्ध में ले गए।
41जरासन्ध के पुत्र सहदेव को काली खुरोंवाले और स्वर्ण के जालीदार साज से सजे धारीदार घोड़े रणभूमि में ले आए।
42कमलनाल के समान श्वेत वर्णवाले, गरुड़ पक्षी के समान वेगवान् सर्वोत्तम घोड़े रणभूमि में दिखाई दिए, जिनके खींचे रथ पर सुदामा सवार थे।
43सारे शरीर पर श्वेत धारियोंवाले लाल मृग के रंग के घोड़े पाञ्चालराजकुमार, गोपति के पुत्र सिंहसेन को ले चले।
44सरसों के फूलों के रंग के उत्तम घोड़े उन पाञ्चालश्रेष्ठ के थे, जो जनमेजय के नाम से विख्यात थे।
45उड़द के रंग के, स्वर्ण की सांकलों से सजे, दही के समान श्वेत पीठवाले और चन्द्रमा के समान सुन्दर मुखवाले वेगवान् विशालकाय घोड़े पाञ्चालराज को शीघ्र ही ले चले।
46नरकट के डंठलों के समान और कमल की पंखुड़ियों के रंग के वीर तथा सौम्य घोड़े दण्डधार को ले चले।
47गधों के रंग के, चूहों के रंग की पीठवाले और गर्व से तनी हुई गर्दनोंवाले घोड़े व्याघ्रदत्त को ले चले।
48सुन्दर मालाओं से सजे चितकबरे घोड़े नरश्रेष्ठ पाञ्चालराजकुमार सुधन्वा को ले चले।
49इन्द्र के वज्र के समान वेगवाले, इन्द्रगोप कीटों के रंग के और चित्तीदार घोड़े चित्रायुध को ले चले।
50स्वर्ण की मालाओं से सजे और चक्रवाक के रंग के पेटवाले घोड़े कोसलराज के पुत्र सुक्षत्र को ले चले।
51विशाल शरीरवाले, नाना रंगों के, अत्यन्त विनम्र और स्वर्ण की सांकलों से सजे उत्तम तथा ऊँचे घोड़े युद्धकुशल सत्यधृति को ले चले।
52शुक्ल ध्वजाओं, कवच, धनुष और घोड़ों — सब एक ही श्वेत वर्ण के — के साथ युद्ध के लिए आगे बढ़े।
53समुद्रसेन के पुत्र प्रचण्ड तेजवाले चन्द्रसेन को चन्द्रमा के रंग के समुद्रोत्पन्न घोड़े ले चले।
54नीलकमल के रंग के, स्वर्ण के आभूषणों से सजे और सुन्दर पुष्पमालाओं से अलंकृत घोड़े सुन्दर रथवाले शैव्य को युद्ध में ले गए।
55लाल और श्वेत धारियों से ढके कलाय के फूल के रंग के उत्तम घोड़े युद्ध में अदम्य रथसेन को रणभूमि में ले गए।
56नीले सुग्गे के रंग के घोड़े उस राजा को ले चले, जिसने पट्टचरों का वध किया था और जो समस्त मनुष्यों में श्रेष्ठ वीर माना जाता था।
57पलाश के फूलों के रंग के उत्तम घोड़े सुन्दर मालाओं से सजे तथा सुन्दर कवच, शस्त्र और ध्वजावाले चित्रायुध को ले चले।
58राजा नील ध्वजाओं, कवच, धनुष और घोड़ों — सब एक ही नीले वर्ण के — के साथ युद्ध के लिए आगे बढ़े।
59चित्र नाना प्रकार के रत्नों से जड़े रथ के आवरण, ध्वजा और धनुष के साथ तथा उत्तम घोड़ों और सुन्दर पताकाओं और ध्वजदण्डों के साथ युद्ध के लिए आगे बढ़े।
60पुष्कर (कमल) के फूल के रंग से मिलते-जुलते उत्तम घोड़े रोचमान के पुत्र हेमवर्ण को ले चले।
