संशप्तक-वध पर्व — घोर युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 20
संस्कृत
1संजय उवाच परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः। उक्त्वा सुबहु राजेन्द्र वचनं वै सुयोधनम्॥ विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह। निष्क्रान्ते च तदा पार्थे संशप्तकवधं प्रति॥ व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम्। अभ्ययाद् भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया।॥
2व्यूढं दृष्ट्वा सुपर्णे तु भारद्वजकृतं तदा। व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद् युधिष्ठिर॥
3मुखं त्वासीत् सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः। शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैर्वृतः। चक्षुषी कृतवर्माऽऽसीद् गौतमश्चास्यतां वर॥
4भूतशर्मा क्षेमशर्मा करकाशश्च वीर्यवान्। कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाः॥ शका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपथाश्च ये। ग्रीवायां शूर सेनाश्च दरदा मद्रकेकया:॥ गजाश्वरथपत्त्योघास्तस्थुः परमदंशिताः।
5भूरिश्रवास्तथा शल्यः सोमदत्तश्च वाह्निकः॥ अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः।
6विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः॥ वाम पार्वं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रतः स्थिताः।
7पृष्ठे कलिङ्गः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाः॥ गान्धाराः शकुनाः प्राच्याः पर्वतीया वसातयः।
8पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः॥ महत्या सेनया तस्थौ नानाजनपदोत्थया।
9जयद्रथो भीमरथः सम्पातिऋषभो जयः॥ भूमिजयो वृषक्राधो नैषधश्च महाबलः। वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताः॥ व्यूहस्योरसि ते राजन् स्थिता युद्धविशारदाः।
10द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः॥ वातोद्धतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते।
11तस्ये पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः॥ सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे।
12तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्येविधिवत् कल्पितं गजम्॥ आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा।
13माल्यदामवता राजन् श्वेतच्छत्रेण धार्यता॥ कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमासयामिवेन्दुना।
14नीलाञ्जनचयप्रख्यो भदान्धो द्विरदो बभौ॥ अतिवृष्टो महामेधैर्यथा स्यात् पर्वतो महान्।
15नानानृपतिभिर्वी रैर्विविधायुधभूषणैः॥ समन्वितः पर्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव।
16ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम्॥ अजय्यमरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत्। ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो। पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्॥
17धृष्टद्युम्न उवाच द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत। अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम्॥
18मयि जीवति कौरव्य नौद्वेगं कर्तुमर्हसि। न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन॥
19संजय उवाच एवमुक्त्वाकिरन् बाणान् द्रपदस्य सुतोबली! पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्॥
20अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम्। क्षणेनैवाभवद् द्रोणो नातिहृष्टमना इव॥
21तं तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्षणः। प्रियं चिकीर्षुद्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत्॥
22स समप्रहारस्तुमुल: सुघोरः समपद्यत। पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत॥
23पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम्। भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्॥
24द्रोणमावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः। नानालिङ्गैः शरवातैः पार्षतं सममोहयत्॥
25तयोर्विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः। द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः॥
26अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः। तथा पार्थस्य सैन्यानिविच्छन्नानि क्वचित् क्वचित्॥३१
27मुहूर्तमिव तद् युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्। तत उन्मत्तवद् राजन् निर्मर्यादमवर्तत॥
28नैव स्वे न परे राजन्नज्ञायन्त परस्परम्। अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्
29चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वपि वर्मसु। तेषामादित्यवर्णाभा रश्मयः प्रचकाशिरे॥
30तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम्। बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपमाहवे॥
31नरानेव नरा जघ्नुरुदग्राश्च हया हयान्। रथांश्च रथिनो जनुर्वारणा वरवारणान्॥ समवर्तत॥
32समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः। क्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समपद्यत॥
33तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम्। दन्तसंघातसंघर्षात् सधूमोऽग्निरजायत॥
34विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः। बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः॥
35विक्षिपद्भिर्नदद्धिश्च निपतद्भिश्च वारणैः। सम्बभूव मही कीर्णा मेघैद्यौरिव शारदी॥
36तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरऋष्टिभिः। वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव सम्लवे॥
37तोमराभिहताः केचिद् बाणैश्च परमद्विपाः। वित्रेसुः सर्वनागानां शब्दमेवापरेऽव्रजन्॥
38विषाणाभिहताश्चापि केचित् तत्र गजा गजैः। चारार्तस्वनं घोरमुत्पातजलदा इव॥
39प्रतीपाः क्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः। उन्मथ्य पुनराजग्मुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः॥
40महामात्रैर्महामात्रास्ताडिताः शरतोमरैः। गजेभ्यः पृथिवीं जर्मुमुक्तप्रहरणाङ्कुशाः॥
41निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः। छिन्नाभ्राणीव सम्पेतुः सम्प्रविश्य परस्परम्॥
42हतान् परिवहन्तश्च पतितान् पतितायुधान्। दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव॥
43ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरट्रिपरश्वधैः। पेतुरार्तस्वनं कृत्वा तदा विशसने गजा॥
44तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः। आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च॥
45सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः। मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥
46गजस्थाश्च महामात्रा निर्मित्रहृदया रणे। रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः॥
47क्रौञ्चवद् विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः। परान् स्वांश्चापि मृद्गन्तः परिपेतुर्दिशो दश॥
48गजाश्वरथयोधानां शरीरौघसमावृता। बभूव पृथिवी राजन् मांसशोणितकर्दमा॥
49प्रमथ्य च विषाणाप्रैः समुत्क्षिप्ताश्च वारणैः। सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः॥
50रथाश्च रथिभित्ना निर्मनुष्याश्च वाजिनः। हतारोहाच मातङ्ग दिशो जग्मुर्भयातुराः॥
51जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा। इत्यासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन॥
52आगुल्फेभ्योऽवसीदन्ते नरा लोहितकर्दमैः। दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः॥
53शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च। छत्राणि च पताकाच सर्वं रक्तमदृश्यत॥
54हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः। संक्षुण्णाः पुनरावृत्य बहुधा रथनेमिभिः॥
55सगजौघमहावेगः परासुनरशैवलः। रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः॥
56तं वाहनमाहानौभिर्योधा जयधनैषिणः। अवगाह्याथ मज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे॥
57शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वञ्चितलक्ष्मसु। न तेष्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः॥
58वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे। मोहयित्वा परान् द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said O monarch, the mighty car-warrior, the son of Bharadvaja, having passed the night, thus addressed Suyodhana saying-'I am yours.' Having made arrangements for Partha's encounter with the host of the Samshaptaka, (you have done well).' When the son of Pritha son had gone out to slay the Sainshaptaka. Drona, having formed his soldiers in battle-array, charged the mighty host of the Pandavas, O foremost of the Bharatas, with the desire of capturing the very virtuous king Yudhishthira.
