अश्वत्थामा के पराक्रम का प्रदर्शन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 201
संस्कृत
1संजय उवाच भीमसेनं समाकीर्णं दृष्ट्वास्रेण धनंजयः। तेजसः प्रतिघातार्थं वारुणेन समावृणोत्॥
2नालक्षयत तत् कश्चिद् वारुणास्रेण संवृतम्। अर्जुनस्य लघुत्वाच संवृतत्वाच तेजसः॥
3साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्रसंवृतः। अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दशः॥
4यथा रात्रिक्षये राजन् ज्योतीष्यस्तागिरि प्रति। समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति॥
5स हि भीमो रथश्चास्य हयाः सूतश्च मारिष। संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गताऽभवन्॥
6यथा दग्ध्वा जगत् कृत्स्नं समये सचराचरम्। गच्छेद् वह्निर्विभोरास्यं तथास्रं भीममावृणोत्॥
7सूर्यमग्निः प्रविष्टः स्याद् यथा चाग्निं दिवाकरः। तथा प्रविष्टं तत् तेजो न प्राज्ञायत पाण्डवः॥
8विकीर्णमस्रं तद् दृष्ट्वा तथा भीमरथं प्रति। उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्वमाहवे॥
9सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्यस्तशस्रमचेतनम्। युधिष्ठिरपुरोगांश्च विमुखांस्तान् महारथान्॥
10अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती। अवप्लुत्य रथाद् वीरौ भीममाद्रवतां ततः॥
11ततस्तद् द्रोणपुत्रस्य तेजोऽस्रबलसम्भवम्। विगाह्य तौ सुबलिनौ माययाऽऽविशतां तथा॥
12न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत् सोऽस्रजोऽनलः। वारुणास्रप्रयोगाच वीर्यवत्वाच कृष्णयोः॥
13ततश्चकृषतुर्भीमं सर्वशस्त्रायुधानि च। नारायणास्रशान्त्यर्थं नरनारायणौ बलात्॥
14आकृष्यमाणः कौन्तेयो नदत्येव महारवम्। वर्धते चैव तद् घोरं द्रौणेरस्त्रं सुदुर्जयम्॥
15तमब्रवीद वासुदेवः किमिदं पाण्डुनन्दन। वार्यमाणोऽपि कौन्तेय यद् युद्धान्न निवर्तसे॥
16यदि युद्धेन जेयाः स्युरिमे कौरवनन्दनाः। वयमप्यव युध्येम तथा चेमे नरर्षभाः॥
17रथेभ्यस्त्ववतीर्णाः स्म सर्व एव हि तावकाः। तस्मात् त्वमपि कौन्तेय रथात् तूर्णमपाक्रम॥
18एवमुक्त्वा तु तं कृष्णो रथाद् भूमिमवर्तयत्। निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्॥
19यदपकृष्टः स रथान्नयासितश्चायुधं भुवि। ततो नारायणास्रं तत् प्रशान्तं शत्रुतापनम्॥
20संजय उवाच तस्मिन् प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे। बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशः प्रदिश एव च॥
21प्रववुश्च शिवा वाताः प्रशान्ता मृगपक्षिणः। वाहनानि च हृष्टानि प्रशान्तेऽस्त्रे सुदुर्जये॥
22व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिस्तेजसि भारत। बभौ भीमो निश्पाये धीमान् सूर्य इवोदितः॥
23हतशेषं बलं तत् तु पाण्डवानामतिष्ठत। अस्रव्युपरमासृष्टं तव पुत्रजिघांसया॥
24व्यवस्थिते बले तस्मिन्नने प्रतिहते तथा। दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्॥
25अश्वत्थामन् पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत् प्रयोजय। अवस्थिता हि पञ्चालाः पुनरेते जयैषिणः॥
26अश्वत्थामा तथोक्तस्तु तव पुत्रेण मारिष। सुदीनमभिनिःश्वस्य राजानमिदमब्रवीत्॥
27आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशयः॥
28एष चास्रप्रतीघातं वासुदेवः प्रयुक्तवान्। अन्यथा विहितः संख्ये वधः शत्रोर्जनाधिप॥
29पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान् मृत्युन निर्जयः। विजिताश्चारयो होते शस्रोत्सर्गान्मृतोपमाः॥
30दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद् द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते। अन्यैर्गुरुघ्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर॥
31त्वयि शस्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि। इच्छतो न हि ते मुच्येत् संक्रुद्धो हि पुरंदरः॥
32धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन्नने प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते। तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणिः किमकरोत् पुनः॥
33दृष्ट्वा पार्थांश्च संग्रामे युद्धाय समुपस्थितान्। नारायणास्रनिर्मुक्तांश्चरतः पृतनामुखे॥
34संजय उवाच जानन् पितुः स निधनं सिंहलाङ्गुलकेतनः। सक्रोधो भयमुत्सृज्य सोऽभिदुद्रावे पार्षतम्॥
35अभिद्रुत्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ। पञ्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभः॥
36धृष्टद्युम्नस्ततो राजन् ज्वलन्तमिव पावकम्। द्रोणपुत्रं त्रिषष्ट्या तुराजन् विव्याध पत्रिणाम्॥
37सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुङ्खः शिलाशितैः। हयांश्च चतुरोऽविध्यचतुर्भिनिशितैः शरैः॥
38विद्धवा विद्ध्वानदद् द्रौणिं कम्पयन्निव मेदिनीम्। आददे सर्वलोकस्य प्राणानिव महारणे॥
39पार्षतस्तु बली राजन् कृतास्रः कृतनिश्चयः। द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥
40ततो बाणमयं वर्षं द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि। अवासृजदमेयात्मा पाञ्चाल्यो रथिनां वरः॥
41तं द्रौणिः समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभिः। विव्याध चैनं दशभिः पितुर्वधमनुस्मरन्। ४१॥
42द्वाभ्यां च सुविसृष्टाभ्यां क्षाभ्यां ध्वजकार्मुके। छित्त्वा पाञ्चालराजस्य द्रौणिरन्यैः समार्दयत्॥
43व्यश्वसूतरथं चैनं द्रौणिश्चक्रे महाहवे। तस्य चानुचरान् सर्वान् क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरैः॥
44ततः प्रदुद्रवे सैन्यं पाञ्चालानां विशाम्पते। सम्भ्रान्तरूपमार्तं च न परस्परमैक्षत॥
45दृष्ट्वातु विमुखान् योधान् धृष्टद्युम्नं च पीडितम्। शैनेयोऽचोदयत् तूर्णं रथं द्रौणिरथं प्रति॥
46अष्टभिर्निशितैर्बाणैरश्वत्थामानमार्दयत्। विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षणः॥
47विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्। धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्॥
48स साश्वं व्यधमचापि रथं हेमपरिष्कृतम्। हृदि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैभृशम्॥
49एवं स पीडितो राजन्नश्वत्थामा महाबलः। शरजालैः परिवृतः कर्तव्यं नान्वपद्यत॥
50एवं गते गुरोः पुत्रे तव पुत्रो महारथः। कृपकर्णादिभिः सार्धं शरैः सात्वतमावृणोत्॥
51दुर्योधनस्तु विंशत्या कृपः शारद्वतस्रिभिः। कृतवर्माथ दशभिः कर्णः पञ्चाशता शरैः॥
52दुःशासनः शतेनैव वृषसेनश्च सप्तभिः। सात्यकि विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः॥
53ततः स सात्यकी राजन् सर्वानेव महारथान्। विरथान् विमुखांश्चैव क्षणेनैवाकरोन्नृप॥
54अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ। चिन्तयामास दुःखार्ता निःश्वसंश्च पुनः पुनः॥
55अथो स्थान्तरं द्रौणिः समारुह्य परंतपः। सात्यकिं वारयामास किरशरशतान् बहून्॥
56तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे। विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथः॥
57ततस्ते पाण्डवा राजन् दृष्ट्वा सात्यकिविक्रमम्। शङ्खशब्दान् भृशं चक्रुः सिंहनादांश्च नेदिरे॥
58एवं तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः। जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान् महारथान्॥
59निजधान सः। अयुतं दन्तिनां साधु कृपस्य पञ्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह॥
60ततो द्रौणिर्महाराज रथमारुह्य वीर्यवान्। सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्धः प्रययौ तद्वधेप्सया॥
61पुनस्तमागतं दृष्ट्वा शैनेयिा निशितैः शरैः। अदारयत् क्रूरतरैः पुन: पुनररिंदम॥
62सोऽतिविद्धो महेष्वासौ नानालिङ्गैरमर्षणः। युयुधानेन वै द्रौणिः प्रहसन् वाक्यमब्रवीत्॥
63शैनेयाभ्युपपत्तिं ते जानाम्याचार्यघातिनि। न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च॥
64शपेऽऽत्मनां शैनेय सत्येन तपसा तथा। अहत्वा सर्वपाञ्चालान् यदि शान्तिमहं लभे॥
65यद् बलं पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद् बलम्। क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्यामि सोमकान्॥
66एवमुक्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्ष्णं तं शरोत्तमम्। व्यसृज्यत् सात्वते द्रौणिर्वज्रं वृत्रे यथा हरिः॥
67स तं निर्भिद्य तेनास्तः सायकः सशरावरम्। विवेश वसुधा भित्त्वा श्वसन् बिलमिवोरगः॥
68स भिन्नकवचः शूरस्तोत्रादित इव द्विपः। विमुच्य सशरं चायं भूरिव्रणपरिस्रवः॥
69सीदन् रुधिरसिक्तश्च रथोपस्थ उपाविशत्। सूतेनापहृतस्तूर्णं द्रोणपुत्राद् रथान्तरम्॥
70अथान्येन सुपुढेन शरेणानतपर्वणा। आजधान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टद्युम्नं परंतपः॥
71स पूर्वमतिविद्धश्च भृशं पश्चाच पीडितः। ससादाथ च पाञ्चाल्यो व्यपाश्रयत च ध्वजम्॥
72तं नागमिव सिंहेन दृष्ट्वा राजशरादितम्। जवेनाभ्यद्रवञ्छूराः पञ्च पाण्डवतो रथाः॥
73किरीटी भीमसेनश्च वृद्धक्षत्रश्च पौरवः। युवराजश्च चेदीनां मालवश्च सुदर्शनः॥
74एते हाहाकृताः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः। वीरं द्रौणायनिं वीराः सर्वतः पर्यवारयन्॥
75ते विंशतिपदे यत्ता गुरुपुत्रममर्षणम्। पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरभ्यजन् सर्वतः समम्॥
76आशीविषाभैर्विंशत्या पञ्चभिस्तु शितैः शरैः। चिच्छेद युगपद् द्रौणिः पञ्चविंशतिसायकान्॥
77सप्तभिस्तु शितैर्बाणैः पौरवं द्रौणिरादयत्। मालवं त्रिभिरेकेन पार्थं षड्भिर्वृकोदरम्॥
78ततस्ते विव्यधुः सर्वे द्रौणिं राजन् महारथाः। युगपच पृथक् चैव रुक्मपुत्रैः शिलाशितैः॥
79युवराजश्च विंशत्या द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः। पार्थश्च पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभित्रिभिः॥
80ततोऽर्जुनं षड्भिरथाजधान द्रौणायनिर्दशभिर्वासुदेवम्। भ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च॥
81भ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं चा पुनः पार्थं शरवप्रेण विद्ध्वा द्रौणिोरं सिंहनादं ननाद॥
82तस्यास्यतस्तान् निशितान् पीतधारान् द्रौणे: शरान् पृष्ठतश्चाग्रतश्चा धरा वियद् द्यौः प्रदिशो दिशश्च च्छन्ना बाणैरभवन् घोररूपैः॥
83आसन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजाः। सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ। सिभिः शरैर्युगपत् संचकर्त॥
84स पौरवं रथशक्त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशश्चास्य बाणैः। छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्ती भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त॥
85युवानमिन्दीवरदामवर्णं चेदिप्रभुं युवराज प्रसह्या विद्ध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्॥
86पालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्। दृष्ट्वा समक्षं निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डवः॥
87भीमसेनो महाबाहुः क्रोधमाहारयत् परम्। ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धाशीविषोपमैः॥
88छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतपः। ततो द्रौणिर्महातेजाः शरवर्षं निहत्य तम्॥
89विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षणः। ततो भीमो महावाहुयॊणेर्युधि महाबलः॥
90क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा। तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणपुत्रो महामनाः॥
91अन्यत् कार्मुकमादाय भीमं विव्याध पत्रिभिः। तौ द्रौणिभीमौ समरे पराक्रान्तौ महाबलौ॥
92अवर्षतां शरवर्षं वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ। भीमनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः॥
93द्रौणिं संछादयामासुर्घनौघा इव भास्करम्। तथैव द्रौणिनिर्मुक्तैर्भीमः संनतपर्वभिः॥ अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरैः शतसहस्रशः। स च्छाद्यमानः समरे द्रौणिना रणशालिना॥
94न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवाभवत्। ततो भीमो महाबाहुः कार्तस्वरविभूषितान्॥ नाराचान् दश सम्प्रैषीद् यमदण्डनिभाञ्छितान्। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष॥
95निर्भिद्य विविशुस्तूर्णं वल्मीकमिव पन्नगाः। सोऽतिविद्धो भृशं द्रौणिः पाण्डवेन महात्मना॥
96ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने। स मुहूर्तात् पुनः संज्ञांलब्वा द्रौणिर्नराधिप॥
97क्रोधं परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षितः। दृढं सोऽभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना॥
98वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनस्थं प्रति। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्॥ शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत। भीमोऽपि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्॥
99तूर्णं प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः। ततो द्रौणिर्महाराज छित्त्वास्य विशिखैर्धनुः॥
100आजघानोरसि क्रुद्धः पाण्डवं निशितैः शरैः। ततोऽन्यद् धनुरादाय भीमसेनो ह्यमर्षणः॥
101विव्याध निशितैर्बाणैौणिं पञ्चभिराहवे। जीमूताविव धर्मान्ते तो शरौघप्रवर्षिणौ॥
102अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि। तलशब्दैस्ततो घोरैस्रासयन्तौ परस्परम्॥ अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ। ततो विस्फार्य सुमहचापं रुक्मविभूषितम्॥
103भीमं प्रेक्षत स द्रौणिः शरानस्यन्तमन्तिकात्। शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्करः॥
104आददानस्य विशिखान् संदधानस्य चाशुगान्। विकर्षतो मुञ्चतश्च नान्तरं ददृशुर्जनाः॥
105अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्। द्रौणेरासीन्महाराज बाणान् विसृजतस्तदा॥
106धनुश्च्युताः शरास्तस्य शतशोऽथ सहस्रशः। आकाशे प्रत्यदृश्यन्त शलभानामिवायतीः॥
107ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ताः शरा हेमविभूषिताः। अजसमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति॥
108तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्। बलं वीर्यं प्रभावं च व्यवसायं च भारत॥
109तां स मेघादिवोद्भूतां बाणवृष्टिं समन्ततः। जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्॥
110द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुर्भीमो भीमपराक्रमः। अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकः॥
111तद् रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरं महारणे। विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्॥
112तस्माच्छराः प्रादुरासञ्छतशोऽथ सहस्रशः। संछादयन्तः समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्॥
113तयोर्विसृजतोरेवं शरजालानि मारिष। वायुरप्यन्तरा राजन् नाशक्नोत् प्रतिसर्पितुम्॥
114तथा द्रौणिर्महाराज शरान् हेमविभूषितान्। तैलधौतान् प्रसन्नाग्रान् प्राहिणोद् वधकासया॥
115तानन्तरिक्षे विशिखैसिधैकैकमशातयत्। विशेषयन् द्रोणसुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
116पुनश्च शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डवः। व्यसृजद् बलवान् क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया॥ ततोऽसमायया तूर्णं शरवृष्टिं निवार्य ताम्। धनुश्चिच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्॥
117शरैश्चैनं सुबहुभिः क्रुद्धः संख्ये पराभिनत्। स छिन्नधन्वा बलवान् रथशक्तिं सुदारुणम्॥ वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति। तामापतन्ती सहसा महोल्काभां शितैः शरैः॥ चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन् पाणिलाघवम्। एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढमादाय कार्मुकम्॥ द्रौणिं विव्याध विशिखैः स्मयमानो वृकोदरः। ततो द्रौणिर्महाराज भीमसेनस्य सारथिम्॥ ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा। सोऽतिविद्धो बलवता द्रोणपुत्रेण सारथिः॥
118व्यामोहमगमद् राजन् रश्मीनुत्सृज्यवाजिनाम्। ततोऽश्वाः प्राद्रवंस्तूर्णं मोहिते रथसारथौ॥
119भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्। तं दृष्ट्वा प्रद्रुतै प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्टं रणाजिरात्॥
120दध्मौ प्रमुदितः शङ्ख बृहन्तमपराजितः। तत: सर्वे च पञ्चाला भीमसेनश्च पाण्डवः॥
121धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीताः सम्प्राद्रवन् दिशः। तान् प्रभग्नांस्ततो द्रौणिः पृष्ठतो विकिरशरान्॥ अभ्यवर्तत वेगेन कालयन् पाण्डुवाहिनीम्। ते वध्यमानाः समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवाः॥ द्रोणपुत्रभयाद् राजन् दिश: सर्वाश्च भेजिरे॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Beholding Bhimasena completely shrouded by that weapon, Dhananjaya for quenching the fire produced by it shot the Varuna weapon.
2The lightness with which Arjuna shot the weapon and also the fiery energy of the Narayana weapon, rendered it impossible for any body to perceive that Bhima was also protected by the Varuna weapon.
3His steeds, charioteers and horses covered by the effulgence of the weapon of Drona's son, Bhima then was incapable of being looked at like a blazing fire within another blazing fire.
4Just as at the close of night, all the luminaries fly towards the western hills, so also the shafts of Drona's son flew towards the car of Bhima.
5Then thus shrouded with shafts by Drona's son, Bhima, his horses and charioteer, O sire, looked as if wrapt in the flames of a blazing fire.
6Just as at the hour of the universal annihilation the All-destroying. Fire having burnt down the mobile and immobile creation proceeds to enter the mouth of the Creator, so also that weapon Proceeded to enter the body of Bhima.
7Just as the fire penetrating into the Sun or the Sun penetrating into the fire, cannot be perceived by any body so also that weapon entering into Bhima's body could not be perceived.
8Beholding then that weapon swelling in fury near Bhima's chariot and also Drona's son career unopposed on the field of battle.
9And seeing that all the warriors of the Pandava army had laid their weapons aside and that all the mighty car-warriors headed by Yudhishthira had turned their faces away from the field.
10Those two brave heroes of great effulgence viz., Arjuna and Vasudeva, then jumping down from their chariot, ran towards Bhima.
11Those two puissant persons then plunging into the energy born of the might of Ashvatthaman's weapon, betook to their power of illusion.
12The fire of that weapon failed to burn them down in consequence of their having laid aside their weapons, as also in consequence of their great personal prowess and the energy of the Varuna weapon.
13Then Nara and Narayana began forcibly to take off all weapons from Bhima and to drag him out of the fire of that weapon.
14Thus dragged the puissant son of Kunti (Bhima) began to roar aloud, where-upon the invincible weapon of Drona's son also swelled in its fury.
15Then the son of Vasudeva, addressing (Bhima) said-"O delighter of Pandu, what do you mean? Why don't you desist from fighting though repeatedly for bidden to do so.
16Had it been possible now to vanquish the Kouravas in battle, then we as well as all these forest of men would have fought against them.
17All your troops have alighted from their chariots, so you also, O son of Kunti, quickly come down from your chariot.
18Having thus spoken, Krishna dragged him down on the earth, him who was breathing like a snake with eyes coppery with rage.
19When he was thus dragged down from the car, when he was thus compelled to lay his weapons aside, the Narayana weapon, capable of burning down the foe, became pacified.
20Sanjaya said When the unbearable energy of that weapon was pacified by this means, all the quarters, subsidiary and cardinal, became clear.
21Auspicious winds began to blow and animals and birds became quiet. The steeds and elephants as well as the warriors themselves became cheerful, O ruler of men.
22O Bharata, when that dreadful energy was thus stilled, the intelligent Bhima shone like the Sun at the close of night.
23Then the remnant of the Pandava troops, beholding the subsidence of the energy of that weapon, again stood ready in order to slay your sons.
24When the Pandava army was rallied and rearranged and when the Narayana weapon was thus counteracted, your son Duryodhana, O king, addressing Drona's son said these
25O Ashvatthaman, once more discharged that weapon quickly, for the Panchalas, desirous of victory, have again rallied.
26Thus spoken to your son, Ashvatthaman, O sire, depressed and sighing heavily, replied to the king sayingनैतदावर्तते राजन्नत्रं द्विर्नोपपद्यते।
27That weapon never comes back, neither, O king, can it be used twice. If invoked back it will slay the person invoking it.
28The son of Vasudeva counter acted the weapon by what means you have seen. For this, O ruler of men, the extermination of the foe has not been accomplished in battle.
29The worst in battle is either defeat or death. Death is better than defeat. The enemy compelled to lay aside their weapons are vanquished and more than dead.
30Duryodhana said O son of my preceptor, O you foremost of those versed in the science of weapons, if this weapon cannot be used twice, then slay those slayers of their preceptor with other mighty weapons.
31Like the three-eyed Mahadeva of infinite energy, you possess all the celestial weapons; even the enraged Indra cannot escape you alive if you wish it not.
32Dhritarashtra said When Drona had been slain with underhand measures and when that weapon of his son had been baffled, what did Ashvatthman, urged on by Duryodhana do?
33Beholding the Parthas, rally for the fight and freed from the influence of the Narayana weapon and career at the head of their divisions.
34Sanjaya said Remembering the unfair slaughter of his sire, Drona's son, having the lion's tail as a device on his banner, casting off all fear and filled with fury rushed upon the son of Prisata.
35Thus assailing him, that foremost of men, at first pierced his enemy with twenty small arrows and then again with five others, with great force.
36Thereupon, O king, Dhristadyumna pierced Drona's son looking like a blazing fire, with four and sixty winged arrows.
37He pierced the latter's charioteer with twenty shafts furnished with golden wings and whetted on stone and the four horses with four very sharp arrows.
38Repeatedly piercing the son of Drona and making the earth trembling with his roars, Dhristadyumna appeared to be engaged in taking away the lives of every body on the face of earth in that dreadful battle.
39O king, the son of Prisata was endued with prowess and accomplished in weapons and of resolute purposes. He rushed upon the son of Drona making death to be the final goal.
40Then that foremost of car-warriors, that prince of the Panchalas, of unmeasurable depth of soul, poured a veritable shower of arrows on the head of Drona's son.
41Thereupon Drona's covered that enraged hero with innumerable winged shafts and remembering the slaughter of his sire, pierced him with ten shafts.
42Cutting down the bow and the standard of the Panchala prince with two well-directed razor-headed arrows, the son of Drona began to afflict the former with numerous other shafts.
43Drona's son deprived his opponent of his horses, chariot and driver; and he, worked up with rage, covered the latter's followers with myriads of arrows.
44Thereupon, O ruler of men, the troops of the Panchalas broke and fled away; their appearance reflected fear and they were greatly distressed and mangled with shaft-cuts. son arrows
45Then beholding the troops turning back and Dhristadyumna greatly afflicted, the graidson of Shini, directed his chariot to be driven in haste towards that of Drona's son.
46With eight sharp afflicted Ashvatthman; they once more he pierced his revengeful adversary with another twenty shafts of diverse shape.
47He pierced his opponent's driver and the four horses with four arrows; and then like one endued with great lightness of hand, he cut-off his bow and standard with well-armed shafts.
48He consumed the horses of his antagonist and shattered his car of golden effulgence; then he pierced the latter on the centre of his breast with twenty shafts.
49Thus afflicted and enshrouded in a network of arrows, the puissant Ashvatthaman, O king, knew not what to do.
50When the preceptor's son was involved in such a perilous position, your son, that mighty car-warrior, supported by Kripa, Karna and others, began to cover that scion of the Satvata race with numerous arrows.
51Then Duryodhana with twenty Saradvata's son Kripa with three, Kritavarman with ten, Karna with fifty.