61सौम्य दिखनेवाले, नरकट के डंठलों के समान सीधी रीढ़वाले, श्वेत अण्डकोषोंवाले और मुर्गी के अण्डों के रंगवाले तेजस्वी घोड़े दण्डकेतु को ले चले।
62तेज के धनी वीर सारंगध्वज, पाण्ड्यराज, चन्द्रमा की किरणों के रंग के घोड़ों पर आरूढ़ और नीलमणियों से जड़े कवच पहने हुए, अपना उत्तम धनुष खींचते हुए द्रोण पर टूट पड़े। हे राजन्, उनके राज्य पर आक्रमण हो चुका था और उनके बन्धु भाग निकले थे, उनके पिता कृष्ण द्वारा युद्ध में मारे गए थे; तब भीष्म, द्रोण, राम (परशुराम) और कृप से अस्त्र प्राप्त करके वे अस्त्रविद्या में रुक्मी, कर्ण, अर्जुन और अच्युत के समान हो गए। तब वे द्वारका नगरी का विनाश करने और समस्त संसार को जीतने पर उतारू हो गए। किन्तु उनके बुद्धिमान् मित्रों ने उनका हित चाहते हुए उन्हें उस मार्ग से रोक दिया। प्रतिशोध के सब विचार त्यागकर अब वे अपने ही राज्य पर शासन कर रहे हैं।
63अटरूष के फूल के रंग के घोड़े उन एक सहस्र तथा चालीस सहस्र श्रेष्ठ महारथियों को ले चले, जो उस पाण्ड्यराज के पीछे-पीछे चले।
64नाना रंगों, रूपों, कद और मुखवाले तेजस्वी घोड़े वीर घटोत्कच को ले चले, जिसकी ध्वजा पर रथचक्र का चिह्न था।
65एकत्र भरतवंशियों के मतों की अवहेलना करके, जो राजकुमार अकेला युधिष्ठिर के प्रति आदर के कारण अपनी समस्त संजोई हुई आशाएँ त्यागकर उनके पक्ष में मिला था — वे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु बृहन्त अपने रथ पर बैठे हुए विशालकाय और महाबली घोड़ों द्वारा वहन किए जाते थे।
66स्वर्ण के समान रंगवाले उत्तम घोड़े राजाओं में श्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिर के पीछे-पीछे चले, जब वे अपने रथ पर आगे बढ़ रहे थे।
67दिव्य रूपवाले प्रभद्रकों के समूह नाना सुन्दर रंगों के उत्तम घोड़ों पर सवार होकर युद्ध के लिए आगे बढ़े —
68— हे राजन्, वे सब स्वर्ण की ध्वजाओंवाले, तेज से भरे हुए और भीमसेन के साथ, इन्द्र के नेतृत्व में देवताओं के समान प्रतीत हुए।
69धृष्टद्युम्न को वह एकत्र सेना अत्यन्त प्रिय लगी। किन्तु भरद्वाजपुत्र तेज में शेष सब योद्धाओं से बढ़कर थे।
70हे राजन्, उनकी ध्वजा, जिसके शिखर से काला मृगचर्म फहरा रहा था और जिस पर उत्तम स्वर्ण का बना सुन्दर कमण्डलु था, अत्यन्त सुन्दर प्रतीत होती थी।
71चाँदी के बने विशाल सिंह के चिह्नवाली और नीलम के दो नेत्रोंवाली भीमसेन की ध्वजा अत्यन्त देदीप्यमान प्रतीत होती थी।
72महान् तेजवाले युधिष्ठिर की ध्वजा, जिस पर ग्रहों से घिरे स्वर्णमय चन्द्रमा का चिह्न था, अत्यन्त मनोहर प्रतीत होती थी।