2Beholding the son of Bharadvaja, form his forces in an array figuring the appearance of Suparna, Yudhishthira disposed his forces in counter-array in the shape of a semi-circle.
3The mighty car-warrior, the of Bharadvaja himself formed the mouth of the Suparna; and king Duryodhana along with his uterine brothers and his followers formed its head.
4Kritavarman and the effulgent Gautama formed its eyes, Bhutasharman, Kshemasharman, the puissant Karakasha, the Kalingas, the Singhalas, the Easterners, the Sudras, the Ahiras, the Kambojas, as also the Hansapathas. The Surasenas, the Madras, the Kekayas, the Dronas, with hundreds and thousands of elephants, steeds chariots and foot-soldiers, formed its neck.
5Bhurisrava, Shalya and Somadatta as also Vahlika, these heroes surrounded by a Akshauhini of soldiers stationed themselves in the right flank.
6Vinda and Anuvinda of the kingdom of Avanti and Sudakshina, the ruler of the two Kambojas, took up their positions in the left flank placing themselves in front of the division of Drona's son.
7The Kalingas, the Ambasthas, the Magadhas, the Paundras, the Madrakas, the Gandharas, the Sakunas, the Easterners, the highlanders and the Vasatis were stationed in the back of that Suparna.
8In the tail was stationed Karna the son of Vikartana, supported by his sons, relatives and friends and surrounded by a large force recruited from various regions.
9Jayadratha, Bhimaratha, Sampati, the Rishabha, the Jaya, Bhuminjaya, Vrishakratha and the ruler of the Nishadhas of great prowess. O monarch, these, surrounded by mighty hosts, accomplished in fighting and keeping the region of Brahma before their view, stationed their selves in the bosom of that array.
10That array formed by Drona and composed of foot-soldiers, horses, chariots and elephants, appeared to dance like the ocean lashed into fury by the tempest.
11From the wings and flanks of that array, warriors, desirous of battle, began to rush out like clouds surcharged with thunder and lightning, rushing (in the welkin) from all direction of the compass during the season of summer.
12In the heart of that array, the ruler of the Pragjyotisas, mounted on an elephant equipped according to rule, O monarch, shone like the sun at the time of its rising.
13O monarch, adorned with garlands of flowers and having a white umbrella held over his head, he shone like the moon in all her digits, rising in conjunction with the constellation Krittika.
14His elephant blinded with shedding ichor, appeared like a mass of black antimony and like a mighly mountain washed by the downpour of rain from thick clouds.
15He was also surrounded by many war-like sovereign of mountain lands, armed with various weapons, and he resembled Shakra himself encompassed by the celestials.
16Beholding that superhuman array invincible in battle by the enemies, king Yudhishthira spoke these words to the son of Prishata, “O mighty warrior, O you who own steeds white as the pigeons, do you adopt such measures so that I may not this day be subjugated by the Brahmana (Drona)."
17Dhrishtadyumna said O you of chaste vows, you shall never be subjugating by Drona however much he may strive. Today I myself will resist Drona and all his followers.
18O descendant of Kuru's race, it behoves you not to fell anxious so long as I am alive. Drona shall never be able to vanquish me in battle.
19Sanjaya said Having thus spoken, the highly puissant son of Drupada the owner of pigeon-white steeds, scattering arrows (on all direction) himself rushed at Drona.
20Beholding evil omen in the person of Dhrishtadyumna stationed before him, for a while Drona became all but cheerful.
21Seeing this, your son Durmukha that grinder of foes, desirous of doing an act agreeable to Drona, set himself to oppose Dhrishtadyumna.
22Then, O Bharata, ensued a terrible and dreadful battle between the war-like son of Prishata and the heroic Durmukha.
23The son of Prishata, speedily covering Durmukha with his net-work of arrows, checked the career of the son of Bharadvaja with a thick shower of shafts.
24Seeing Drona covered, your son quickly came to his help and confounded the son of Prishata, with a downpour of arrows of various appearance.
25When the prince of the Panchalas and the foremost of the Kurus were thus engaged in battle, Drona crushed, with his arrows, diverse divisions of Yudhishthira's army.
26Just as masses of clouds are torn into pieces by the vehemence of the wind, so the army belonging to the son of Pritha was shattered at many places.
27For a short while only, O monarch, that engagement was agreeable to look at; after which it became like the battle of demented persons in which no consideration was made in favour of any one.
28The combatants were no longer able to distinguish between their own men and their enemies; and the battle raged, the warr.ors being guided by conjecture and watch-words.