52Dushasana with hundred and Vrishasena with seven sharp arrows pierced Satyaki quickly and form all sides.
53Thereupon, O king, the puissant Satyaki deprived all those mighty car-warriors of their cars and compelled them to turn away from the field of battle, within a moment's time.
54Meanwhile Ashvatthaman having regained his senses, began, O foremost of the Bharatas, to reflect, distressed with grief and sighing repeatedly.
55Thereafter that afflicter of foes, namely, Drona's son, riding on another car proceeded to oppose Satyaki and shot hundreds of arrows.
56Then beholding that son of Bharadvaja's son once wore advance against him in battle, the mighty car-warrior Satyaki once more compelled him to turn away and deprived him of his car.
57Thereat the Pandavas beholding the prowess of Satyaki, O king, loudly blew their conches and uttered deafening war-cries.
58Then Satyaki of infallible prowess, thus rendering Drona's son carless, slew the three thousand mighty car-warriors engaged in supporting Vrishasena.
59He also slew ten thousand tusked elephants that accompanied Kripa, as also fifty thousand horses that constituted Skuni's division.
60Then once more, O king, the valorous son of Drona, mounting on a fresh car and excited to the highest pitch of fury assailed Satyaki for slaughtering him.
61But the grandson of Shini that subduer of foes seeing him once more proceed against him, ruthlessly pierced him with numerous sharp arrows.
62But this time, though thus deeply pierced by Yuyudhana with of diverse descriptions, that mighty bowmen, that son of Drona, worked up with rage, addressing his
63O grandson of Shini, I know the partiality you bear for the murderer of his preceptor (viz., Dhristadyumna), but you shall not succeed in saying him and your own self when assailed by me.
64By my truth and by my ascetic austerities, I swear before you, that I shall enjoy no rest without slaying the whole Panchalas race.
65You may unite together the troops of the Pandavas as well as those of the Vrishnis, yet I will exterminate the Somakas inspite of all their endeavours. arrows
66Having thus spoken, Drona's son hurled at that scion of the Satvata race an excellent arrow of the effulgence of the solar rays, like Hari (Indra) hurling the thunder-bolt against Vritra.
67That arrow hurled by him, penetrating through the armour and the body of Satyaki, entered the earth like a hissing serpent entering its hole.
68Then like an elephant afflicted with the goad-stroke, with his armour pierced through and shedding copious blood from the wound, that hero Satyaki left his bow and arrows.
69And steeped in blood and loosing strength he squatted down on the terrace of his car. His driver then quickly drove him away from the vicinity of Drona's son.
70Then that afflicter of his forces namely the son of Drona, pierced Dhristadyumna between his bows with another shaft of depressed knots furnished with beautiful wings.
71The Panchala prince had ere this been much wounded and now deeply hierced, he lost all his strength and caught pold of his flag-staff for supporting him.
72Then fierce heroic warriors of the Pandava army rushed quickly to the rescue of an Dhristadyumna, who then resembled elephant assailed and afflicted by an enraged lion.
73Those warriors were the diadem decked Arjuna, Bhimasena, Vrihat Kshatra of Puru's race, the youthful prince of the Chedis and Sudarsana the ruler of the Malavas.
74Then all these brave warriors crying Oh and Alas and grasping their bows and arrows surrounded Drona's brave son on all sides.
75Advancing twenty paces, each of these warriors shot with great care, five arrows at the revengeful son of Drona.
76But Drona's son, almost at the same time cut-off those twenty-five arrows shot at him with twenty-five sharp arrows of his own, resembling snakes of virulent poison.
77Then Drona's son afflicted the scion of the Puru race with seven sharp arrows, the Malava king with three, Partha with one and Vrikodara with six.
78Thereupon, O king, all those mighty carwarriors, simultaneously and separately began to pierce the son of Drona with gold-winged arrows whetted on stone.
79The youthful prince of the Chedis pierced Drona's son with twenty winged shafts, Partha with eight and all the rest with three arrows each.
80Thereupon the son of Drona pierced Arjuna with six and Vasudeva's son with ten and Bhima with five and the youthful Chedi prince with four and the ruler of the Purus and the Malavas with couple of shafts.
81Piercing Bhima's charioteer with six and cutting off his bow and standard with two other arrows and once more piercing Partha with a shower of arrows, the son of Drona uttered a dreadful war-cry.
82Then as Drona's son shot his welltempered, well-sharpened arrows, the earth, the welkin, the firmament, the cardinal and subsidiary quarters, all in his front and rear became covered with arrows of dreadful look.
83Possessed of fierce energy and matching Indra himself in prowess, Ashvatthaman with three arrows, almost at the same time cut-off the two arms, like Indra's poles and the head of Sudarsana, as the latter was seated on his car.
84Then piercing Paurava with a lance and cutting off his chariot into smaller fragments, by means of his shafts, Ashvatthaman severed the two sandal-smeared arms of his opponent; and then with a bhalla he severed his head from his trunk.
85Endued with agility, he then pierced with numerous arrows resembling blazing flames of fire in energy, the young and the puissant prince of the Chedis of complexion like that of a blue lotus and then detached him to Death's domain, together with his steeds and driver.
86Then beholding the king of the Malavas, the Paurava prince and the youthful ruler of the Chedis slain under his very eyes by the son of Drona, Pandu's son.
87Bhimasena of mighty arms became filled with terrible rage; then with hundreds of sharp arrows, looking like enraged snakes.
88That scorcher of foes covered the son of Drona. Then the highly powerful son of Drona baffling that shower of arrows.
89Wrathfully pierced Bhima with sharp arrows. Then the mighty armed Bhima, possessed of great mighty in battle.
90Cutting off the bow of Drona's son with a razor-headed arrows pierced him with a winged shaft. Thereupon the high-souled son of Drona, throwing off that severed bow.
91Took up another and pierced Bhima with winged shafts. Then Drona's son and Bhima, both valourous and possessed of might, in that battle.
92Showered upon each other their arrowy showers like two clouds discharged with rain. Shafts, equipped with golden wing and bearing the name of Bhima and whetted on stone.
93Covered Drona's son like masses of clouds covering the Sun, Similarly Bhima also was quickly covered over with hundreds and thousands of arrows of depressed knots, shot by Drona's son. Covered in battle by Drona's son accomplished in battle.
94O Mighty monarch, Bhima was not at all pained; and that looked indeed wonderful. Then the mighty-arined Bhima discharged ten gold-decked of great keenness resembling the darts of Death himself, at his adversary. Those shafts, O sire, falling upon the shoulder of Drona's son.
95Quickly pierced her body like snakes entering into an ant-hill. Thus deeply pierccd by the lustrious son of Pandu, Drona's son. arrows
96Caught for support his flag-staff and shout his two eyes (in pain). But in a moment regaining his consciousness that on of Drona, Oking.
97Became excited to the highest pitch of anger, steeped as he was with profuse blood. Wounded deeply and firmly by the high-souled son of Pandu.
98That mighty arined hero rushed furiously upon the chariot of Bhimasena. Then, O Bharata, he sped a group of hundred arrows, all endued with fiery energy, shot from a string drawn back to the car and resembling snakes of virulent poison. Ever boastful in battle and in utter disregard of the prowess of his adversary Bhima.
99That son of Pandu, soon discharged dreadful arrowy showers in Drona's son. Thereupon, O mighty monarch, cutting off with sharp arrows the bow of his foe, Drona's son.
100Wrathfully struck Pandu's son on the breast with extremely keen darts. Thereat filled with a eager desire for revenge Bhimasena took up another bow.
101And with fine sharp arrows pierced Drona's son in battle. Like two clouds at the expiration of summer, those two warriors, pouring showers of arrows.
102And looking at each other with eyes coppery in rage soon covered each other. Thus covering each other and both filled with rage they fought on with each other producing sounds with their palms and desirous of counteracting each other's feats. Then stretching his mighty bow decked with gold.
103Drona's son cast burning glances on Bhima who was shooting arrows at him from his vicinity. Ashvatthaman then appeared like the Sun shining in the meridian in a day of Autumn.
104So quickly did he then shot his arrows that people could not mark when he took them out of his quiver, placed them on his bow-string, drew the string back and let them off.
105Then as he shot those shafts, O mighty monarch, the bow of Drona's son looked like a circle of fire.
106Arrows shot from his bow then, in hundreds and thousands, were seen to range through the welkin, like flights of locusts.
107Those arrows discharged from the bow of Drona's son and decked with gold and dreadful, feel incessantly upon Bhima's car.
108We then behold the wonderful prowess, energy, mighty, perseverance and strength of Pandu's son Bhima, O Bharata.
109Inasmuch as considering that dreadful showers of arrows, thick as a dense mass of gathering clouds falling round him, to be nothing more than a shower of rain at the close of summer.
110Bhima of terrible prowess, desirous of slaughtering the son of Drona, in return poured his arrowy showers upon his foe, like a cloud in the season of rains.
111Then the mighty and formidable bow of Bhima, of golden staff stretched continuously in that battle appeared beautiful like another bow of Indra (rainbow).
112Issuing out of it, hundreds and thousands of shafts covered, in that battle, that ornament of battle namely Drona's son.
113The arrowy showers discharged by them were so thick that the very wind, O sire, could not find space for blowing through them, O king.
114Thereafter Drona's son, O king, shot at Bhima, desirous or slaying him, arrows of keen points, washed with oil.
115Then exhibiting his superiority over his adversary Bhimasena cut each of those shafts into three fragments, before they could reach him. And the latter then said “Wait, Wait.'
116Thereupon, Drona's son, acquainted with the use of the most excellent weapons, soon destroying that arrowy shower by the illusive force of his own weapons, cut-off Bhima's bow in that battle.
117Inflamed with fury he then pierced Bhima himself with numerous shafts. Then the highly puissant Bhima, when his bow was cut-off, having whirled with impetuosity a lance hurled it at Ashvatthaman's car. But the son of Drona, displaying his great lightness of hands, cut-off by means of his keen-arrows that lance as it flew towards himself, burning like a flamebeam. Meanwhile the formidable Bhima taking up a very strong bow smilingly began to wound the son of Drona with innumerable arrows. Then the son of Drona, O king, pierced the forehead of Bhima's driver with a straightflying arrow. The latter then thus deeply pierced by the mighty son of Drona.
118was
119Was overwhelmed with a swoon and the reins of the horses fell off from his hands. Then when the charioteer of Bhima overwhelmed with a swoon the horses, O king, no longer restrained, fled away in great speed in the presence of all bowmen. Then seeing Bhima borne away from the field by those steeds.
120The victorious Ashvatthaman cheerfully blew his large conch. Beholding Bhimasena carried away from the field, the Panchalas.