73उसमें नन्द और उपनन्दक नामक दिव्य रचनावाले दो विशाल मृदंग बँधे थे। यन्त्रों की व्यवस्था से बजाए जाने पर वे ऐसी मधुर ध्वनियाँ निकालते थे जो सबका हर्ष बढ़ा देती थीं।
74शत्रुओं के हृदयों में आतंक भरने के लिए हमने नकुल की वह ऊँची और भयंकर ध्वजा उनके रथ पर लगी देखी, जिस पर स्वर्ण की पीठवाले शरभ का चिह्न था।
75सहदेव की ध्वजा पर चाँदी का बना अदम्य बलवाला एक मनोहर हंस दिखाई देता था, जो घण्टियों और पताकाओं से सजा था और शत्रुओं का शोक बढ़ानेवाला था।
76द्रौपदी के पाँचों पुत्रों की ध्वजाओं पर धर्म, मरुत्, शक्र तथा महात्मा दोनों अश्विनीकुमारों की सुन्दर प्रतिमाएँ चिह्नरूप में थीं।
77हे राजन्, युवा अभिमन्यु के रथ पर उत्तम रचनावाली एक ध्वजा थी, जिस पर स्वर्ण के मयूर का चिह्न था और जो पिघले हुए स्वर्ण के समान देदीप्यमान था।
78हे राजन्, गीध के चिह्न ने घटोत्कच की ध्वजा की शोभा बढ़ा दी थी; उसके घोड़ों में प्राचीन काल के रावण के घोड़ों के समान इच्छानुसार सर्वत्र विचरने की शक्ति थी।
79युधिष्ठिर के हाथों में महेन्द्र नामक दिव्य रचनावाला धनुष था; हे राजन्, भीमसेन के हाथों में दिव्य वायव्य धनुष था।
80त्रिलोक की रक्षा के लिए ब्रह्मा ने एक धनुष रचा था; वह दिव्य रचनावाला और सदा अविनाशी धनुष फाल्गुन के हाथों में था।
81वैष्णव धनुष नकुल धारण करते थे और आश्विन धनुष सहदेव; भयंकर रूपवाला दिव्य रचनावाला पौलस्त्य धनुष घटोत्कच के हाथों में था।
82हे भरत, धनुषों के ये पाँच रत्न — रुद्र, आग्नेय, कौबेर, याम्य और गिरिश — द्रौपदी के पाँचों पुत्र धारण करते थे।
83उत्तम रचनावाला रुद्र नामक वह धनुषश्रेष्ठ जिसे रोहिणीपुत्र (बलराम) ने प्राप्त किया था, वह धनुष राम (बलराम) ने प्रसन्न होकर महात्मा सुभद्रापुत्र को दे दिया था।
84वीर योद्धाओं की ये तथा स्वर्ण से सजी अन्य अनेक ध्वजाएँ वहाँ दिखाई दीं, जो शत्रुओं का शोक बढ़ानेवाली थीं।
85हे राजन्, तब द्रोण के नेतृत्ववाली वह सेना, जिसमें असंख्य ध्वजाएँ थीं और जिसमें एक भी कायर न था, चित्रपट पर चित्रित आकृतियों के समान प्रतीत हुई।
86हे राजन्, तब उस युद्ध में हमने नाना वीर योद्धाओं के नाम और वंश सुने, जब वे द्रोण पर टूट पड़ रहे थे — जैसे स्वयंवर में सुनाई पड़ते हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मलाई ती सम्पूर्ण वीरहरूका रथका विशिष्ट चिह्न बताऊ, जो क्रोधले भरिएर भीमको नेतृत्वमा तब द्रोणमाथि जाइलागे।
2सञ्जयले भने — वृकोदरलाई (टाटेपाटे रङका घोडा भएको रथमा) युद्धमा जाइलागेको देखेर वीर शिनिपौत्र (सात्यकि) चाँदीको रङका घोडाहरूद्वारा बोकिएर अगाडि बढे।
3क्रोधले प्रज्वलित अजेय युधामन्यु नाना रङका उत्तम घोडाहरूद्वारा बोकिएर द्रोणको रथतिर बढे।