29On the gems embosscd on their head-gears, on their necklaces ornaments and armours, rays of light, like the rays of the sun, were seen to be reflected.
30Then in that battle, the car, the elephants and the horses, adorned with fluttering pennons looked like masses of cloud having rows of cranes ranging beneath them.
31Men slew men and mettled steeds slew other steeds and car-warriors slew car-warriors and mighty elephants slew other elephant.
32And in a moment a dreadful battle raged between elephants bearing raised standards and their powerful rivals rushing at them.
33And in consequence of those prodigious creatures rushing against one another and tearing another with their tusks, fire and smoke were engendered there by such friction of bodies and clashing of tusks.
34Deprived of the flag-staffs on their backs, those elephants, owing to the fire enkindled by the friction of their tusks, appeared like masses of clouds charged with lighting covering the skies.
35The earth, over-spread with dragging (their rivals) and falling and roaring elephants, appeared like the autumnal clouds.
36There arose a roar, emitted by those elephants when they were being slaughtered by showers of shafts and spears, that resembled the rumbling of clouds during a cyclone.
37Some of those huge elephants being struck with arrows and some with lances, were inspired with panic and others began to roar aloud.
38Some elephants being struck by others with their tusks gave out fierce roars of distress that resembled the rumbling of all-destructive clouds (at the end of a Yuga).
39Some elephants turned back by powerful rivals, being urged on by the strokes of the hooks, again returned to the charge, crushing the hostile ranks (in their march).
40Elephant-drivers assaulted other elephantdrivers with shafts and lances; and they fell down on the ground from their respective elephants and lost hold of their weapons and hooks.
41Many elephants, deprived of the riders on their backs, coursed wildly hither and thither resembling clouds torn from prodigious masses and they fell down, encountering one another.
42Bearing on their backs slains and fallen warriors or those whose weapons had fallen off their grasps, huge elephant roamed in all direction as if deprived of their mates.
43Then in that carnage, elephants fell down uttering distressful roars, being pierced or in the act of being pierced with lances, swords and battle axes.
44Struck with the falling carcasses of elephants huge like large mountains, the earth suddenly quaked and emitted loud sound.
45The ground, strewn with mangled elephants and their drivers and with broken standards appeared as if it were covered over with hills.
46In that battle elephant-drivers riding on their respective beasts and their beasts torn with broad-headed shafts by car-warriors of might, fell scattering their lances and hooks on all sides.
47Other elephants, smitten with long-shafts, gave forth crane-like cries and ran on all sides, crushing friends and foes alike.
48Strewn with carcasses and corpses of elephants, horses, car-warriors and heroes, the field, O monarch, became miry with flesh and blood. Huge cars with wheels and without wheels ard having their riders on, were thrown up by elephants, being smashed with the point of their tusks.
49A number of elephants threw the chariots of huge size either with or without wheels with charioteers and warriors rode on them by lifting upon the tusk and tossed through the trunk. All those were thus, splitted into pieces.