121Filled with fear, abandoned the car of Dhristadyumna and fled in all directions. Then Drona's son discharging his arrows with great fury, pursued those routed troops spreading a terrible carnage in their ranks. Thus carnaged by the son of Drona those Kshatriya fled away in all directions from fear of that illustrious warrior.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — भीमसेन को उस अस्त्र से पूर्णतः आच्छादित देखकर धनञ्जय ने उससे उत्पन्न अग्नि को बुझाने के लिए वारुणास्त्र छोड़ा।
2अर्जुन ने जिस लाघव से वह अस्त्र छोड़ा, तथा नारायणास्त्र का जो प्रचण्ड तेज था — इन दोनों के कारण किसी के लिए यह जान पाना असम्भव हो गया कि भीम वारुणास्त्र से रक्षित भी हैं।
3द्रोणपुत्र के अस्त्र के तेज से उनके अश्व, सारथि तथा घोड़े आच्छादित हो गए; तब भीम की ओर वैसे ही नहीं देखा जा सकता था, जैसे एक प्रज्वलित अग्नि के भीतर स्थित दूसरी प्रज्वलित अग्नि की ओर।
4जैसे रात्रि के अन्त में समस्त ज्योतियाँ पश्चिम के पर्वतों की ओर उड़ जाती हैं, वैसे ही द्रोणपुत्र के बाण भीम के रथ की ओर उड़ चले।
5हे तात, तब द्रोणपुत्र के बाणों से इस प्रकार आच्छादित भीम, उनके घोड़े तथा सारथि ऐसे प्रतीत हुए मानो प्रज्वलित अग्नि की लपटों में लिपटे हों।
6जैसे प्रलय की बेला में सर्वसंहारक अग्नि चराचर सृष्टि को जलाकर स्रष्टा के मुख में प्रवेश करने चलती है, वैसे ही वह अस्त्र भीम के शरीर में प्रवेश करने चला।
7जैसे सूर्य में प्रवेश करती अग्नि अथवा अग्नि में प्रवेश करता सूर्य किसी को दिखाई नहीं देता, वैसे ही भीम के शरीर में प्रवेश करता वह अस्त्र दिखाई नहीं दिया।
8तब भीम के रथ के समीप उस अस्त्र को प्रचण्ड होते देखकर, तथा द्रोणपुत्र को रणभूमि में निर्बाध विचरते देखकर —
9और यह देखकर कि पाण्डव-सेना के समस्त योद्धाओं ने अपने अस्त्र रख दिए हैं तथा युधिष्ठिर के नेतृत्व वाले समस्त महारथियों ने रणभूमि से मुख मोड़ लिया है —
10महातेजस्वी वे दोनों वीर — अर्जुन तथा वासुदेव — अपने रथ से कूदकर भीम की ओर दौड़े।
11तब उन दोनों पराक्रमी पुरुषों ने अश्वत्थामा के अस्त्र के बल से उत्पन्न उस तेज में कूदकर अपनी माया-शक्ति का आश्रय लिया।
12अस्त्र त्याग देने के कारण, तथा अपने महान् व्यक्तिगत पराक्रम और वारुणास्त्र के तेज के कारण भी, उस अस्त्र की अग्नि उन्हें जला न सकी।
13तब नर तथा नारायण भीम के समस्त अस्त्र बलपूर्वक उतारने लगे और उन्हें उस अस्त्र की अग्नि से बाहर खींचने लगे।
14इस प्रकार खींचे जाने पर पराक्रमी कुन्तीपुत्र (भीम) उच्च स्वर में गरजने लगे, जिससे द्रोणपुत्र का वह अजेय अस्त्र और भी प्रचण्ड हो उठा।
15तब वसुदेवपुत्र ने (भीम को) सम्बोधित करते हुए कहा — "हे पाण्डुनन्दन, तुम्हारा अभिप्राय क्या है? बार-बार मना किए जाने पर भी तुम युद्ध से विरत क्यों नहीं होते?
16यदि इस समय युद्ध में कौरवों को जीतना सम्भव होता, तो हम तथा ये समस्त नरसमूह भी उनसे युद्ध करते।
17तुम्हारी समस्त सेनाएँ अपने रथों से उतर चुकी हैं; अतः हे कुन्तीपुत्र, तुम भी शीघ्र अपने रथ से नीचे आ जाओ।"
18ऐसा कहकर कृष्ण ने उन्हें पृथ्वी पर खींच लिया — उन्हें, जो क्रोध से ताम्रवर्ण आँखों के साथ सर्प के समान फुफकार रहे थे।
19जब वे इस प्रकार रथ से नीचे खींच लिए गए और जब उन्हें इस प्रकार अपने अस्त्र रख देने को विवश किया गया, तब शत्रु को भस्म करने में समर्थ वह नारायणास्त्र शान्त हो गया।
20सञ्जय ने कहा — जब उस अस्त्र का असह्य तेज इस उपाय से शान्त कर दिया गया, तब समस्त दिशाएँ और विदिशाएँ निर्मल हो गईं।
21हे नरेश्वर, शुभ वायु बहने लगी और पशु-पक्षी शान्त हो गए। घोड़े, हाथी तथा स्वयं योद्धा भी प्रसन्न हो उठे।
22हे भरत, जब वह भयंकर तेज इस प्रकार शान्त हो गया, तब बुद्धिमान् भीम रात्रि के अन्त में उदित होते सूर्य के समान देदीप्यमान हो उठे।
23तब उस अस्त्र का तेज शान्त हुआ देखकर पाण्डव-सेना के बचे हुए योद्धा पुनः आपके पुत्रों का वध करने के लिए तैयार होकर खड़े हो गए।
24हे राजन्, जब पाण्डव-सेना पुनः संगठित तथा पुनर्व्यवस्थित हो गई और जब नारायणास्त्र इस प्रकार निष्फल कर दिया गया, तब आपके महारथी पुत्र दुर्योधन ने द्रोणपुत्र को सम्बोधित करते हुए ये वचन कहे —
25"हे अश्वत्थामा, शीघ्र एक बार फिर वह अस्त्र छोड़ो, क्योंकि विजय के अभिलाषी पाञ्चाल पुनः संगठित हो गए हैं।"
26हे तात, आपके पुत्र के इस प्रकार कहने पर अश्वत्थामा ने खिन्न होकर तथा गहरी साँसें भरते हुए राजा को यह उत्तर दिया —
27"हे राजन्, वह अस्त्र कभी लौटकर नहीं आता, और न ही उसका दो बार प्रयोग किया जा सकता है। यदि उसे लौटाने का आह्वान किया जाए तो वह आह्वान करने वाले का ही वध कर देगा।
28वसुदेवपुत्र ने जिस उपाय से उस अस्त्र को निष्फल किया, वह तुमने देख ही लिया। इसी कारण हे नरेश्वर, युद्ध में शत्रु का उच्छेद नहीं हो सका।
29युद्ध में सबसे बुरा या तो पराजय है या मृत्यु। पराजय से मृत्यु श्रेष्ठ है। जो शत्रु अपने अस्त्र रख देने को विवश किए गए, वे पराजित हैं और मृत्यु से भी बढ़कर पराजित हैं।"
30दुर्योधन ने कहा — हे आचार्यपुत्र, हे अस्त्रविद्या के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, यदि इस अस्त्र का दो बार प्रयोग नहीं हो सकता, तो अन्य महान् अस्त्रों से उन आचार्यघातकों का वध कीजिए।
31अनन्त तेज वाले त्रिनेत्रधारी महादेव के समान आपके पास समस्त दिव्यास्त्र हैं; यदि आप न चाहें तो क्रुद्ध इन्द्र भी आपसे जीवित नहीं बच सकते।
32धृतराष्ट्र ने कहा — जब द्रोण कपटपूर्ण उपायों से मारे जा चुके थे और जब उनके पुत्र का वह अस्त्र निष्फल कर दिया गया, तब दुर्योधन से प्रेरित होकर अश्वत्थामा ने क्या किया?
33पृथापुत्रों को नारायणास्त्र के प्रभाव से मुक्त होकर युद्ध के लिए पुनः संगठित तथा अपनी सेनाओं के आगे विचरते देखकर (उन्होंने क्या किया)?
34सञ्जय ने कहा — अपने पिता के अन्यायपूर्ण वध का स्मरण करते हुए सिंहपुच्छ के चिह्न वाली ध्वजा धारण करने वाले द्रोणपुत्र समस्त भय त्यागकर तथा क्रोध से भरकर पार्षत पर टूट पड़े।
35इस प्रकार आक्रमण करते हुए उन नरश्रेष्ठ ने पहले अपने शत्रु को बीस छोटे बाणों से बींधा और फिर बड़े वेग से पाँच अन्य बाणों से।
36हे राजन्, तब धृष्टद्युम्न ने प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देने वाले द्रोणपुत्र को चौंसठ पंखयुक्त बाणों से बींध डाला।
37उन्होंने द्रोणपुत्र के सारथि को स्वर्णपंखयुक्त तथा शान पर चढ़े बीस बाणों से और चारों घोड़ों को चार अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
38द्रोणपुत्र को बार-बार बींधते हुए तथा अपने सिंहनादों से पृथ्वी को कँपाते हुए धृष्टद्युम्न उस भयंकर युद्ध में मानो पृथ्वी के समस्त प्राणियों के प्राण हरने में लगे प्रतीत हुए।
39हे राजन्, पार्षत पराक्रम से सम्पन्न, अस्त्रविद्या में निपुण तथा दृढ़संकल्प थे। वे मृत्यु को ही अन्तिम लक्ष्य मानकर द्रोणपुत्र पर टूट पड़े।
40तब अपार गम्भीरता वाले उन महारथी पाञ्चालराजकुमार ने द्रोणपुत्र के सिर पर बाणों की सचमुच एक वर्षा ही कर दी।
41तब द्रोणपुत्र ने उस क्रुद्ध वीर को असंख्य पंखयुक्त बाणों से ढँक दिया और अपने पिता के वध का स्मरण करते हुए उसे दस बाणों से बींधा।
42दो सुनिशाने क्षुरप्र बाणों से पाञ्चालराजकुमार का धनुष तथा ध्वजा काटकर द्रोणपुत्र अन्य असंख्य बाणों से उसे पीड़ित करने लगे।
43द्रोणपुत्र ने अपने प्रतिद्वन्द्वी को उसके घोड़ों, रथ तथा सारथि से वंचित कर दिया; और क्रोध से भरकर उसके अनुचरों को सहस्रों बाणों से ढँक दिया।
44हे नरेश्वर, तब पाञ्चालों की सेनाएँ छिन्न-भिन्न होकर भाग खड़ी हुईं; उनके मुख पर भय झलक रहा था और वे बाणों के आघातों से अत्यन्त पीड़ित तथा क्षत-विक्षत थीं।
45तब सेनाओं को पीछे मुड़ते तथा धृष्टद्युम्न को अत्यन्त पीड़ित देखकर शिनिपौत्र ने अपना रथ शीघ्रता से द्रोणपुत्र के रथ की ओर हँकवाया।
46उन्होंने आठ तीक्ष्ण बाणों से अश्वत्थामा को पीड़ित किया; फिर एक बार और उन्होंने अपने उस प्रतिशोधी शत्रु को विविध आकार के बीस अन्य बाणों से बींधा।
47उन्होंने अपने प्रतिद्वन्द्वी के सारथि तथा चारों घोड़ों को चार बाणों से बींधा; और फिर हाथों के महान् लाघव से सम्पन्न व्यक्ति के समान सुसज्जित बाणों से उसका धनुष तथा ध्वजा काट डाली।
48उन्होंने अपने शत्रु के घोड़ों को भस्म कर दिया और उसका स्वर्ण-तेजोमय रथ चूर-चूर कर डाला; फिर उन्होंने उसकी छाती के मध्य भाग में बीस बाणों से प्रहार किया।
49हे राजन्, इस प्रकार पीड़ित तथा बाणों के जाल में लिपटे पराक्रमी अश्वत्थामा को यह न सूझा कि अब क्या करें।
50जब आचार्यपुत्र ऐसे संकट में पड़ गए, तब कृप, कर्ण आदि से सहायता पाकर आपके महारथी पुत्र ने उस सात्वतवंशी वीर को असंख्य बाणों से ढँकना आरम्भ किया।
51तब दुर्योधन ने बीस, शरद्वान्पुत्र कृप ने तीन, कृतवर्मा ने दस, कर्ण ने पचास —
52दुःशासन ने सौ तथा वृषसेन ने सात तीक्ष्ण बाणों से सात्यकि को शीघ्रता से और चारों ओर से बींधा।
53हे राजन्, तब पराक्रमी सात्यकि ने क्षण भर में ही उन समस्त महारथियों को उनके रथों से वंचित कर दिया और उन्हें रणभूमि से मुख मोड़ने को विवश किया।
54इसी बीच हे भरतश्रेष्ठ, चेत में आकर अश्वत्थामा शोक से पीड़ित होकर तथा बार-बार गहरी साँसें भरते हुए विचार करने लगे।
55तत्पश्चात् वे शत्रुसंतापक द्रोणपुत्र दूसरे रथ पर आरूढ़ होकर सात्यकि का सामना करने चले और उन पर सैकड़ों बाण छोड़े।
56तब भरद्वाज के उस पौत्र को युद्ध में एक बार फिर अपनी ओर बढ़ता देखकर महारथी सात्यकि ने उन्हें पुनः मुख मोड़ने को विवश किया और उनके रथ से वंचित कर दिया।
57हे राजन्, तब सात्यकि का पराक्रम देखकर पाण्डवों ने उच्च स्वर में अपने शंख बजाए और कर्णभेदी सिंहनाद किए।
58तब अमोघ पराक्रम वाले सात्यकि ने इस प्रकार द्रोणपुत्र को रथहीन करके वृषसेन की सहायता में लगे तीन सहस्र महारथियों का वध कर डाला।
59उन्होंने कृप के साथ आए दस सहस्र दन्तयुक्त हाथियों का तथा शकुनि की सेना के पचास सहस्र घोड़ों का भी वध किया।