4पाञ्चालराजका पुत्र धृष्टद्युम्न सुनका साजले सजिएका परेवाको रङका अत्यन्त वेगवान् घोडाहरूद्वारा बोकिएर हिँडे।
5आफ्ना पिता (धृष्टद्युम्न)लाई सहायता गर्ने र उनको पूर्ण सफलता चाहने इच्छाले संयत व्रत भएका क्षत्रधर्मा (कपिल रङका घोडा भएको रथमा) उनको पछिपछि गए।
6शिखण्डीका पुत्र क्षत्रदेव स्वयं कमलपातको रङका र शुद्ध सेता आँखा भएका सुसज्जित घोडाहरू हाँक्दै द्रोणतिर बढे।
7शुक पक्षीका प्वाँखले सुशोभित, हेर्नमा सुन्दर काम्बोज देशका घोडाहरूले नकुललाई लिएर चाँडै तपाईंको सेनातिर बढे।
8हे भरत, बादलको रङका हर्षित र क्रोधले प्रज्वलित घोडाहरूले उत्तमौजालाई ती अजेय द्रोणविरुद्ध युद्धमा लगे, जो (ताँदोमा) बाण चढाएर उभिएका थिए।
9वायुजस्तै वेग भएका र नाना रङका घोडाहरूले पाखुरा उठाएका सहदेवलाई त्यस भयङ्कर युद्धमा लगे।
10हात्तीको दाँतको रङका, वायुजस्तै वेग भएका, कालो जुँगा भएका र अत्यन्त वेगशाली घोडाहरूले नरश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरलाई लगे।
11सुनका साजले सजिएका र वायुजस्तै वेग भएका घोडाहरूमा सवार भई अनेक योद्धाहरू युधिष्ठिरको पछिपछि गए।
12राजा युधिष्ठिरको पछाडि पाञ्चालराज द्रुपद आए, जसको शिरमाथि सुनको छत्र तानिएको थियो र जो ती सम्पूर्ण सैनिकद्वारा सुरक्षित थिए।
13सम्पूर्ण राजाहरूमा महान् योद्धा शान्ताभि हरेक प्रकारका शब्द सहन सक्ने उत्तम घोडाहरूद्वारा बोकिएर अगाडि बढे।
14अनेक महारथीहरूसँगै विराट चाँडै उनको पछि लागे। केकय, शिखण्डी र धृष्टकेतु —
15— आ-आफ्ना सेनाले घेरिएर मत्स्यराजको पछिपछि गए। पाटलका फूलको रङका उत्तम घोडाहरूले उनलाई (मत्स्यराजलाई) लैजाँदा अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे। सुनका साङ्लाले सजिएका र बेसारको रङका तेजगामी घोडाहरू मत्स्यराज विराट — ती शत्रुसंहारक — का पुत्रलाई लैजाँदा अत्यन्त सुन्दर देखिए। केकयवंशका पाँचै भाइ रातो रङका घोडाहरूद्वारा बोकिन्थे।
16यी सबै युद्धकुशल वीरहरू देवताजस्तै तेजस्वी वर्णका, रातो रङका ध्वजा भएका र सुनका साङ्लाले सुशोभित थिए —
17— र कवच लगाएर तथा बाण वर्षाउँदै यस्ता देखिए, मानौँ बादलले (मुसलधार) वर्षा गरिरहेका छन्। हात्तीको दाँतका तथा काँचो माटाका घडाको रङका घोडाहरूले अप्रमेय तेज भएका पाञ्चालराजकुमार शिखण्डीलाई लगे। पाञ्चालवंशका कुल बाह्र हजार महारथीहरू युद्धका लागि अगाडि बढे।
18यी बाह्र हजारमध्ये छ हजार शिखण्डीको पछि लागे। हे आर्य, नरश्रेष्ठ शिशुपालका पुत्र —
19— मृगको रङका क्रीडाप्रिय घोडाहरूद्वारा बोकिन्थे। महापराक्रमी चेदिश्रेष्ठ धृष्टकेतु —
