द्रोण-वध पर्व — द्रोण और धृष्टद्युम्न का युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 192
संस्कृत
1संजय उवाच दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्। पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्॥
2य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण दुपदेन महामखे। लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्॥
3स धनुर्जेत्रमादाय घोरं जलदनिःस्वनम्। दृढज्यमजरं दिव्यं शरं चाशीविषोपमम्॥ संदधे कार्मुके तस्मिंस्ततस्तमनलोपमम्। द्रोणं जिघांसुः पाञ्चाल्यो महाज्वालमिवम्लम्॥ तस्य रूपं शरस्यासीद् धनुर्ध्यामण्डलान्तरे। द्योततो भास्करस्येव धनान्ते परिवेषिणः॥
4पार्षतेन परासृष्टं ज्वलन्तमिव तद् धनुः। अन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः॥
5तमिषु संहतं तेन भारद्वाजः प्रतापवान्। दृष्ट्वामन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम्॥
6ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे। न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन्महात्मनः॥
7तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकास्यतो गता। तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः॥
8स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः। विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसादतः॥
9उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदितः। तेजसा पूर्यमाणश्च युयुधे न यथा पुरा॥
10भूयश्चान्यत् समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः। शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान् धृष्टद्युम्नमयोधयत्॥
11ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत्। व्यशातयश्च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणम्॥
12शरांश्च शतधा तस्य द्रोणश्चिच्छेद सायकैः। ध्वजं धनुश्च निशितैः सारथिं चाप्यपातयत्॥
13धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत् पुनरादाय कार्मुकम्। शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे॥
14सोऽतिविद्धो महेष्वासोऽसम्भ्रान्त इव संयुगे। भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य पुनर्धनुः॥
15यचास्य बाणविकृतं धनूंषि च विशाम्पते। सर्वं चिच्छेद दुर्घर्षो गदां खङ्गं च वर्जयन्॥
16धृष्टद्युम्नं च विव्याध नवभिर्निशितैः शरैः। जीवितान्तकरैः क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः॥
17धृष्टद्युम्नोऽथ तस्याश्वान् स्वरथावैर्महारथः। व्यामिश्नयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्॥
18ते मिश्रा बह्वशोभन्त जवना वातरंहसः। पारावतसवर्णाश्च शोणाश्वा भरतर्षभ॥
19यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे। तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि॥
20ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च। प्राणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः॥
21स च्छिन्नधन्वा पाञ्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथिः। उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशतः॥
22तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः। निजधान शरैर्दोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः॥
23तां तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः। विमलं खङ्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत्॥
24असंशयं तथाभूतः पाञ्चाल्य: साध्वमन्यत। वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः॥
25ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेषया। अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्॥
26चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः। इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे।॥
27सोऽतिष्ठद् युगमध्ये वै युगसन्नहनेषु च। जघनार्धेषु चाश्वानां तत् सैन्याः समपूजयन्॥
28तिष्ठतो युगपालीषु शोणानष्यधितिष्ठतः। नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
29क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः। तद्वदासीदबीसारो द्रोणपार्षतयो रणे॥
30तस्य पारावतानश्वान् रथशक्त्या पराभिनत्। सर्वानेकैकशो द्रोणो रक्तानश्वान् विवर्जयन्॥
31ते हता न्यपतन् भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः। शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद् विशाम्पते॥
32तान् हयान् निहतान् दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः। नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः॥
33विस्थः स गृहीत्वा तु खङ्गं खगभृतां वर। द्रोणमभ्यपतद् राजन् वैनतेय इवोरगम्॥
34तस्य रूपं बभौ राजन् भारद्वाजं जिघांसतः। यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे॥
35स तदा विविधान् मार्गान् प्रवरांश्चैकविंशतिम्। दर्शयामास कौरव्य पार्षतो विचरन् रणे॥
36भ्रान्तमुद्भान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम्। परिवृत्तं निवृत्तं च खङ्गं चर्म च धारयन्॥ सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः। भारतं कौशिकं चैव सात्वतं चैव शिक्षया॥ दर्शयन् व्यचरद् युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया। चरतस्तस्य तान् मार्गान् विचित्रान् खड्गचर्मिणः॥
37व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्च समागताः। ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत्॥ चर्म खङ्गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः। ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः॥
38निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः। ऋते शारद्वतात् पार्थाद् द्रौणे(कर्तनात् तथा॥
39प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च भारत। अथास्येषु समाधत्त दृढं परमसम्मतम्॥ अन्तेवासिनमाचार्यो जिघांसुः पुत्रसम्मितम्। तं शरैर्दशभिस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुङ्गवः॥
40पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः। ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत्॥
41चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम्। द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्यापि च भारत॥ अपश्यतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ। अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्विति॥ दिव्यान्यस्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम्। अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ॥
42धनंजयस्ततः कृष्णमब्रवीत् पश्य केशव। आचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रीडन् मधूद्वहः॥
43आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः परवीरहा। माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम्॥
44यच्छिक्षयानुद्धतः सन् रणे चरति सात्यकिः। महारथानुपक्रीडन् वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः॥
45तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश्च विस्मितः। अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधु साध्विति सात्यकिम्। योधाश्चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then beholding Drona, Drona, exceedingly anxious and depressed at heart in consequence of grief, the son of the Panchala king, viz., Dhristadyumna assailed him.