60हे राजन्, तब एक बार फिर पराक्रमी द्रोणपुत्र नए रथ पर आरूढ़ होकर तथा क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित होकर सात्यकि का वध करने के लिए उन पर टूट पड़े।
61किन्तु उन्हें एक बार फिर अपनी ओर बढ़ता देखकर शत्रुदमन शिनिपौत्र ने उन्हें निर्ममता से अनेक तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला।
62किन्तु इस बार युयुधान के द्वारा विविध प्रकार के बाणों से इस प्रकार गहरे बिंधे जाने पर भी वे महाधनुर्धर द्रोणपुत्र क्रोध से भरकर उन्हें सम्बोधित करते हुए बोले —
63"हे शिनिपौत्र, अपने आचार्य के हत्यारे (धृष्टद्युम्न) के प्रति तुम्हारा पक्षपात मैं जानता हूँ; किन्तु मेरे द्वारा आक्रान्त होने पर तुम न उसे बचा सकोगे, न स्वयं को।
64मैं अपने सत्य की तथा अपने तपोबल की शपथ खाकर तुम्हारे सामने प्रतिज्ञा करता हूँ कि समस्त पाञ्चाल वंश का वध किए बिना मुझे चैन नहीं मिलेगा।
65तुम पाण्डवों की तथा वृष्णियों की सेनाओं को भले ही एक कर लो, तथापि उन सबके समस्त प्रयत्नों के बावजूद मैं सोमकों का उच्छेद कर डालूँगा।"
66ऐसा कहकर द्रोणपुत्र ने उस सात्वतवंशी वीर पर सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी एक उत्तम बाण वैसे ही छोड़ा, जैसे हरि (इन्द्र) ने वृत्र पर वज्र छोड़ा था।
67उनके द्वारा छोड़ा गया वह बाण सात्यकि के कवच तथा शरीर को भेदकर पृथ्वी में वैसे ही समा गया, जैसे फुफकारता हुआ सर्प अपने बिल में।
68तब अंकुश के प्रहार से पीड़ित हाथी के समान, कवच बिंध जाने पर तथा घाव से प्रचुर रक्त बहाते हुए, उन वीर सात्यकि ने अपने धनुष-बाण छोड़ दिए।
69और रक्त से लथपथ तथा बल खोते हुए वे अपने रथ के पृष्ठ भाग पर बैठ गए। तब उनका सारथि उन्हें शीघ्रता से द्रोणपुत्र के समीप से दूर ले गया।
70तब शत्रुसेना को संताप देने वाले उन द्रोणपुत्र ने सुन्दर पंखों से युक्त एक और गाँठरहित बाण से धृष्टद्युम्न को भौंहों के बीच में बींध डाला।
71पाञ्चालराजकुमार इससे पहले ही बहुत घायल हो चुके थे, और अब गहरे बिंध जाने पर उनका सारा बल जाता रहा और उन्होंने सहारे के लिए अपना ध्वजदण्ड पकड़ लिया।
72तब पाण्डव-सेना के प्रचण्ड वीर योद्धा शीघ्रता से धृष्टद्युम्न की रक्षा के लिए दौड़ पड़े, जो उस समय क्रुद्ध सिंह के द्वारा आक्रान्त तथा पीड़ित हाथी के समान प्रतीत हो रहे थे।
73वे योद्धा थे — किरीटधारी अर्जुन, भीमसेन, पुरुवंशी बृहत्क्षत्र, चेदियों के तरुण राजकुमार तथा मालवराज सुदर्शन।
74तब ये समस्त वीर योद्धा 'हाय! हाय!' पुकारते हुए तथा अपने धनुष-बाण सँभालते हुए द्रोणपुत्र को चारों ओर से घेरकर खड़े हो गए।
75बीस पग आगे बढ़कर इनमें से प्रत्येक योद्धा ने बड़ी सावधानी से उस प्रतिशोधी द्रोणपुत्र पर पाँच-पाँच बाण छोड़े।
76किन्तु द्रोणपुत्र ने प्रायः उसी क्षण अपने पच्चीस तीक्ष्ण बाणों से, जो तीव्र विष वाले सर्पों के समान थे, अपने ऊपर छोड़े गए उन पच्चीस बाणों को काट डाला।
77तब द्रोणपुत्र ने पुरुवंशी वीर को सात तीक्ष्ण बाणों से, मालवराज को तीन से, पार्थ को एक से तथा वृकोदर को छह बाणों से पीड़ित किया।
78हे राजन्, तत्पश्चात् वे समस्त महारथी एक साथ तथा अलग-अलग भी द्रोणपुत्र को शान पर चढ़े स्वर्णपंखयुक्त बाणों से बींधने लगे।
79चेदियों के तरुण राजकुमार ने द्रोणपुत्र को बीस पंखयुक्त बाणों से, पार्थ ने आठ से तथा शेष सबने तीन-तीन बाणों से बींधा।
80तत्पश्चात् द्रोणपुत्र ने अर्जुन को छह, वासुदेवपुत्र को दस, भीम को पाँच, चेदियों के तरुण राजकुमार को चार तथा पुरुओं और मालवों के राजाओं को दो-दो बाणों से बींधा।
81भीम के सारथि को छह बाणों से बींधकर, दो अन्य बाणों से उनका धनुष तथा ध्वजा काटकर और फिर एक बार पार्थ को बाणों की वर्षा से बींधकर द्रोणपुत्र ने भयंकर सिंहनाद किया।
82तब द्रोणपुत्र ने जब अपने सुनिर्मित और सुतीक्ष्ण बाण छोड़े, तब पृथ्वी, आकाश, नभोमण्डल, दिशाएँ-विदिशाएँ तथा उनके आगे और पीछे का सारा प्रदेश भयंकर रूप वाले बाणों से आच्छादित हो गया।
83प्रचण्ड तेज से सम्पन्न तथा पराक्रम में स्वयं इन्द्र की बराबरी करने वाले अश्वत्थामा ने तीन बाणों से लगभग एक ही समय में सुदर्शन की इन्द्रध्वज के समान दोनों भुजाएँ तथा सिर काट डाले, जब वह अपने रथ पर बैठा हुआ था।
84फिर पौरव को एक शक्ति (भाले) से बींधकर तथा अपने बाणों से उसका रथ छोटे-छोटे टुकड़ों में काटकर अश्वत्थामा ने अपने प्रतिद्वन्द्वी की चन्दन-लिप्त दोनों भुजाएँ काट डालीं; और फिर एक भल्ल से उसका सिर धड़ से अलग कर दिया।
85फुर्ती से सम्पन्न उन्होंने तब नीलकमल के समान वर्ण वाले चेदियों के उस तरुण तथा पराक्रमी राजकुमार को तेज में प्रज्वलित अग्निशिखाओं के समान असंख्य बाणों से बींधा और फिर उसे उसके घोड़ों तथा सारथि सहित यमलोक भेज दिया।
86तब मालवराज, पौरव राजकुमार तथा चेदियों के तरुण शासक को अपनी ही आँखों के सामने द्रोणपुत्र के हाथों मारा गया देखकर पाण्डुपुत्र —
87महाबाहु भीमसेन भयंकर क्रोध से भर उठे; तब क्रुद्ध सर्पों के समान दिखाई देने वाले सैकड़ों तीक्ष्ण बाणों से —
88उन शत्रुसंतापक ने द्रोणपुत्र को ढँक दिया। तब अत्यन्त शक्तिशाली द्रोणपुत्र ने बाणों की उस वर्षा को व्यर्थ करके —
89क्रोधपूर्वक भीम को तीक्ष्ण बाणों से बींधा। तब युद्ध में महान् बल वाले महाबाहु भीम ने —
90एक क्षुरप्र बाण से द्रोणपुत्र का धनुष काटकर उन्हें एक पंखयुक्त बाण से बींधा। तब महात्मा द्रोणपुत्र ने वह कटा हुआ धनुष फेंककर —
91दूसरा धनुष उठाया और भीम को पंखयुक्त बाणों से बींधा। तब उस युद्ध में द्रोणपुत्र तथा भीम — दोनों पराक्रमी और बलशाली —
92दो वर्षा करते मेघों के समान एक-दूसरे पर बाणों की वर्षा करने लगे। स्वर्णपंखयुक्त, भीम के नाम से अंकित तथा शान पर चढ़े बाणों ने —
93द्रोणपुत्र को वैसे ही ढँक दिया जैसे मेघराशियाँ सूर्य को ढँक देती हैं। इसी प्रकार द्रोणपुत्र के छोड़े गए गाँठरहित सैकड़ों-सहस्रों बाणों से भीम भी शीघ्र ही ढँक गए। युद्ध में निपुण द्रोणपुत्र के द्वारा युद्ध में इस प्रकार आच्छादित होकर भी —
94हे महाराज, भीम को तनिक भी पीड़ा नहीं हुई; और यह वस्तुतः आश्चर्यजनक लगा। तब महाबाहु भीम ने साक्षात् काल के भालों के समान अत्यन्त तीक्ष्ण, स्वर्ण से सजे दस बाण अपने शत्रु पर छोड़े। हे तात, वे बाण द्रोणपुत्र के कन्धे पर गिरकर —
95उनके शरीर में वैसे ही शीघ्रता से घुस गए, जैसे सर्प बाँबी में प्रवेश करते हैं। यशस्वी पाण्डुपुत्र के द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे हुए द्रोणपुत्र —
96सहारे के लिए अपना ध्वजदण्ड पकड़ बैठे और (पीड़ा से) अपनी दोनों आँखें मूँद लीं। किन्तु हे राजन्, क्षण भर में ही चेत में आकर वे द्रोणपुत्र —
97प्रचुर रक्त से लथपथ होकर क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित हो उठे। महात्मा पाण्डुपुत्र के द्वारा गहरे और दृढ़ रूप से घायल किए जाने पर —
98वे महाबाहु वीर क्रोधपूर्वक भीमसेन के रथ पर टूट पड़े। हे भरत, तब उन्होंने कान तक खींची गई प्रत्यंचा से छोड़े गए, प्रचण्ड तेज से सम्पन्न तथा तीव्र विष वाले सर्पों के समान सौ बाणों का एक समूह छोड़ा। युद्ध में सदा अभिमानी तथा अपने प्रतिद्वन्द्वी के पराक्रम की पूर्ण उपेक्षा करते हुए भीम —
99उन पाण्डुपुत्र ने भी शीघ्र ही द्रोणपुत्र पर बाणों की भयंकर वर्षा की। तत्पश्चात् हे महाराज, द्रोणपुत्र ने तीक्ष्ण बाणों से अपने शत्रु का धनुष काटकर —
100क्रोधपूर्वक अत्यन्त तीक्ष्ण भालों से पाण्डुपुत्र की छाती पर प्रहार किया। तब प्रतिशोध की तीव्र इच्छा से भरकर भीमसेन ने दूसरा धनुष उठाया —
101और उत्तम तीक्ष्ण बाणों से युद्ध में द्रोणपुत्र को बींधा। ग्रीष्म के अन्त में उठे दो मेघों के समान वे दोनों योद्धा बाणों की वर्षा करते हुए —
102तथा क्रोध से ताम्रवर्ण आँखों से एक-दूसरे को घूरते हुए शीघ्र ही एक-दूसरे को ढँक बैठे। इस प्रकार एक-दूसरे को ढँकते हुए तथा दोनों ही क्रोध से भरकर वे परस्पर लड़ते रहे, हथेलियों से ध्वनि करते हुए और एक-दूसरे के पराक्रम को व्यर्थ करने की इच्छा से भरे हुए। तब स्वर्ण से सजा अपना महान् धनुष खींचकर —
103द्रोणपुत्र ने भीम पर, जो निकट से उन पर बाण छोड़ रहे थे, जलती हुई दृष्टि डाली। तब अश्वत्थामा शरद् ऋतु के दिन में मध्याह्न में चमकते सूर्य के समान प्रतीत हुए।
104उन्होंने अपने बाण इतनी शीघ्रता से छोड़े कि लोग यह लक्ष्य ही नहीं कर सके कि वे कब उन्हें तरकश से निकालते हैं, कब प्रत्यंचा पर चढ़ाते हैं, कब डोरी खींचते हैं और कब उन्हें छोड़ते हैं।
105हे महाराज, तब जब वे उन बाणों को छोड़ रहे थे, तब द्रोणपुत्र का धनुष अग्नि के एक मण्डल के समान दिखाई देने लगा।
106तब उनके धनुष से छोड़े गए सैकड़ों-सहस्रों बाण टिड्डियों के दलों के समान आकाश में विचरते दिखाई दिए।
107द्रोणपुत्र के धनुष से छोड़े गए, स्वर्ण से सजे तथा भयंकर वे बाण भीम के रथ पर निरन्तर गिरते रहे।
108हे भरत, तब हमने पाण्डुपुत्र भीम का अद्भुत पराक्रम, तेज, बल, धैर्य तथा शक्ति देखी —
109क्योंकि अपने चारों ओर गिरती हुई, घने मेघपुंज के समान सघन बाणों की उस भयंकर वर्षा को उन्होंने ग्रीष्म के अन्त की वर्षा की एक बौछार से अधिक कुछ नहीं समझा।
110भयंकर पराक्रम वाले भीम ने द्रोणपुत्र का वध करने की इच्छा से बदले में अपने शत्रु पर वर्षा ऋतु के मेघ के समान बाणों की वर्षा की।
111तब उस युद्ध में निरन्तर खींचा जाता, स्वर्णदण्ड वाला भीम का वह महान् तथा भयंकर धनुष इन्द्र के दूसरे धनुष (इन्द्रधनुष) के समान सुन्दर प्रतीत हुआ।
112उससे निकलकर सैकड़ों-सहस्रों बाणों ने उस युद्ध में रण के आभूषणस्वरूप द्रोणपुत्र को ढँक लिया।
113हे तात, हे राजन्, उन दोनों के द्वारा छोड़ी गई बाणों की वर्षा इतनी सघन थी कि उनके बीच से बहने के लिए स्वयं वायु को भी स्थान नहीं मिलता था।
114हे राजन्, तत्पश्चात् द्रोणपुत्र ने भीम का वध करने की इच्छा से उन पर तेल में धोए गए तीक्ष्ण नोक वाले बाण छोड़े।
115तब अपने प्रतिद्वन्द्वी पर अपनी श्रेष्ठता दिखाते हुए भीमसेन ने उन बाणों में से प्रत्येक को अपने तक पहुँचने से पहले ही तीन-तीन टुकड़ों में काट डाला। और तब उन्होंने कहा — "ठहरो! ठहरो!"