20— जो युद्धमा अजेय थिए, नाना रङका काम्बोज देशका घोडाहरूद्वारा लगिन्थे। सुन्दर अङ्ग भएका र बलिरहेको परालको धुवाँको रङका सिन्धु देशका उत्तम घोडाहरूले केकयराजकुमार बृहत्क्षत्रलाई चाँडै लगे। चमेलीको रङका आँखा भएका, कमलको रङका, वाह्लीक देशका र सुनका साजले सजिएका यस्ता घोडाहरूले —
21— शिखण्डीका वीर पुत्र क्षत्रदेवलाई लगे। सुनका साजले सजिएका र रेशमको रङका घोडाहरू —
22— शान्त स्वभावका, शत्रुदमन सेनाबिन्दुलाई युद्धमा लगे। तरको रङका उत्तम घोडाहरूले युवा —
23— सुकुमार महारथी काशिराजका पुत्रलाई युद्धमा लगे। हे राजन्, कालो घाँटी भएका, मनजस्तै वेग भएका र सारथिको (लगामको) वशमा रहने सेता घोडाहरूले राजकुमार प्रतिविन्ध्यलाई लगे। मासको फूलको रङका घोडाहरूले पार्थका पुत्र सुतसोमलाई युद्धमा लगे, जसलाई उनले सोम (चन्द्रमा)को कृपाले प्राप्त गरेका थिए।
24हजार चन्द्रमाजस्तै कान्ति भएका उनी कुरुहरूको उदयेन्दु नामक नगरीमा जन्मेका थिए। सोमहरूको सभामा उनले महान् यश प्राप्त गरे, त्यसैले उनी सुतसोम कहलाइए।
25सालको फूलजस्तै रङका र उदाउँदो सूर्यजस्तै तेजस्वी घोडाहरूले नकुलका यशस्वी पुत्र शतानीकलाई लगे।
26सुनका साजले सजिएका र मयूरको घाँटीको रङका घोडाहरूले द्रौपदीका पुत्र (भीमबाट उत्पन्न) नरश्रेष्ठ श्रुतकर्मालाई युद्धमा लगे।
27माटीकोरे चराका प्वाँखको रङका उत्तम घोडाहरूले द्रौपदीका पुत्र श्रुतकीर्तिलाई युद्धमा लगे, जो श्रुतिको ज्ञानमा पार्थसमान थिए।
28पिङ्गल रङका घोडाहरूले राजकुमार अभिमन्युलाई युद्धमा लगे, जसलाई युद्धमा कृष्ण र पार्थ दुवैभन्दा डेढ गुणा श्रेष्ठ भनिन्छ।
29विशालकाय घोडाहरूले युयुत्सुलाई युद्धमा लगे, जो धृतराष्ट्रका पुत्रहरूमध्ये एक्लै (आफ्ना भाइहरू छोडेर) पाण्डवहरूको पक्षमा मिसिएका थिए। हृष्टपुष्ट, सुनका साजले सजिएका र धानको डाँठको रङका घोडाहरूले महाकर्मठ वार्धक्षेमिलाई त्यस भयङ्कर युद्धमा लगे।
30कालो खुट्टा भएका, सुनका वक्षपत्रले सजिएका र सारथिको वशमा रहने घोडाहरूले युवा सौचित्तिलाई युद्धमा लगे।
31रातो रेशमको रङका शान्त घोडाहरू, जो सुनका साङ्लाले सजिएका थिए र जसका ढाड त्यसै धातुको कवचले छोपिएका थिए, श्रेणिमान्लाई लगे।
32घाँटीमा सुनका माला धारण गरेका वीर योद्धाहरू तथा सुनले सुसज्जित पृष्ठभाग भएका सजिएका घोडाहरूले स्पर्धाशील राजा काशिराजलाई रणभूमिमा ल्याए।
33रातो रङका घोडाहरूले आक्रमण गर्दै गरेका सत्यधृतिलाई लगे, जो अस्त्र र धनुषको प्रयोगका विद्यामा तथा दिव्य वेदमा पनि निपुण थिए।
34जो पाञ्चाल सेनाका सेनापति थिए र जसले द्रोणलाई आफ्नै हातबाट ढल्ने नियत बलि ठान्थे, ती धृष्टद्युम्न परेवाको रङका घोडाहरूद्वारा बोकिन्थे।
35युद्धमा अदम्य सत्यधृति र सौचित्ति दुवै उनको पछि लागे, तथा श्रेणिमान्, वसुदान र काशिराजका पुत्र विभु पनि।