2That hero had, for the slaughter of Drona, been obtained by Drupada, that ruler of men, at a great sacrifice, from the God of Fire.
3Impelled by the desire of slaying Drona, he grasped a victory-giving and strong bow, of which the twang resembled the rumble of clouds, of which the string was very tough and which was irrifragible and of celestial make. He then fixed on the bow-string a formidable arrow resembling a snake of virulent poison and endued with the effulgence of fire. That arrow resembled a fire of fierce tongues, while inside the circle of his bow appeared like the autumnal sun of great splendour within an effulgent circle.
4Beholding that resplendent bow bent by the son of Prisata, the soldiers considered that the last hour of the world had come.
5Seeing then that arrow directed at him, the mighty son of Bharadvaja considered that the last day of the corporal existence had arrived.
6The preceptor then did not endeavour to baffle that shaft, nor did also the celestial was weapons of that high-souled hero appear at his command.
7His weapons had not been exhausted although he had used them for four days and one night; on the expiration of the third part of the fifth day, his stock of arrows exhausted.
8Beholding then the exhaustion of his shafts and pained with grief on account of his son's death and in consequence also of the reluctance of the celestial weapons to appear at his command.
9He desired to lay his weapon aside urged to do so by the words of the sages. Though still charged with great energy, he was unable to fight as before.
10Then taking up another bow of celestial make, presented to him by Angiras and several arrows resembling the curses of Brahmanas, he went on fighting with Dhristadyumna.
11Then he covered Dhristadyumna with a thick shower of arrows and filled with rage began to mangle his vindictive antagonist.
12Then with his own arrows Drona cut-off those of Dhristadyumna in hundred pieces and then with sharp arrows he felled the standard, the bow and the charioteer of the latter.
13Thereupon Dhristadyumna smilingly taking up another bow, pierced Drona in return with a sharp arrows in the centre of his breast.
14Thus deeply pierced the mighty bowman (Drona) seemed a little flurried in that combat. But once more with a keen-edged bhalla he cut-off his opponent's bow.
15Then indomitable Drona cut-off all the weapons, o king and all the bows of his antagonist, except only his mace and sword.
16Then, O subduer of foes, filled with rage, he pierced the wrathful Dhristadyumna with nine sharp arrows capable of putting an end to the life of every body.
17The mighty car-warrior Dhristadyumna of immeasurable soul then invoked into existence the Brahma weapon and thereby caused the horses of his own chariot mix with those of his opponents.
18Possessed of the fleetness of the wind, these steeds of the crimson and pegion colours, O foremost of the Bharatas, thus mingled together, appeared highly beautiful.
19Like roaring clouds surcharged with flashes of lightning at the commencement of the rainy season, Omighty monarch, those steeds mingled together.
20arrows Then that regenerate one of immeasurable soul, destroyed the wheel-joints, the shaftjoints and other car-joints of Dhristadyumna.
21With his bow cut-off, his car rendered useless, his elephants and driver slain and thus involved in a perilous situation that hero began to whirl his mace.
22Then that truly valiant and mighty carwarrior the enraged Drona, destroyed with his sharp that mace hurled by Dhristadyumna.
23Beholding that mace of his cut-off by Drona by means of his arrows, that foremost of men, that prince of the Panchalas, quickly took up a clean sword and a resplendent shield with its ground decked with hundred moons.
24Undoubtedly, under these circumstances, the Panchala prince resolved to make an end of that foremost of preceptor, that most illustrious warrior.
25Then jumping down from the terrace of his chariot and riding on the car-shaft he with his sword and bright shield uplifted, tried to approach the latter seated on his chariot.
26Then that mighty car-warrior Dhristadyumna, out of foolishness and for achieving a difficult feat, wished to tear open the breast of Bharadvaja's son in battle.
27Sometimes he stood on the yoke of Drona's car and sometimes under the haunch's of his red steeds. These motions of his were then greatly praised by all the troops.
28While he thus stood upon the yoke or underneath the haunches of those red steeds, Drona saw no opportunity for striking him. That indeed appeared wonderful.
29Then in that battle the movements of both Drona and the son of Prisata resembled those of a hawk flying through the sky in quest of a piece of meat.
30Thereafter the puissant Drona inflamed with rage, slew one after another the blue-hued steeds of his adversary and then destroyed his car, with a powerful shaft.