116तत्पश्चात् सर्वोत्तम अस्त्रों के प्रयोग में निपुण द्रोणपुत्र ने अपने अस्त्रों की माया-शक्ति से बाणों की उस वर्षा को शीघ्र नष्ट करके उस युद्ध में भीम का धनुष काट डाला।
117क्रोध से प्रज्वलित होकर तब उन्होंने स्वयं भीम को असंख्य बाणों से बींधा। तब अत्यन्त पराक्रमी भीम ने अपना धनुष कट जाने पर वेग से एक शक्ति (भाला) घुमाकर उसे अश्वत्थामा के रथ पर फेंका। किन्तु द्रोणपुत्र ने अपने हाथों का महान् लाघव दिखाते हुए अपने तीक्ष्ण बाणों से उस शक्ति को, जो ज्वालापुंज के समान जलती हुई उनकी ओर आ रही थी, काट डाला। इसी बीच प्रचण्ड भीम ने एक अत्यन्त दृढ़ धनुष उठाकर मुसकराते हुए द्रोणपुत्र को असंख्य बाणों से घायल करना आरम्भ किया। तब हे राजन्, द्रोणपुत्र ने एक सीधे जाने वाले बाण से भीम के सारथि के ललाट को बींध डाला। महाबली द्रोणपुत्र के द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधा हुआ वह सारथि —
118[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
119मूर्च्छा से अभिभूत हो गया और घोड़ों की रासें उसके हाथों से छूट गईं। हे राजन्, तब भीम का सारथि मूर्च्छित हो जाने पर घोड़े, जिन पर अब कोई नियन्त्रण न रहा, समस्त धनुर्धरों के सामने ही बड़े वेग से भाग निकले। तब उन अश्वों के द्वारा भीम को रणभूमि से दूर ले जाया जाता देखकर —
120विजयी अश्वत्थामा ने प्रसन्न होकर अपना विशाल शंख बजाया। भीमसेन को रणभूमि से दूर ले जाया गया देखकर पाञ्चाल —
121भय से भरकर धृष्टद्युम्न के रथ को छोड़कर सब दिशाओं में भाग गए। तब द्रोणपुत्र ने महान् क्रोध से अपने बाण छोड़ते हुए उन भागती सेनाओं का पीछा किया और उनकी पंक्तियों में भयंकर संहार फैला दिया। इस प्रकार द्रोणपुत्र के द्वारा संहार किए जाते हुए वे क्षत्रिय उन यशस्वी योद्धा के भय से सब दिशाओं में भाग निकले।
नेपाली
1सञ्जयले भने — भीमसेनलाई त्यस अस्त्रले पूर्णतः आच्छादित देखेर धनञ्जयले त्यसबाट उत्पन्न अग्नि निभाउन वारुणास्त्र छोडे।
2अर्जुनले जुन लाघवले त्यो अस्त्र छोडे, तथा नारायणास्त्रको जुन प्रचण्ड तेज थियो — यी दुवैका कारण कसैका लागि यो थाहा पाउन असम्भव भयो कि भीम वारुणास्त्रले रक्षित पनि छन्।
3द्रोणपुत्रको अस्त्रको तेजले उनका अश्व, सारथि तथा घोडाहरू आच्छादित भए; तब भीमतिर त्यसै गरी हेर्न सकिँदैनथ्यो, जसरी एउटा प्रज्वलित अग्निभित्र रहेको अर्को प्रज्वलित अग्नितिर।
4जसरी रातको अन्त्यमा सम्पूर्ण ज्योतिहरू पश्चिमका पर्वततिर उड्छन्, त्यसै गरी द्रोणपुत्रका बाणहरू भीमको रथतिर उडे।
5हे तात, तब द्रोणपुत्रका बाणले यसरी आच्छादित भीम, उनका घोडा तथा सारथि यस्ता देखिए मानौँ प्रज्वलित अग्निका ज्वालामा बेरिएका छन्।
6जसरी प्रलयको बेलामा सर्वसंहारक अग्निले चराचर सृष्टि जलाएर स्रष्टाको मुखमा प्रवेश गर्न हिँड्छ, त्यसै गरी त्यो अस्त्र भीमको शरीरमा प्रवेश गर्न हिँड्यो।
7जसरी सूर्यमा प्रवेश गर्ने अग्नि अथवा अग्निमा प्रवेश गर्ने सूर्य कसैलाई देखिँदैन, त्यसै गरी भीमको शरीरमा प्रवेश गर्दै गरेको त्यो अस्त्र देखिएन।
8तब भीमको रथको नजिक त्यस अस्त्रलाई प्रचण्ड हुँदै गएको देखेर, तथा द्रोणपुत्रलाई रणभूमिमा निर्बाध विचरण गरिरहेको देखेर —
9र यो देखेर कि पाण्डव-सेनाका सम्पूर्ण योद्धाहरूले आफ्ना अस्त्र राखिदिएका छन् तथा युधिष्ठिरको नेतृत्वका सम्पूर्ण महारथीहरूले रणभूमिबाट मुख फर्काएका छन् —
10महातेजस्वी ती दुवै वीर — अर्जुन तथा वासुदेव — आफ्नो रथबाट हामफालेर भीमतिर दगुरे।
11तब ती दुवै पराक्रमी पुरुषले अश्वत्थामाको अस्त्रको बलले उत्पन्न त्यस तेजमा हामफालेर आफ्नो माया-शक्तिको आश्रय लिए।
12अस्त्र त्यागेकाले, तथा आफ्नो महान् व्यक्तिगत पराक्रम र वारुणास्त्रको तेजका कारण पनि, त्यस अस्त्रको अग्निले उनीहरूलाई जलाउन सकेन।
13तब नर तथा नारायण भीमका सम्पूर्ण अस्त्र बलपूर्वक फुकाल्न थाले र उनलाई त्यस अस्त्रको अग्निबाट बाहिर तान्न थाले।
14यसरी तानिँदा पराक्रमी कुन्तीपुत्र (भीम) उच्च स्वरमा गर्जन थाले, जसले गर्दा द्रोणपुत्रको त्यो अजेय अस्त्र झन् प्रचण्ड भयो।
15तब वसुदेवपुत्रले (भीमलाई) सम्बोधन गर्दै भने — "हे पाण्डुनन्दन, तिम्रो अभिप्राय के हो? बारम्बार मनाही गरिँदा पनि तिमी युद्धबाट विरत किन हुँदैनौ?
16यदि यस बेला युद्धमा कौरवहरूलाई जित्न सम्भव हुन्थ्यो भने, हामी तथा यी सम्पूर्ण नरसमूहले पनि तिनीहरूसँग युद्ध गर्ने थियौँ।
17तिम्रा सम्पूर्ण सेना आफ्ना रथबाट ओर्लिसकेका छन्; त्यसैले हे कुन्तीपुत्र, तिमी पनि चाँडै आफ्नो रथबाट तल आइहाल।"
18यसो भनेर कृष्णले उनलाई पृथ्वीमा तानिहाले — उनलाई, जो क्रोधले तामाजस्तै रातो आँखा लिएर सर्पजस्तै फुत्कारिरहेका थिए।
19जब उनी यसरी रथबाट तल तानिए र जब उनलाई यसरी आफ्ना अस्त्र राख्न बाध्य पारियो, तब शत्रुलाई भस्म पार्न समर्थ त्यो नारायणास्त्र शान्त भयो।
20सञ्जयले भने — जब त्यस अस्त्रको असह्य तेज यस उपायले शान्त पारियो, तब सम्पूर्ण दिशा र विदिशाहरू निर्मल भए।
21हे नरेश्वर, शुभ वायु बहन थाल्यो र पशुपक्षीहरू शान्त भए। घोडा, हात्ती तथा स्वयं योद्धाहरू पनि प्रसन्न भए।
22हे भरत, जब त्यो भयंकर तेज यसरी शान्त भयो, तब बुद्धिमान् भीम रातको अन्त्यमा उदाउने सूर्यजस्तै देदीप्यमान भए।
23तब त्यस अस्त्रको तेज शान्त भएको देखेर पाण्डव-सेनाका बाँकी योद्धाहरू फेरि तपाईंका छोराहरूको वध गर्न तयार भई उभिए।
24हे राजन्, जब पाण्डव-सेना फेरि सङ्गठित तथा पुनर्व्यवस्थित भयो र जब नारायणास्त्र यसरी निष्फल पारियो, तब तपाईंका महारथी छोरा दुर्योधनले द्रोणपुत्रलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने —
25"हे अश्वत्थामा, चाँडै एकपटक फेरि त्यो अस्त्र छोड, किनभने विजयका अभिलाषी पाञ्चालहरू फेरि सङ्गठित भइसकेका छन्।"
26हे तात, तपाईंका छोराले यसरी भनेपछि अश्वत्थामाले खिन्न भई तथा गहिरो सास फेर्दै राजालाई यो उत्तर दिए —
27"हे राजन्, त्यो अस्त्र कहिल्यै फर्केर आउँदैन, न त त्यसको दुईपटक प्रयोग नै गर्न सकिन्छ। यदि त्यसलाई फिर्ता बोलाइयो भने त्यसले बोलाउनेकै वध गरिदिनेछ।
28वसुदेवपुत्रले जुन उपायले त्यस अस्त्रलाई निष्फल पारे, त्यो तिमीले देखिहाल्यौ। यसैकारण हे नरेश्वर, युद्धमा शत्रुको उच्छेद हुन सकेन।
29युद्धमा सबैभन्दा नराम्रो या त पराजय हो या मृत्यु। पराजयभन्दा मृत्यु श्रेष्ठ छ। जुन शत्रुहरू आफ्ना अस्त्र राख्न बाध्य पारिए, तिनीहरू पराजित छन् र मृत्युभन्दा पनि बढी पराजित छन्।"
30दुर्योधनले भने — हे आचार्यपुत्र, हे अस्त्रविद्याका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ, यदि यस अस्त्रको दुईपटक प्रयोग हुन सक्दैन भने, अन्य महान् अस्त्रले ती आचार्यघातकहरूको वध गर्नुहोस्।
31अनन्त तेज भएका त्रिनेत्रधारी महादेवजस्तै तपाईंसँग सम्पूर्ण दिव्यास्त्र छन्; यदि तपाईंले नचाहनुभयो भने क्रुद्ध इन्द्र पनि तपाईंबाट जीवित बच्न सक्दैनन्।
32धृतराष्ट्रले भने — जब द्रोण कपटपूर्ण उपायले मारिइसकेका थिए र जब उनका छोराको त्यो अस्त्र निष्फल पारियो, तब दुर्योधनबाट प्रेरित भई अश्वत्थामाले के गरे?