36यिनीहरू सुनका साङ्लाले सजिएका काम्बोज देशका श्रेष्ठ नस्लका वेगवान् घोडाहरूद्वारा बोकिन्थे। यम र वैश्रवणजस्तै तिनीहरू आफ्ना शत्रुहरूका हृदयमा आतङ्क भर्दै अगाडि बढे।
37काम्बोज देशका छ हजार प्रभद्रकहरू, पाखुरा उठाएका, नाना रङका उत्तम घोडा भएका, आफ्ना रथमा सुनले सजिएका ध्वजा लगाएका, तानिएका धनुषबाट यस्ता बाण छोड्दै जसले शत्रुसेनामा खैलाबैला मच्चाइदिन्थे, र सँगै मर्ने सङ्कल्पका साथ, धृष्टद्युम्नको पछि लागे।
38पहेँलो रेशमको रङका उत्तम घोडाहरू, जो सुनका सुन्दर साङ्लाले सजिएका थिए, हर्षपूर्वक चेकितानलाई लगे।
39श्रेष्ठ नस्लका र इन्द्रेणीको रङका उत्तम घोडाहरूद्वारा बोकिएर सव्यसाचीका मामा कुन्तिभोज (पुरुजित्) आए।
40ताराले भरिएको आकाशजस्तै देखिने घोडाहरूले राजा रोचमानलाई युद्धमा लगे।
41जरासन्धका पुत्र सहदेवलाई कालो खुर भएका र सुनका जालीदार साजले सजिएका धर्के घोडाहरूले रणभूमिमा ल्याए।
42कमलनालजस्तै सेतो वर्णका, गरुड पक्षीजस्तै वेगवान् सर्वोत्तम घोडाहरू रणभूमिमा देखिए, जसले तानेको रथमा सुदामा सवार थिए।
43सारा शरीरमा सेता धर्का भएका रातो मृगको रङका घोडाहरूले पाञ्चालराजकुमार, गोपतिका पुत्र सिंहसेनलाई लगे।
44तोरीका फूलको रङका उत्तम घोडाहरू ती पाञ्चालश्रेष्ठका थिए, जो जनमेजयको नामले विख्यात थिए।
45मासको रङका, सुनका साङ्लाले सजिएका, दहीजस्तै सेतो ढाड भएका र चन्द्रमाजस्तै सुन्दर मुख भएका वेगवान् विशालकाय घोडाहरूले पाञ्चालराजलाई चाँडै लगे।
46नर्कटका डाँठजस्तै र कमलका पत्रको रङका वीर तथा सौम्य घोडाहरूले दण्डधारलाई लगे।
47गधाको रङका, मुसाको रङको ढाड भएका र गर्वले तानिएको घाँटी भएका घोडाहरूले व्याघ्रदत्तलाई लगे।
48सुन्दर मालाले सजिएका टाटेपाटे घोडाहरूले नरश्रेष्ठ पाञ्चालराजकुमार सुधन्वालाई लगे।
49इन्द्रको वज्रजस्तै वेग भएका, इन्द्रगोप किराको रङका र थोप्ले घोडाहरूले चित्रायुधलाई लगे।
50सुनका मालाले सजिएका र चक्रवाकको रङको पेट भएका घोडाहरूले कोसलराजका पुत्र सुक्षत्रलाई लगे।
51विशाल शरीर भएका, नाना रङका, अत्यन्त विनम्र र सुनका साङ्लाले सजिएका उत्तम तथा अग्ला घोडाहरूले युद्धकुशल सत्यधृतिलाई लगे।
52शुक्ल ध्वजा, कवच, धनुष र घोडाहरू — सबै एउटै सेतो वर्णका — लिएर युद्धका लागि अगाडि बढे।
53समुद्रसेनका पुत्र प्रचण्ड तेज भएका चन्द्रसेनलाई चन्द्रमाको रङका समुद्रोत्पन्न घोडाहरूले लगे।
54नीलकमलको रङका, सुनका आभूषणले सजिएका र सुन्दर फूलका मालाले अलङ्कृत घोडाहरूले सुन्दर रथ भएका शैव्यलाई युद्धमा लगे।
55रातो र सेता धर्काले छोपिएका कलायको फूलको रङका उत्तम घोडाहरूले युद्धमा अदम्य रथसेनलाई रणभूमिमा लगे।