50Cars without riders, steeds deprived of their riders and elephants having their drivers slain, ran in all directions being over-whelmed with panic.
51In that battle, father slew his son and son slew his father, thus raged the fierce fight in which nothing could be distinguished. a
52In that gory mire men sank ankle-deep; and they looked like mighty trees the lower portion of which were enveloped in forest conflagration
53Their garments and coats of mail and umbrellas and standards being steeped in blood, everything in that battle appeared to be crimson.
54Large bodies of fallen steeds and carwarriors and men were again hacked into pieces by rolling car-wheels.
55That sea of troops appeared vested with a terrible beauty, having elephants for its strong currents, slain warriors for its (floating) moss and (shattered) cars for its fearful eddies.
56Warriors desirous of the wealth of victory launching into that sea on board the vessels consisting of their respective vehicles, produced stupefaction in their enemies instead of themselves sinking down to the bottom.
57When all the warriors having proper individual devices (of heraldry) where covered over with showers of arrows, none among them lost heart, though every body was deprived of his particular badge.
58When that fierce and panic inspiring battle was thus raging, Drona confounding the senses of his enemies, at last rushed at Yudhishthira.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, रात्रि बिताने के बाद महारथी भरद्वाजपुत्र ने सुयोधन को इस प्रकार सम्बोधित करके कहा — "मैं तुम्हारा हूँ। संशप्तकों की सेना के साथ पार्थ की भिड़न्त की व्यवस्था करके तुमने अच्छा ही किया।" जब पृथापुत्र संशप्तकों के वध के लिए निकल गए, तब हे भरतश्रेष्ठ, द्रोण ने अपने सैनिकों को व्यूह में सज्जित करके परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को बन्दी बनाने की इच्छा से पाण्डवों की महती सेना पर आक्रमण किया।
2भरद्वाजपुत्र को सुपर्ण (गरुड़) के आकार का व्यूह रचते देखकर युधिष्ठिर ने अपनी सेनाओं को अर्धचन्द्राकार प्रतिव्यूह में सज्जित किया।
3महारथी भरद्वाजपुत्र स्वयं उस सुपर्ण का मुख बने; और राजा दुर्योधन अपने सहोदर भाइयों तथा अनुयायियों सहित उसका मस्तक बना।
4कृतवर्मा और तेजस्वी गौतम (कृपाचार्य) उसके नेत्र बने। भूतशर्मा, क्षेमशर्मा, पराक्रमी कारकाक्ष, कलिंग, सिंहल, पूर्वदेशीय, शूद्र, आभीर, काम्बोज तथा हंसपथ; सुरसेन, मद्र, केकय और द्रोण (नामक गण) — सैकड़ों-सहस्रों हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों सहित उसका कण्ठ बने।
5भूरिश्रवा, शल्य और सोमदत्त तथा वाह्लीक — ये वीर एक अक्षौहिणी सेना से घिरे हुए दाहिने पार्श्व में स्थित हुए।
6अवन्ती राज्य के विन्द और अनुविन्द तथा दोनों काम्बोजों के अधिपति सुदक्षिण द्रोणपुत्र की टुकड़ी के आगे रहकर बाएँ पार्श्व में स्थित हुए।
7कलिंग, अम्बष्ठ, मगध, पौण्ड्र, मद्रक, गान्धार, शकुन, पूर्वदेशीय, पर्वतवासी और वसाति उस सुपर्ण की पीठ पर स्थित किए गए।
8पूँछ में विकर्तन के पुत्र कर्ण स्थित हुए, जो अपने पुत्रों, बन्धुओं और मित्रों से समर्थित थे और नाना देशों से आई विशाल सेना से घिरे थे।
9जयद्रथ, भीमरथ, सम्पाति, ऋषभ, जय, भूमिञ्जय, वृषक्रथ तथा महापराक्रमी निषधराज — हे राजन्, ये सब विशाल सेनाओं से घिरे हुए, युद्ध में निपुण और ब्रह्मलोक को अपने समक्ष रखे हुए, उस व्यूह के वक्षःस्थल में स्थित हुए।
10पैदल सैनिकों, घोड़ों, रथों और हाथियों से बना द्रोण-रचित वह व्यूह आँधी से क्षुब्ध समुद्र के समान नृत्य करता-सा प्रतीत हुआ।
11उस व्यूह के पंखों और पार्श्वों से युद्ध की इच्छा रखनेवाले योद्धा वैसे ही निकल पड़े, जैसे ग्रीष्मकाल में गर्जन और बिजली से भरे मेघ (आकाश में) चारों दिशाओं से उमड़ पड़ते हैं।
12हे राजन्, उस व्यूह के मध्य में विधिपूर्वक सज्जित हाथी पर आरूढ़ प्राग्ज्योतिषराज उदय होते सूर्य के समान शोभा पा रहे थे।
13हे राजन्, पुष्पमालाओं से अलंकृत और सिर पर श्वेत छत्र धारण किए वे कृत्तिका नक्षत्र के संयोग में उदय होते पूर्ण कलाओंवाले चन्द्रमा के समान शोभित हुए।