33पृथापुत्रहरूलाई नारायणास्त्रको प्रभावबाट मुक्त भई युद्धका लागि फेरि सङ्गठित तथा आफ्ना सेनाहरूको अगाडि विचरण गरिरहेको देखेर (उनले के गरे)?
34सञ्जयले भने — आफ्ना पिताको अन्यायपूर्ण वधको सम्झना गर्दै सिंहपुच्छको चिह्न भएको ध्वजा धारण गर्ने द्रोणपुत्र सम्पूर्ण भय त्यागेर तथा क्रोधले भरिएर पार्षतमाथि जाइलागे।
35यसरी आक्रमण गर्दै ती नरश्रेष्ठले पहिले आफ्ना शत्रुलाई बीसवटा साना बाणले घोचे र त्यसपछि ठूलो वेगले पाँच अरू बाणले।
36हे राजन्, तब धृष्टद्युम्नले प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिने द्रोणपुत्रलाई चौँसठ्ठी प्वाँखयुक्त बाणले घोचिदिए।
37उनले द्रोणपुत्रका सारथिलाई सुनका प्वाँख भएका तथा उध्रिएका बीसवटा बाणले र चारै घोडालाई चार अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले घोचे।
38द्रोणपुत्रलाई बारम्बार घोच्दै तथा आफ्ना सिंहनादले पृथ्वी काँपाउँदै धृष्टद्युम्न त्यस भयंकर युद्धमा मानौँ पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणीका प्राण हर्नमा लागेजस्ता देखिए।
39हे राजन्, पार्षत पराक्रमले सम्पन्न, अस्त्रविद्यामा निपुण तथा दृढसङ्कल्प थिए। उनी मृत्युलाई नै अन्तिम लक्ष्य मानेर द्रोणपुत्रमाथि जाइलागे।
40तब अपार गम्भीरता भएका ती महारथी पाञ्चालराजकुमारले द्रोणपुत्रको शिरमाथि बाणको साँच्चिकै वर्षा नै गरिदिए।
41तब द्रोणपुत्रले ती क्रुद्ध वीरलाई असंख्य प्वाँखयुक्त बाणले छोपिदिए र आफ्ना पिताको वधको सम्झना गर्दै उनलाई दसवटा बाणले घोचे।
42दुई सुनिशाना क्षुरप्र बाणले पाञ्चालराजकुमारको धनुष तथा ध्वजा काटेर द्रोणपुत्र अन्य असंख्य बाणले उनलाई पीडित पार्न थाले।
43द्रोणपुत्रले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई उसका घोडा, रथ तथा सारथिबाट वञ्चित पारिदिए; र क्रोधले भरिएर उसका अनुचरहरूलाई हजारौँ बाणले छोपिदिए।
44हे नरेश्वर, तब पाञ्चालहरूका सेना छिन्नभिन्न भई भागे; तिनीहरूका अनुहारमा भय झल्किरहेको थियो र तिनीहरू बाणका आघातले अत्यन्त पीडित तथा क्षतविक्षत थिए।
45तब सेनाहरूलाई पछि फर्किँदै र धृष्टद्युम्नलाई अत्यन्त पीडित देखेर शिनिपौत्रले आफ्नो रथ हतारिँदै द्रोणपुत्रको रथतिर हँकाउन लगाए।
46उनले आठ तीक्ष्ण बाणले अश्वत्थामालाई पीडित पारे; फेरि एकपटक उनले आफ्ना ती प्रतिशोधी शत्रुलाई विविध आकारका बीस अरू बाणले घोचे।
47उनले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीका सारथि तथा चारै घोडालाई चार बाणले घोचे; र त्यसपछि हातको महान् लाघवले सम्पन्न व्यक्तिजस्तै सुसज्जित बाणले उसको धनुष तथा ध्वजा काटिदिए।
48उनले आफ्ना शत्रुका घोडाहरू भस्म पारे र उसको सुनको तेजोमय रथ चकनाचूर पारिदिए; त्यसपछि उनले उसको छातीको बीच भागमा बीसवटा बाणले प्रहार गरे।
49हे राजन्, यसरी पीडित तथा बाणको जालमा बेरिएका पराक्रमी अश्वत्थामालाई अब के गर्ने भन्ने सुझेन।
50जब आचार्यपुत्र यस्तो सङ्कटमा परे, तब कृप, कर्ण आदिबाट सहायता पाएर तपाईंका महारथी छोराले ती सात्वतवंशी वीरलाई असंख्य बाणले छोप्न थाले।
51तब दुर्योधनले बीस, शरद्वान्पुत्र कृपले तीन, कृतवर्माले दस, कर्णले पचास —
52दुःशासनले सय तथा वृषसेनले सात तीक्ष्ण बाणले सात्यकिलाई हतारिँदै र चारैतिरबाट घोचे।
53हे राजन्, तब पराक्रमी सात्यकिले क्षणभरमै ती सम्पूर्ण महारथीहरूलाई तिनका रथबाट वञ्चित पारिदिए र तिनलाई रणभूमिबाट मुख फर्काउन बाध्य पारे।
54यसै बीच हे भरतश्रेष्ठ, होसमा आएर अश्वत्थामा शोकले पीडित भई तथा बारम्बार गहिरो सास फेर्दै विचार गर्न थाले।
55त्यसपछि ती शत्रुसन्तापक द्रोणपुत्र अर्को रथमा आरूढ भई सात्यकिको सामना गर्न हिँडे र उनीमाथि सयौँ बाण छोडे।
56तब भरद्वाजका ती नातिलाई युद्धमा एकपटक फेरि आफूतिर बढेको देखेर महारथी सात्यकिले उनलाई फेरि मुख फर्काउन बाध्य पारे र उनको रथबाट वञ्चित पारिदिए।
57हे राजन्, तब सात्यकिको पराक्रम देखेर पाण्डवहरूले उच्च स्वरमा आफ्ना शङ्ख फुके र कानै फुट्ने सिंहनाद गरे।
58तब अमोघ पराक्रम भएका सात्यकिले यसरी द्रोणपुत्रलाई रथविहीन पारेर वृषसेनको सहायतामा लागेका तीन हजार महारथीको वध गरिदिए।
59उनले कृपसँगै आएका दस हजार दाह्रे हात्ती तथा शकुनिको सेनाका पचास हजार घोडाको पनि वध गरे।
60हे राजन्, तब एकपटक फेरि पराक्रमी द्रोणपुत्र नयाँ रथमा आरूढ भई तथा क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित भई सात्यकिको वध गर्न उनीमाथि जाइलागे।
61तर उनलाई एकपटक फेरि आफूतिर बढेको देखेर शत्रुदमन शिनिपौत्रले उनलाई निर्ममतापूर्वक अनेक तीक्ष्ण बाणले घोचिदिए।
62तर यसपटक युयुधानद्वारा विविध प्रकारका बाणले यसरी गहिरो घोचिँदा पनि ती महाधनुर्धर द्रोणपुत्र क्रोधले भरिएर उनलाई सम्बोधन गर्दै भने —
63"हे शिनिपौत्र, आफ्ना आचार्यका हत्यारा (धृष्टद्युम्न)प्रति तिम्रो पक्षपात म जान्दछु; तर मबाट आक्रान्त हुँदा तिमीले न उसलाई बचाउन सक्नेछौ, न आफूलाई नै।
64म आफ्नो सत्यको तथा आफ्नो तपोबलको शपथ खाएर तिम्रो सामु प्रतिज्ञा गर्दछु कि सम्पूर्ण पाञ्चाल वंशको वध नगरी मलाई चैन मिल्नेछैन।
65तिमीले पाण्डवहरूका तथा वृष्णिहरूका सेना भलै एकै पारे पनि, तिनीहरू सबैका सम्पूर्ण प्रयत्नका बाबजुद म सोमकहरूको उच्छेद गरिदिनेछु।"
66यसो भनेर द्रोणपुत्रले ती सात्वतवंशी वीरमाथि सूर्यका किरणजस्तै तेजस्वी एउटा उत्तम बाण त्यसै गरी छोडे, जसरी हरि (इन्द्र)ले वृत्रमाथि वज्र छोडेका थिए।
67उनले छोडेको त्यो बाण सात्यकिको कवच तथा शरीर छेडेर पृथ्वीमा त्यसै गरी छिर्यो, जसरी फुत्कार्दै गरेको सर्प आफ्नो दुलोमा।
68तब अङ्कुशको प्रहारले पीडित हात्तीजस्तै, कवच छेडिएपछि तथा घाउबाट प्रशस्त रगत बगाउँदै, ती वीर सात्यकिले आफ्ना धनुषबाण छोडिदिए।
69र रगतले लतपतिएका तथा बल गुमाउँदै उनी आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा बसे। तब उनका सारथिले उनलाई हतारिँदै द्रोणपुत्रको नजिकबाट टाढा लगे।
70तब शत्रुसेनालाई सन्ताप दिने ती द्रोणपुत्रले सुन्दर प्वाँखले युक्त अर्को गाँठोरहित बाणले धृष्टद्युम्नलाई आँखीभौँको बीचमा घोचिदिए।
71पाञ्चालराजकुमार यसभन्दा अघि नै धेरै घाइते भइसकेका थिए, र अब गहिरो घोचिएपछि उनको सम्पूर्ण बल गयो र उनले सहाराका लागि आफ्नो ध्वजदण्ड समाते।
72तब पाण्डव-सेनाका प्रचण्ड वीर योद्धाहरू हतारिँदै धृष्टद्युम्नको रक्षाका लागि दगुरे, जो त्यस बेला क्रुद्ध सिंहद्वारा आक्रान्त तथा पीडित हात्तीजस्तै देखिँदै थिए।
73ती योद्धाहरू थिए — किरीटधारी अर्जुन, भीमसेन, पुरुवंशी बृहत्क्षत्र, चेदिहरूका तरुण राजकुमार तथा मालवराज सुदर्शन।
74तब यी सम्पूर्ण वीर योद्धाहरू 'हाय! हाय!' पुकार्दै तथा आफ्ना धनुषबाण सम्हाल्दै द्रोणपुत्रलाई चारैतिरबाट घेरेर उभिए।
75बीस पाइला अगाडि बढेर यीमध्ये प्रत्येक योद्धाले ठूलो सावधानीका साथ ती प्रतिशोधी द्रोणपुत्रमाथि पाँच-पाँच बाण छोडे।
76तर द्रोणपुत्रले प्रायः त्यही क्षणमा आफ्ना पच्चीस तीक्ष्ण बाणले, जो तीव्र विष भएका सर्पजस्ता थिए, आफूमाथि छोडिएका ती पच्चीस बाण काटिदिए।
77तब द्रोणपुत्रले पुरुवंशी वीरलाई सात तीक्ष्ण बाणले, मालवराजलाई तीनले, पार्थलाई एकले तथा वृकोदरलाई छ बाणले पीडित पारे।
78हे राजन्, त्यसपछि ती सम्पूर्ण महारथीहरू एकसाथ तथा अलग-अलग पनि द्रोणपुत्रलाई उध्रिएका सुनका प्वाँख भएका बाणले घोच्न थाले।
79चेदिहरूका तरुण राजकुमारले द्रोणपुत्रलाई बीस प्वाँखयुक्त बाणले, पार्थले आठले तथा बाँकी सबैले तीन-तीन बाणले घोचे।
80त्यसपछि द्रोणपुत्रले अर्जुनलाई छ, वासुदेवपुत्रलाई दस, भीमलाई पाँच, चेदिहरूका तरुण राजकुमारलाई चार तथा पुरु र मालवका राजाहरूलाई दुई-दुई बाणले घोचे।
81भीमका सारथिलाई छ बाणले घोचेर, दुई अरू बाणले उनको धनुष तथा ध्वजा काटेर र फेरि एकपटक पार्थलाई बाणको वर्षाले घोचेर द्रोणपुत्रले भयंकर सिंहनाद गरे।