56नीलो सुगाको रङका घोडाहरूले त्यस राजालाई लगे, जसले पट्टचरहरूको वध गरेका थिए र जो सम्पूर्ण मानिसमा श्रेष्ठ वीर मानिन्थे।
57पलाशका फूलको रङका उत्तम घोडाहरूले सुन्दर मालाले सजिएका तथा सुन्दर कवच, शस्त्र र ध्वजा भएका चित्रायुधलाई लगे।
58राजा नील ध्वजा, कवच, धनुष र घोडाहरू — सबै एउटै नीलो वर्णका — लिएर युद्धका लागि अगाडि बढे।
59चित्र नाना प्रकारका रत्नले जडिएका रथका आवरण, ध्वजा र धनुषसहित तथा उत्तम घोडा र सुन्दर पताका र ध्वजदण्डसहित युद्धका लागि अगाडि बढे।
60पुष्कर (कमल)को फूलको रङसँग मिल्दाजुल्दा उत्तम घोडाहरूले रोचमानका पुत्र हेमवर्णलाई लगे।
61सौम्य देखिने, नर्कटका डाँठजस्तै सीधा ढाड भएका, सेता अण्डकोष भएका र कुखुराका अण्डाको रङका तेजस्वी घोडाहरूले दण्डकेतुलाई लगे।
62तेजका धनी वीर सारङ्गध्वज, पाण्ड्यराज, चन्द्रमाका किरणको रङका घोडामा आरूढ र नीलमणिले जडिएका कवच लगाएका, आफ्नो उत्तम धनुष तान्दै द्रोणमाथि जाइलागे। हे राजन्, उनको राज्यमाथि आक्रमण भइसकेको थियो र उनका बन्धुहरू भागिसकेका थिए, उनका पिता कृष्णद्वारा युद्धमा मारिएका थिए; तब भीष्म, द्रोण, राम (परशुराम) र कृपबाट अस्त्र प्राप्त गरेर उनी अस्त्रविद्यामा रुक्मी, कर्ण, अर्जुन र अच्युतसमान भए। तब उनी द्वारका नगरीको विनाश गर्न र सम्पूर्ण संसार जित्न उद्यत भए। तर उनका बुद्धिमान् मित्रहरूले उनको हित चाहेर उनलाई त्यस मार्गबाट रोकिदिए। प्रतिशोधका सबै विचार त्यागेर अब उनी आफ्नै राज्यमा शासन गरिरहेका छन्।
63अटरूषको फूलको रङका घोडाहरूले ती एक हजार तथा चालीस हजार श्रेष्ठ महारथीहरूलाई लगे, जो ती पाण्ड्यराजको पछिपछि गए।
64नाना रङ, रूप, कद र मुख भएका तेजस्वी घोडाहरूले वीर घटोत्कचलाई लगे, जसको ध्वजामा रथचक्रको चिह्न थियो।
65एकत्रित भरतवंशीहरूका मतको अवहेलना गरेर, जो राजकुमार एक्लै युधिष्ठिरप्रतिको आदरका कारण आफ्ना सम्पूर्ण सञ्चित आशा त्यागेर उनको पक्षमा मिसिएका थिए — ती राता आँखा भएका महाबाहु बृहन्त आफ्नो रथमा बसेर विशालकाय र महाबली घोडाहरूद्वारा बोकिन्थे।
66सुनजस्तै रङका उत्तम घोडाहरू राजाहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिरको पछिपछि गए, जब उनी आफ्नो रथमा अगाडि बढिरहेका थिए।
67दिव्य रूपका प्रभद्रकहरूका समूह नाना सुन्दर रङका उत्तम घोडामा सवार भई युद्धका लागि अगाडि बढे —
68— हे राजन्, तिनीहरू सबै सुनका ध्वजा भएका, तेजले भरिएका र भीमसेनसँगै, इन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरूजस्तै देखिए।
69धृष्टद्युम्नलाई त्यो एकत्रित सेना अत्यन्त प्रिय लाग्यो। तर भरद्वाजपुत्र तेजमा बाँकी सबै योद्धाभन्दा बढी थिए।