14मद की धारा बहाने से उन्मत्त उनका हाथी काले अंजन के ढेर के समान तथा घने मेघों की वर्षा से धुले हुए विशाल पर्वत के समान प्रतीत होता था।
15वे नाना शस्त्रों से सज्जित अनेक रणप्रिय पर्वतीय राजाओं से भी घिरे हुए थे और देवताओं से घिरे साक्षात् शक्र के समान प्रतीत होते थे।
16शत्रुओं द्वारा युद्ध में अजेय उस अलौकिक व्यूह को देखकर राजा युधिष्ठिर ने पृषतपुत्र से ये वचन कहे — "हे महारथी, हे कबूतर के समान श्वेत घोड़ोंवाले, तुम ऐसे उपाय करो जिससे आज मैं उस ब्राह्मण (द्रोण) के वश में न पड़ूँ।"
17धृष्टद्युम्न ने कहा — हे पवित्र व्रतवाले, द्रोण चाहे कितना ही प्रयत्न करें, आप कभी उनके वश में नहीं होंगे। आज मैं स्वयं द्रोण तथा उनके समस्त अनुयायियों को रोकूँगा।
18हे कुरुवंशी, जब तक मैं जीवित हूँ, तब तक आपको चिन्तित होना उचित नहीं। द्रोण मुझे युद्ध में कभी परास्त नहीं कर सकेंगे।
19सञ्जय ने कहा — ऐसा कहकर कबूतर के समान श्वेत घोड़ोंवाले महापराक्रमी द्रुपदपुत्र (चारों ओर) बाण बरसाते हुए स्वयं द्रोण पर टूट पड़े।
20अपने सामने खड़े धृष्टद्युम्न के रूप में अपशकुन देखकर द्रोण क्षण भर के लिए प्रसन्नता खो बैठे।
21यह देखकर आपके पुत्र शत्रुमर्दन दुर्मुख ने द्रोण को प्रिय लगनेवाला कार्य करने की इच्छा से धृष्टद्युम्न का सामना करने का निश्चय किया।
22हे भरत, तब रणप्रिय पृषतपुत्र और वीर दुर्मुख के बीच भयंकर और घोर युद्ध हुआ।
23पृषतपुत्र ने शीघ्र ही दुर्मुख को अपने बाणों के जाल से ढककर घनी बाणवर्षा से भरद्वाजपुत्र की गति भी रोक दी।
24द्रोण को (बाणों से) ढका देखकर आपके पुत्र शीघ्र ही उनकी सहायता को आए और नाना रूपवाले बाणों की वर्षा से पृषतपुत्र को व्याकुल कर दिया।
25जब पाञ्चालराजकुमार और कुरुश्रेष्ठ इस प्रकार युद्ध में लगे हुए थे, तब द्रोण ने अपने बाणों से युधिष्ठिर की सेना की अनेक टुकड़ियों को कुचल डाला।
26जैसे वायु के वेग से मेघों के समूह छिन्न-भिन्न हो जाते हैं, वैसे ही पृथापुत्र की सेना अनेक स्थानों पर छिन्न-भिन्न हो गई।
27हे राजन्, वह संग्राम केवल थोड़ी ही देर देखने योग्य रहा; उसके पश्चात् वह उन्मत्त पुरुषों के युद्ध के समान हो गया, जिसमें किसी का कोई विचार नहीं किया जाता।
28योद्धा अपने और शत्रुपक्ष के लोगों में भेद नहीं कर पाते थे; और वे केवल अनुमान तथा संकेत-शब्दों के सहारे युद्ध करते रहे।
29उनके शिरस्त्राणों में जड़े रत्नों पर, उनके हारों, आभूषणों और कवचों पर सूर्य की किरणों के समान प्रकाश की किरणें प्रतिबिम्बित होती दिखाई देती थीं।
30तब उस युद्ध में फहराती पताकाओं से सुशोभित रथ, हाथी और घोड़े ऐसे प्रतीत हुए मानो मेघों के समूह हों जिनके नीचे बगुलों की पंक्तियाँ उड़ रही हों।
31मनुष्यों ने मनुष्यों का वध किया, तेजस्वी घोड़ों ने दूसरे घोड़ों का, रथियों ने रथियों का और विशाल हाथियों ने दूसरे हाथियों का वध किया।
32और क्षण भर में ऊँची ध्वजाओं को धारण किए हाथियों तथा उन पर टूट पड़नेवाले उनके बलशाली प्रतिद्वन्द्वियों के बीच भयंकर युद्ध छिड़ गया।
33और उन विशालकाय प्राणियों के परस्पर टकराने तथा एक-दूसरे को दाँतों से विदीर्ण करने के कारण, शरीरों की उस रगड़ और दाँतों की टक्कर से वहाँ अग्नि और धूम उत्पन्न हुए।
34अपनी पीठ पर के ध्वजदण्डों से रहित वे हाथी, अपने दाँतों की रगड़ से उत्पन्न अग्नि के कारण, आकाश को ढकनेवाले बिजली से भरे मेघों के समूह के समान प्रतीत हुए।
35(अपने प्रतिद्वन्द्वियों को) घसीटते हुए, गिरते हुए और चिंघाड़ते हुए हाथियों से पटी हुई पृथ्वी शरत्कालीन मेघों के समान प्रतीत हुई।
36बाणों और भालों की वर्षा से मारे जाते हुए उन हाथियों ने ऐसा नाद किया जो चक्रवात के समय मेघों की गर्जना के समान था।
37उन विशाल हाथियों में से कुछ बाणों से और कुछ भालों से आहत होकर आतंक से भर गए और अन्य ऊँचे स्वर में चिंघाड़ने लगे।
38कुछ हाथी दूसरों के दाँतों से आहत होकर ऐसे घोर आर्तनाद करने लगे जो (युगान्त में) सर्वसंहारक मेघों की गर्जना के समान थे।
39कुछ हाथी बलशाली प्रतिद्वन्द्वियों द्वारा पीछे हटाए जाने पर अंकुश के प्रहारों से प्रेरित होकर फिर आक्रमण को लौटे और (अपने मार्ग में) शत्रुपंक्तियों को कुचलते गए।