82तब द्रोणपुत्रले जब आफ्ना सुनिर्मित र सुतीक्ष्ण बाण छोडे, तब पृथ्वी, आकाश, नभोमण्डल, दिशा-विदिशा तथा उनका अगाडि र पछाडिको सम्पूर्ण प्रदेश भयंकर रूप भएका बाणले आच्छादित भयो।
83प्रचण्ड तेजले सम्पन्न तथा पराक्रममा स्वयं इन्द्रको बराबरी गर्ने अश्वत्थामाले तीन बाणले लगभग एउटै समयमा सुदर्शनका इन्द्रध्वजजस्ता दुवै पाखुरा तथा शिर काटिदिए, जब ऊ आफ्नो रथमा बसेको थियो।
84त्यसपछि पौरवलाई एउटा शक्ति (भाला)ले घोचेर तथा आफ्ना बाणले उसको रथ साना-साना टुक्रामा काटेर अश्वत्थामाले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीका चन्दन लगाइएका दुवै पाखुरा काटिदिए; र त्यसपछि एउटा भल्लले उसको शिर धडबाट अलग गरिदिए।
85फुर्तीले सम्पन्न उनले तब निलो कमलजस्तै वर्णका चेदिहरूका ती तरुण तथा पराक्रमी राजकुमारलाई तेजमा प्रज्वलित अग्निशिखाजस्ता असंख्य बाणले घोचे र त्यसपछि उनलाई उनका घोडा तथा सारथिसहित यमलोक पठाइदिए।
86तब मालवराज, पौरव राजकुमार तथा चेदिहरूका तरुण शासकलाई आफ्नै आँखैअगाडि द्रोणपुत्रका हातबाट मारिएको देखेर पाण्डुपुत्र —
87महाबाहु भीमसेन भयंकर क्रोधले भरिए; तब क्रुद्ध सर्पजस्ता देखिने सयौँ तीक्ष्ण बाणले —
88ती शत्रुसन्तापकले द्रोणपुत्रलाई छोपिदिए। तब अत्यन्त शक्तिशाली द्रोणपुत्रले बाणको त्यो वर्षा व्यर्थ पारेर —
89क्रोधपूर्वक भीमलाई तीक्ष्ण बाणले घोचे। तब युद्धमा महान् बल भएका महाबाहु भीमले —
90एउटा क्षुरप्र बाणले द्रोणपुत्रको धनुष काटेर उनलाई एउटा प्वाँखयुक्त बाणले घोचे। तब महात्मा द्रोणपुत्रले त्यो काटिएको धनुष फ्याँकेर —
91अर्को धनुष उठाए र भीमलाई प्वाँखयुक्त बाणले घोचे। तब त्यस युद्धमा द्रोणपुत्र तथा भीम — दुवै पराक्रमी र बलशाली —
92दुई वर्षा गरिरहेका मेघजस्तै एकअर्कामाथि बाणको वर्षा गर्न थाले। सुनका प्वाँख भएका, भीमको नामले अङ्कित तथा उध्रिएका बाणहरूले —
93द्रोणपुत्रलाई त्यसै गरी छोपिदिए जसरी मेघराशिले सूर्यलाई छोप्दछ। यसै गरी द्रोणपुत्रले छोडेका गाँठोरहित सयौँ-हजारौँ बाणले भीम पनि चाँडै छोपिए। युद्धमा निपुण द्रोणपुत्रद्वारा युद्धमा यसरी आच्छादित भएर पनि —
94हे महाराज, भीमलाई अलिकति पनि पीडा भएन; र यो वास्तवमा आश्चर्यजनक लाग्यो। तब महाबाहु भीमले साक्षात् कालका भालाजस्ता अत्यन्त तीक्ष्ण, सुनले सजिएका दसवटा बाण आफ्ना शत्रुमाथि छोडे। हे तात, ती बाण द्रोणपुत्रको काँधमा खसेर —
95उनको शरीरमा त्यसै गरी हतारिँदै छिरे, जसरी सर्पहरू धमिराको थुम्कोमा प्रवेश गर्दछन्। यशस्वी पाण्डुपुत्रद्वारा यसरी गहिरो घोचिएका द्रोणपुत्र —
96सहाराका लागि आफ्नो ध्वजदण्ड समाते र (पीडाले) आफ्ना दुवै आँखा चिम्ले। तर हे राजन्, क्षणभरमै होसमा आएर ती द्रोणपुत्र —
97प्रशस्त रगतले लतपतिएर क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित भए। महात्मा पाण्डुपुत्रद्वारा गहिरो र दृढ रूपमा घाइते पारिएपछि —
98ती महाबाहु वीर क्रोधपूर्वक भीमसेनको रथमाथि जाइलागे। हे भरत, तब उनले कानसम्म तानिएको ताँदोबाट छोडिएका, प्रचण्ड तेजले सम्पन्न तथा तीव्र विष भएका सर्पजस्ता सयवटा बाणको एउटा समूह छोडे। युद्धमा सधैँ अभिमानी तथा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको पराक्रमको पूर्ण उपेक्षा गर्दै भीम —
99ती पाण्डुपुत्रले पनि चाँडै द्रोणपुत्रमाथि बाणको भयंकर वर्षा गरे। त्यसपछि हे महाराज, द्रोणपुत्रले तीक्ष्ण बाणले आफ्ना शत्रुको धनुष काटेर —
100क्रोधपूर्वक अत्यन्त तीक्ष्ण भालाले पाण्डुपुत्रको छातीमा प्रहार गरे। तब प्रतिशोधको तीव्र इच्छाले भरिएर भीमसेनले अर्को धनुष उठाए —
101र उत्तम तीक्ष्ण बाणले युद्धमा द्रोणपुत्रलाई घोचे। ग्रीष्मको अन्त्यमा उठेका दुई मेघजस्तै ती दुवै योद्धा बाणको वर्षा गर्दै —
102तथा क्रोधले तामाजस्तै रातो आँखाले एकअर्कालाई हेर्दै चाँडै एकअर्कालाई छोपिदिए। यसरी एकअर्कालाई छोप्दै तथा दुवै क्रोधले भरिएर उनीहरू आपसमा लडिरहे, हत्केलाले ध्वनि गर्दै र एकअर्काको पराक्रम व्यर्थ पार्ने इच्छाले भरिएर। तब सुनले सजिएको आफ्नो महान् धनुष तानेर —
103द्रोणपुत्रले भीममाथि, जो नजिकबाट उनीमाथि बाण छोडिरहेका थिए, बलिरहेको दृष्टि हाले। तब अश्वत्थामा शरद् ऋतुको दिनमा मध्याह्नमा चम्किरहेको सूर्यजस्तै देखिए।
104उनले आफ्ना बाण यति हतारका साथ छोडे कि मानिसहरूले यो लक्ष्य नै गर्न सकेनन् कि उनले कहिले तिनलाई ठोक्राबाट निकाल्छन्, कहिले ताँदोमा चढाउँछन्, कहिले डोरी तान्छन् र कहिले तिनलाई छोड्छन्।
105हे महाराज, तब जब उनी ती बाण छोडिरहेका थिए, तब द्रोणपुत्रको धनुष अग्निको एउटा मण्डलजस्तै देखिन थाल्यो।
106तब उनको धनुषबाट छोडिएका सयौँ-हजारौँ बाण सलहका हुलजस्तै आकाशमा विचरण गरिरहेको देखियो।
107द्रोणपुत्रको धनुषबाट छोडिएका, सुनले सजिएका तथा भयंकर ती बाण भीमको रथमाथि निरन्तर खसिरहे।
108हे भरत, तब हामीले पाण्डुपुत्र भीमको अद्भुत पराक्रम, तेज, बल, धैर्य तथा शक्ति देख्यौँ —
109किनभने आफ्नो चारैतिर खसिरहेको, बाक्लो मेघपुञ्जजस्तै सघन बाणको त्यो भयंकर वर्षालाई उनले ग्रीष्मको अन्त्यको वर्षाको एउटा झरीभन्दा बढी केही ठानेनन्।
110भयंकर पराक्रम भएका भीमले द्रोणपुत्रको वध गर्ने इच्छाले बदलामा आफ्ना शत्रुमाथि वर्षा ऋतुको मेघजस्तै बाणको वर्षा गरे।
111तब त्यस युद्धमा निरन्तर तानिँदै गरेको, सुनको दण्ड भएको भीमको त्यो महान् तथा भयंकर धनुष इन्द्रको अर्को धनुष (इन्द्रेणी)जस्तै सुन्दर देखियो।
112त्यसबाट निस्केर सयौँ-हजारौँ बाणले त्यस युद्धमा रणका आभूषणस्वरूप द्रोणपुत्रलाई छोपिदिए।
113हे तात, हे राजन्, ती दुवैले छोडेको बाणको वर्षा यति सघन थियो कि तिनका बीचबाट बहनका लागि स्वयं वायुले पनि ठाउँ पाउँदैनथ्यो।
114हे राजन्, त्यसपछि द्रोणपुत्रले भीमको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि तेलमा पखालिएका तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाण छोडे।
115तब आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीमाथि आफ्नो श्रेष्ठता देखाउँदै भीमसेनले ती बाणहरूमध्ये प्रत्येकलाई आफूसम्म आइपुग्नुअघि नै तीन-तीन टुक्रामा काटिदिए। र तब उनले भने — "पर्ख! पर्ख!"
116त्यसपछि सर्वोत्तम अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण द्रोणपुत्रले आफ्ना अस्त्रहरूको माया-शक्तिले बाणको त्यो वर्षा चाँडै नष्ट पारेर त्यस युद्धमा भीमको धनुष काटिदिए।
117क्रोधले प्रज्वलित भई तब उनले स्वयं भीमलाई असंख्य बाणले घोचे। तब अत्यन्त पराक्रमी भीमले आफ्नो धनुष काटिएपछि वेगले एउटा शक्ति (भाला) घुमाएर त्यो अश्वत्थामाको रथमाथि फ्याँके। तर द्रोणपुत्रले आफ्ना हातको महान् लाघव देखाउँदै आफ्ना तीक्ष्ण बाणले त्यो शक्तिलाई, जो ज्वालापुञ्जजस्तै बल्दै उनीतिर आइरहेको थियो, काटिदिए। यसै बीच प्रचण्ड भीमले एउटा अत्यन्त दृढ धनुष उठाएर मुसुक्क हाँस्दै द्रोणपुत्रलाई असंख्य बाणले घाइते पार्न थाले। तब हे राजन्, द्रोणपुत्रले एउटा सीधा जाने बाणले भीमका सारथिको निधार घोचिदिए। महाबली द्रोणपुत्रद्वारा यसरी गहिरो घोचिएका ती सारथि —
118[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
119मूर्च्छाले अभिभूत भए र घोडाहरूका लगाम उनका हातबाट फुत्किए। हे राजन्, तब भीमका सारथि मूर्च्छित भएपछि घोडाहरू, जसमाथि अब कुनै नियन्त्रण रहेन, सम्पूर्ण धनुर्धरहरूकै सामु ठूलो वेगले भागे। तब ती अश्वहरूद्वारा भीमलाई रणभूमिबाट टाढा लगिँदै गरेको देखेर —
120विजयी अश्वत्थामाले प्रसन्न भई आफ्नो विशाल शङ्ख फुके। भीमसेनलाई रणभूमिबाट टाढा लगिएको देखेर पाञ्चालहरू —
121भयले भरिएर धृष्टद्युम्नको रथ छोडेर सबै दिशामा भागे। तब द्रोणपुत्रले महान् क्रोधले आफ्ना बाण छोड्दै ती भाग्दै गरेका सेनाहरूको पिछा गरे र तिनका पङ्क्तिमा भयंकर संहार फैलाइदिए। यसरी द्रोणपुत्रद्वारा संहार गरिँदै ती क्षत्रियहरू ती यशस्वी योद्धाको भयले सबै दिशामा भागे।