70हे राजन्, उनको ध्वजा, जसको टुप्पोबाट कालो मृगछाला फर्फराइरहेको थियो र जसमा उत्तम सुनको बनेको सुन्दर कमण्डलु थियो, अत्यन्त सुन्दर देखिन्थ्यो।
71चाँदीको बनेको विशाल सिंहको चिह्न भएको र नीलमणिका दुई आँखा भएको भीमसेनको ध्वजा अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
72महान् तेज भएका युधिष्ठिरको ध्वजा, जसमा ग्रहहरूले घेरिएको स्वर्णमय चन्द्रमाको चिह्न थियो, अत्यन्त मनोहर देखिन्थ्यो।
73त्यसमा नन्द र उपनन्दक नामक दिव्य रचनाका दुई विशाल मृदङ्ग बाँधिएका थिए। यन्त्रको व्यवस्थाबाट बजाइँदा तिनले यस्ता मधुर ध्वनि निकाल्थे जसले सबैको हर्ष बढाइदिन्थे।
74शत्रुहरूका हृदयमा आतङ्क भर्नका लागि हामीले नकुलको त्यो अग्लो र भयङ्कर ध्वजा उनको रथमा गाडिएको देख्यौँ, जसमा सुनको ढाड भएको शरभको चिह्न थियो।
75सहदेवको ध्वजामा चाँदीको बनेको अदम्य बल भएको एउटा मनोहर हंस देखिन्थ्यो, जो घण्टी र पताकाले सजिएको थियो र शत्रुहरूको शोक बढाउने थियो।
76द्रौपदीका पाँचै पुत्रका ध्वजामा धर्म, मरुत्, शक्र तथा महात्मा दुवै अश्विनीकुमारका सुन्दर प्रतिमा चिह्नका रूपमा थिए।
77हे राजन्, युवा अभिमन्युको रथमा उत्तम रचनाको एउटा ध्वजा थियो, जसमा सुनको मयूरको चिह्न थियो र जो पग्लिएको सुनजस्तै देदीप्यमान थियो।
78हे राजन्, गिद्धको चिह्नले घटोत्कचको ध्वजाको शोभा बढाएको थियो; उनका घोडाहरूमा प्राचीन कालका रावणका घोडाजस्तै इच्छाअनुसार जताततै विचरण गर्ने शक्ति थियो।
79युधिष्ठिरका हातमा महेन्द्र नामक दिव्य रचनाको धनुष थियो; हे राजन्, भीमसेनका हातमा दिव्य वायव्य धनुष थियो।
80त्रिलोकको रक्षाका लागि ब्रह्माले एउटा धनुष रचेका थिए; त्यो दिव्य रचनाको र सदा अविनाशी धनुष फाल्गुनका हातमा थियो।
81वैष्णव धनुष नकुलले धारण गर्थे र आश्विन धनुष सहदेवले; भयङ्कर रूपको दिव्य रचनाको पौलस्त्य धनुष घटोत्कचका हातमा थियो।
82हे भरत, धनुषका यी पाँच रत्न — रुद्र, आग्नेय, कौबेर, याम्य र गिरिश — द्रौपदीका पाँचै पुत्रले धारण गर्थे।
83उत्तम रचनाको रुद्र नामक त्यो धनुषश्रेष्ठ जुन रोहिणीपुत्र (बलराम)ले प्राप्त गरेका थिए, त्यो धनुष राम (बलराम)ले प्रसन्न भई महात्मा सुभद्रापुत्रलाई दिएका थिए।
84वीर योद्धाहरूका यी तथा सुनले सजिएका अन्य अनेक ध्वजा त्यहाँ देखिए, जो शत्रुहरूको शोक बढाउने थिए।
85हे राजन्, तब द्रोणको नेतृत्वको त्यो सेना, जसमा असङ्ख्य ध्वजा थिए र जसमा एउटा पनि कायर थिएन, चित्रपटमा कोरिएका आकृतिजस्तै देखियो।
86हे राजन्, तब त्यस युद्धमा हामीले नाना वीर योद्धाहरूका नाम र वंश सुन्यौँ, जब तिनीहरू द्रोणमाथि जाइलागिरहेका थिए — जस्तो स्वयंवरमा सुनिन्छ।