40महावतों ने दूसरे महावतों पर बाणों और भालों से प्रहार किया; और वे अपने-अपने हाथियों से भूमि पर गिर पड़े तथा अपने शस्त्र और अंकुश छोड़ बैठे।
41अपनी पीठ पर के सवारों से रहित अनेक हाथी विशाल मेघपुंजों से टूटे हुए मेघखण्डों के समान इधर-उधर उन्मत्त होकर दौड़े और एक-दूसरे से टकराकर गिर पड़े।
42मारे गए और गिरे हुए योद्धाओं को अथवा उन्हें जिनके हाथों से शस्त्र छूट चुके थे, अपनी पीठ पर लिए हुए विशाल हाथी सब दिशाओं में ऐसे विचरने लगे मानो अपने साथियों से बिछुड़ गए हों।
43तब उस संहार में भालों, तलवारों और परशुओं से बेधे गए अथवा बेधे जाते हुए हाथी आर्त चीत्कार करते हुए गिर पड़े।
44विशाल पर्वतों के समान बड़े हाथियों के गिरते शवों के आघात से पृथ्वी सहसा काँप उठी और ऊँचा शब्द करने लगी।
45क्षत-विक्षत हाथियों और उनके महावतों से तथा टूटी हुई ध्वजाओं से पटी हुई वह भूमि ऐसी प्रतीत हुई मानो पहाड़ियों से ढकी हो।
46उस युद्ध में अपने-अपने हाथियों पर सवार महावत तथा उनके हाथी बलशाली रथियों के भल्लों से विदीर्ण होकर, अपने भाले और अंकुश चारों ओर बिखेरते हुए गिर पड़े।
47दूसरे हाथी लम्बे बाणों से आहत होकर बगुलों के समान चीत्कार करते हुए सब ओर दौड़े और मित्र-शत्रु दोनों को समान रूप से कुचलते गए।
48हे राजन्, हाथियों, घोड़ों, रथियों और वीरों के शवों तथा कलेवरों से पटी हुई वह रणभूमि माँस और रक्त से कीचड़मय हो गई। पहियोंवाले और पहियों से रहित विशाल रथ, अपने सवारों सहित, हाथियों द्वारा दाँतों की नोक से चूर-चूर करके ऊपर उछाल दिए गए।
49अनेक हाथियों ने विशाल आकार के रथों को — चाहे वे पहियोंवाले हों या बिना पहियों के — उन पर सवार सारथियों और योद्धाओं सहित दाँतों पर उठाकर सूँड़ से उछाल दिया। इस प्रकार वे सब टुकड़े-टुकड़े हो गए।
50सवारों से रहित रथ, अपने सवारों से वंचित घोड़े और महावतों के मारे जाने पर हाथी — सब भय से अभिभूत होकर सब दिशाओं में दौड़ने लगे।
51उस युद्ध में पिता ने पुत्र का और पुत्र ने पिता का वध किया; इस प्रकार वह घोर संग्राम छिड़ा रहा, जिसमें कुछ भी पहचाना न जा सकता था।
52उस रक्तमय कीचड़ में मनुष्य टखनों तक धँस जाते थे; और वे उन विशाल वृक्षों के समान प्रतीत होते थे जिनका निचला भाग दावानल से घिरा हो।
53उनके वस्त्र, कवच, छत्र और ध्वजाएँ रक्त में सने होने के कारण उस युद्ध में सब कुछ रक्तवर्ण प्रतीत होता था।
54गिरे हुए घोड़ों, रथियों और मनुष्यों के बड़े-बड़े शरीर घूमते रथचक्रों से फिर टुकड़े-टुकड़े कर दिए गए।
55वह सेनासागर भयंकर शोभा धारण किए हुए प्रतीत हुआ — जिसमें हाथी प्रबल धाराएँ थे, मारे गए योद्धा (तैरती हुई) शैवाल थे और (टूटे हुए) रथ भयावह भँवर थे।
56विजय के धन की कामना करनेवाले योद्धा अपने-अपने वाहनरूपी नौकाओं पर चढ़कर उस सागर में उतरे और स्वयं तल में न डूबकर अपने शत्रुओं को ही मूर्च्छित कर गए।
57जब अपने-अपने विशिष्ट चिह्न (ध्वजादि) धारण किए हुए समस्त योद्धा बाणों की वर्षा से ढक गए, तब भी उनमें से कोई हतोत्साह न हुआ, यद्यपि हर एक अपने विशेष चिह्न से वंचित हो चुका था।
58जब वह घोर और आतंक उत्पन्न करनेवाला युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब द्रोण ने अपने शत्रुओं की चेतना को मोहित करते हुए अन्ततः युधिष्ठिर पर आक्रमण किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, रात बिताएपछि महारथी भरद्वाजपुत्रले सुयोधनलाई यसरी सम्बोधन गर्दै भने — "म तिम्रो हुँ। संशप्तकहरूको सेनासँग पार्थको भिडन्तको व्यवस्था गरेर तिमीले राम्रै गर्यौ।" जब पृथापुत्र संशप्तकहरूको वधका लागि निस्किए, तब हे भरतश्रेष्ठ, द्रोणले आफ्ना सैनिकहरूलाई व्यूहमा सजाएर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउने इच्छाले पाण्डवहरूको विशाल सेनामाथि आक्रमण गरे।
2भरद्वाजपुत्रलाई सुपर्ण (गरुड)को आकारको व्यूह रचेको देखेर युधिष्ठिरले आफ्ना सेनालाई अर्धचन्द्राकार प्रतिव्यूहमा सजाए।
3महारथी भरद्वाजपुत्र स्वयं त्यस सुपर्णको मुख बने; र राजा दुर्योधन आफ्ना सहोदर भाइहरू तथा अनुयायीसहित त्यसको शिर बने।
4कृतवर्मा र तेजस्वी गौतम (कृपाचार्य) त्यसका आँखा बने। भूतशर्मा, क्षेमशर्मा, पराक्रमी कारकाक्ष, कलिङ्ग, सिंहल, पूर्वदेशीय, शूद्र, आभीर, काम्बोज तथा हंसपथ; सुरसेन, मद्र, केकय र द्रोण (नामक गण) — सयौँ-हजारौँ हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सैनिकसहित त्यसको घाँटी बने।
5भूरिश्रवा, शल्य र सोमदत्त तथा वाह्लीक — यी वीरहरू एक अक्षौहिणी सेनाले घेरिएर दायाँ पार्श्वमा रहे।
6अवन्ती राज्यका विन्द र अनुविन्द तथा दुवै काम्बोजका अधिपति सुदक्षिण द्रोणपुत्रको टुकडीको अगाडि रहेर बायाँ पार्श्वमा रहे।
7कलिङ्ग, अम्बष्ठ, मगध, पौण्ड्र, मद्रक, गान्धार, शकुन, पूर्वदेशीय, पर्वतवासी र वसातिहरू त्यस सुपर्णको ढाडमा राखिए।
8पुच्छरमा विकर्तनका पुत्र कर्ण रहे, जो आफ्ना पुत्र, बन्धु र मित्रहरूबाट समर्थित थिए र नाना देशबाट आएको विशाल सेनाले घेरिएका थिए।
9जयद्रथ, भीमरथ, सम्पाति, ऋषभ, जय, भूमिञ्जय, वृषक्रथ तथा महापराक्रमी निषधराज — हे राजन्, यी सबै विशाल सेनाले घेरिएर, युद्धमा निपुण र ब्रह्मलोकलाई आफ्नो अगाडि राखेर, त्यस व्यूहको वक्षःस्थलमा रहे।
10पैदल सैनिक, घोडा, रथ र हात्तीले बनेको द्रोणरचित त्यो व्यूह आँधीले क्षुब्ध समुद्रझैँ नाचिरहेजस्तै देखियो।
11त्यस व्यूहका पखेटा र पार्श्वबाट युद्धको इच्छा राख्ने योद्धाहरू त्यसरी नै निस्के, जसरी ग्रीष्मकालमा गर्जन र बिजुलीले भरिएका बादल (आकाशमा) चारै दिशाबाट उर्लन्छन्।
12हे राजन्, त्यस व्यूहको मध्यमा विधिपूर्वक सजिएको हात्तीमा आरूढ प्राग्ज्योतिषराज उदाउँदो सूर्यझैँ शोभायमान थिए।
13हे राजन्, फूलका मालाले अलङ्कृत र शिरमाथि श्वेत छत्र धारण गरेका उनी कृत्तिका नक्षत्रको संयोगमा उदाउने पूर्ण कलायुक्त चन्द्रमाजस्तै शोभायमान भए।
14मदको धारा बगाएर उन्मत्त बनेको उनको हात्ती कालो अञ्जनको थुप्रोझैँ तथा बाक्ला बादलको वर्षाले धोइएको विशाल पर्वतझैँ देखिन्थ्यो।
15उनी नाना शस्त्रले सजिएका अनेक रणप्रिय पर्वतीय राजाहरूले पनि घेरिएका थिए र देवताहरूले घेरिएका साक्षात् शक्रजस्तै देखिन्थे।
16शत्रुहरूद्वारा युद्धमा अजेय त्यस अलौकिक व्यूह देखेर राजा युधिष्ठिरले पृषतपुत्रलाई यी वचन भने — "हे महारथी, हे परेवाजस्तै श्वेत घोडा भएका, तिमी यस्तो उपाय गर जसबाट आज म त्यस ब्राह्मण (द्रोण)को वशमा नपरूँ।"
17धृष्टद्युम्नले भने — हे पवित्र व्रत भएका, द्रोणले जति नै प्रयत्न गरून्, तपाईं कहिल्यै उनको वशमा पर्नुहुनेछैन। आज म स्वयं द्रोण तथा उनका सम्पूर्ण अनुयायीलाई रोक्नेछु।
18हे कुरुवंशी, जबसम्म म जीवित छु, तबसम्म तपाईंले चिन्तित हुनु उचित छैन। द्रोणले मलाई युद्धमा कहिल्यै परास्त गर्न सक्नेछैनन्।
19सञ्जयले भने — यसो भनेर परेवाजस्तै श्वेत घोडा भएका महापराक्रमी द्रुपदपुत्र (चारै तिर) बाण वर्षाउँदै स्वयं द्रोणमाथि जाइलागे।
20आफ्नो अगाडि उभिएका धृष्टद्युम्नका रूपमा अपशकुन देखेर द्रोण केही क्षणका लागि प्रसन्नता गुमाए।
21यो देखेर तपाईंका पुत्र शत्रुमर्दन दुर्मुखले द्रोणलाई प्रिय लाग्ने कार्य गर्ने इच्छाले धृष्टद्युम्नको सामना गर्ने निश्चय गरे।
22हे भरत, तब रणप्रिय पृषतपुत्र र वीर दुर्मुखबीच भयङ्कर र घोर युद्ध भयो।
23पृषतपुत्रले चाँडै दुर्मुखलाई आफ्ना बाणको जालले छोपेर बाक्लो बाणवर्षाले भरद्वाजपुत्रको गति पनि रोकिदिए।
24द्रोणलाई (बाणले) छोपिएको देखेर तपाईंका पुत्र चाँडै उनको सहायतामा आए र नाना रूपका बाणको वर्षाले पृषतपुत्रलाई व्याकुल पारे।
25जब पाञ्चालराजकुमार र कुरुश्रेष्ठ यसरी युद्धमा संलग्न थिए, तब द्रोणले आफ्ना बाणले युधिष्ठिरको सेनाका अनेक टुकडीलाई कुल्चिदिए।
26जसरी वायुको वेगले बादलका समूह छिन्नभिन्न हुन्छन्, त्यसरी नै पृथापुत्रको सेना अनेक स्थानमा छिन्नभिन्न भयो।
27हे राजन्, त्यो सङ्ग्राम केवल थोरै समयमात्र हेर्न योग्य रह्यो; त्यसपछि त्यो उन्मत्त पुरुषहरूको युद्धजस्तै भयो, जसमा कसैको कुनै विचार गरिँदैन।
28योद्धाहरूले आफ्ना र शत्रुपक्षका मानिसबीच भेद छुट्याउन सकेनन्; र तिनीहरू केवल अनुमान तथा सङ्केत-शब्दका भरमा युद्ध गरिरहे।
29तिनीहरूका शिरस्त्राणमा जडिएका रत्नमाथि, तिनीहरूका हार, आभूषण र कवचमाथि सूर्यका किरणजस्तै प्रकाशका किरण प्रतिबिम्बित भइरहेका देखिन्थे।
30तब त्यस युद्धमा फर्फराउँदा पताकाले सुशोभित रथ, हात्ती र घोडाहरू यस्ता देखिए मानौँ बादलका समूह हुन् जसमुनि बकुल्लाका पङ्क्ति उडिरहेका छन्।
31मानिसहरूले मानिसहरूको वध गरे, तेजस्वी घोडाहरूले अरू घोडाको, रथीहरूले रथीहरूको र विशाल हात्तीहरूले अरू हात्तीको वध गरे।
32र क्षणभरमै अग्ला ध्वजा धारण गरेका हात्तीहरू तथा तिनीमाथि जाइलाग्ने तिनका बलशाली प्रतिद्वन्द्वीहरूबीच भयङ्कर युद्ध सुरु भयो।
33र ती विशालकाय प्राणीहरू परस्पर ठोक्किने तथा एकअर्कालाई दाँतले विदीर्ण गर्ने कारण, शरीरको त्यो घर्षण र दाँतको ठक्करबाट त्यहाँ अग्नि र धुवाँ उत्पन्न भए।
34आफ्नो ढाडमाथिका ध्वजदण्डबिनाका ती हात्तीहरू, आफ्ना दाँतको घर्षणबाट उत्पन्न अग्निका कारण, आकाश छोप्ने बिजुलीले भरिएका बादलका समूहजस्ता देखिए।
35(आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई) घिसार्दै गरेका, ढल्दै गरेका र चिच्याइरहेका हात्तीहरूले भरिएको पृथ्वी शरत्कालीन बादलजस्तै देखियो।
36बाण र भालाको वर्षाले मारिँदै गरेका ती हात्तीहरूले यस्तो नाद गरे जो चक्रवातको समयमा बादलको गर्जनजस्तै थियो।
37ती विशाल हात्तीहरूमध्ये केही बाणले र केही भालाले आहत भई आतङ्कले भरिए र अरूहरू उच्च स्वरमा चिच्याउन थाले।
38केही हात्तीहरू अरूका दाँतले आहत भई यस्तो घोर आर्तनाद गर्न थाले जो (युगान्तमा) सर्वसंहारक बादलको गर्जनजस्तै थियो।
39केही हात्तीहरू बलशाली प्रतिद्वन्द्वीद्वारा पछि हटाइएपछि अङ्कुशका प्रहारले प्रेरित भई फेरि आक्रमणमा फर्के र (आफ्नो मार्गमा) शत्रुपङ्क्तिलाई कुल्चँदै गए।
40महावतहरूले अरू महावतमाथि बाण र भालाले प्रहार गरे; र तिनीहरू आ-आफ्ना हात्तीबाट भूमिमा खसे तथा आफ्ना शस्त्र र अङ्कुश गुमाए।
41आफ्नो ढाडमाथिका सवारबिनाका अनेक हात्ती विशाल बादलपुञ्जबाट टुक्रिएका बादलखण्डझैँ यताउता उन्मत्त भई दौडे र एकअर्कासँग ठोक्किएर ढले।
42मारिएका र ढलेका योद्धाहरूलाई अथवा जसका हातबाट शस्त्र खसिसकेका थिए तिनीहरूलाई आफ्नो ढाडमा बोकेका विशाल हात्तीहरू सबै दिशामा यसरी विचरण गर्न थाले मानौँ आफ्ना साथीहरूबाट बिछोडिएका छन्।
43तब त्यस संहारमा भाला, तरबार र बन्चरोले छेडिएका अथवा छेडिँदै गरेका हात्तीहरू आर्त चित्कार गर्दै ढले।
44विशाल पर्वतझैँ ठूला हात्तीका ढल्दै गरेका शवका आघातले पृथ्वी एक्कासि काँपी र उच्च शब्द गर्न थाली।
45क्षतविक्षत हात्ती र तिनका महावतले तथा भाँचिएका ध्वजाले भरिएको त्यो भूमि यस्तो देखियो मानौँ पहाडहरूले छोपिएको छ।
46त्यस युद्धमा आ-आफ्ना हात्तीमा सवार महावतहरू तथा तिनका हात्तीहरू बलशाली रथीहरूका भल्लले विदीर्ण भई, आफ्ना भाला र अङ्कुश चारै तिर छर्दै ढले।
47अरू हात्तीहरू लामा बाणले आहत भई बकुल्लाजस्तै चित्कार गर्दै सबैतिर दौडे र मित्र-शत्रु दुवैलाई समान रूपले कुल्चँदै गए।
48हे राजन्, हात्ती, घोडा, रथी र वीरहरूका शव तथा कलेवरले भरिएको त्यो रणभूमि मासु र रगतले हिलाम्य भयो। पाङ्ग्रा भएका र पाङ्ग्राबिनाका विशाल रथहरू, आफ्ना सवारसहित, हात्तीहरूले दाँतको टुप्पोले चूरचूर पारेर माथि उफारिदिए।
49अनेक हात्तीहरूले विशाल आकारका रथहरूलाई — चाहे ती पाङ्ग्रा भएका हुन् वा पाङ्ग्राबिनाका — तिनमा सवार सारथि र योद्धासहित दाँतमा उठाएर सुँडले उफारिदिए। यसरी ती सबै टुक्राटुक्रा भए।
50सवारबिनाका रथ, आफ्ना सवारबाट वञ्चित घोडा र महावत मारिएपछिका हात्ती — सबै भयले अभिभूत भई सबै दिशामा दौडन थाले।
51त्यस युद्धमा पिताले पुत्रको र पुत्रले पिताको वध गरे; यसरी त्यो घोर सङ्ग्राम चलिरह्यो, जसमा केही पनि चिन्न सकिँदैनथ्यो।
52त्यस रगतमय हिलोमा मानिसहरू गोलीगाँठासम्म धसिन्थे; र तिनीहरू ती विशाल रूखजस्ता देखिन्थे जसको तल्लो भाग डढेलोले घेरिएको होस्।
53तिनीहरूका वस्त्र, कवच, छत्र र ध्वजा रगतले लतपतिएका कारण त्यस युद्धमा सबै कुरा रक्तवर्ण देखिन्थ्यो।
54ढलेका घोडा, रथी र मानिसका ठूला-ठूला शरीर घुम्दै गरेका रथचक्रले फेरि टुक्राटुक्रा पारिए।
55त्यो सेनासागर भयङ्कर शोभा धारण गरेको देखियो — जसमा हात्तीहरू प्रबल धारा थिए, मारिएका योद्धाहरू (तैरिरहेका) लेउ थिए र (भाँचिएका) रथहरू भयावह भुमरी थिए।
56विजयको धनको कामना गर्ने योद्धाहरू आ-आफ्ना वाहनरूपी डुङ्गामा चढेर त्यस सागरमा ओर्ले र आफू पिँधमा नडुबी आफ्ना शत्रुहरूलाई नै मूर्छित पारे।
57जब आ-आफ्ना विशिष्ट चिह्न (ध्वजादि) धारण गरेका सम्पूर्ण योद्धाहरू बाणको वर्षाले छोपिए, तब पनि तिनीहरूमध्ये कोही हतोत्साहित भएनन्, यद्यपि हरेक आफ्नो विशेष चिह्नबाट वञ्चित भइसकेको थियो।
58जब त्यो घोर र आतङ्क उत्पन्न गर्ने युद्ध यसरी चलिरहेको थियो, तब द्रोणले आफ्ना शत्रुहरूको चेतना मोहित पार्दै अन्ततः युधिष्ठिरमाथि आक्रमण गरे।