31The steeds of Dhristadyumna, thus slain fell down on the ground, whereupon the red steeds of Drona himself were set free from the entanglement in the trappings, O ruler of men.
32Beholding those horses slain by that foremost of regenerate ones, that son of Prisata, that foremost of all warriors, born in virtue of a sacrifice, that mighty car-warrior, did not tolerate it.
33Then that foremost of sword-men, deprived took up his sword and rushed upon Drona, O king, like Vinata swooping down of his car, upon a snake.
34Solicitous of slaying the son of Bharadvaja, O king, his appearance then resembled that of Hari when, in days of yore, he was going to slay the Daitya king Hiranyakasipu.
35He then coursed in various tracks. Indeed, o foremost of the descendants of Kuru, Prisata's son carcering in that battle, displayed the well-known twenty-one kinds of evolution's.
36Armed with his sword and his buckler in grasp the son of Prisata, wheeled about, whirled his sword in the air, made side thrusts, rushed forward, ran sideways, jumped up, assailed the sides of his foes, fell backwards, ran into close quarters with his enemy and pressed them hard. having practised them well he also exhibited the movements, known as Bharata, Kousika and Satvata, as he coursed in battle for bringing about Drona's death. Beholding those charming movements of Dhristadyumna, as he coursed, armed with shield and sword in battle.
37All the warriors present as also the celestials, were filled with amazement. The twice-born Drona then discharging a thousand arrows in the press of the battle, cut-off Dhristadyumna's sword and shield covered with hundred moons. The arrows that Drona shot in that fight in close quarters were of the length of a span.
38Those arrows were only to be used in a fight in close quarters. No one else had arrows of that kind, except Saradvata's son Kripa, Arjuna, Ashvatthaman and Karna.
39Pradyumna ard Yuyudhana possessed such arrows and also Abhimanyu had them. The preceptor then desirous of making an end of his pupil who was to him like his own son, placed on his bow-string, a strong shaft possessed of great violence. Satyaki however cut-off that saft with ten arrows of his own.
40Before the eyes of your son and of Karna of high-soul, he then thus saved Dhristadyumna who was on the point of falling a victim to Drona.
41Thereafter O Bharata, Kesava and Dhananjaya, both of illustrious soul, beheld Satyaki of prowess incapable of being thwarted, in the track of the Kurus and thus within the range of the shafts of Drona, Karna and Kripa. Then both of them applauded Satyaki of undiminishing fame saying 'excellent,'-him who was then destroying the celestial weapons of all his focs. Then Kesava and Dhananjaya dashed upon the Kaurava warriors.
42Thereafter Dhananjaya addressing Kesava said-"Behold, O Kesava, that perpetuator of Madhu's race, sporting amidst the hostile warriors headed by the preceptor and other foremost car-warriors.
43Truly valiant Satyaki is thereby affording great delight to me, the twins, twins, king Yudhishthira and Bhima.
44That Satyaki, the enhancer of the glory of the Vrishnis, well-practised in the use of weapons and free from insolence, is thus careering in the midst of the fight, sporting with mighty car-warrior.
45The Siddhas and the troops filled with delight, are praising him, saying 'excellent, excellent,' as they find that one of the Satvata race invincible. The warriors of both armies are applauding him, O monarch, in consequence of his fcats.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तदनन्तर शोक के कारण अत्यन्त उद्विग्न तथा हृदय से खिन्न द्रोण को देखकर पाञ्चालराज के पुत्र धृष्टद्युम्न ने उन पर आक्रमण किया।
2वह वीर द्रोण के वध के लिए ही नरेश्वर द्रुपद ने एक महान् यज्ञ के द्वारा अग्निदेव से प्राप्त किया था।
3द्रोण का वध करने की इच्छा से प्रेरित होकर उसने वह विजयदायक और दृढ़ धनुष ग्रहण किया, जिसकी टंकार मेघों की गर्जना के समान थी, जिसकी प्रत्यंचा अत्यन्त सुदृढ़ थी और जो अभेद्य तथा दिव्य निर्माण का था। फिर उसने धनुष की डोरी पर एक भयंकर बाण चढ़ाया, जो तीव्र विष वाले सर्प के समान तथा अग्नि के तेज से युक्त था। वह बाण प्रचण्ड लपटों वाली अग्नि के समान था, और उसके धनुष का मण्डल तेजोमय वलय के भीतर स्थित महान् कान्ति वाले शरत्कालीन सूर्य के समान प्रतीत हुआ।
4पार्षत (धृष्टद्युम्न) के द्वारा झुकाए गए उस देदीप्यमान धनुष को देखकर सैनिकों ने समझा कि जगत् की अन्तिम घड़ी आ पहुँची है।
5तब अपनी ओर ताके गए उस बाण को देखकर महाबली भरद्वाजपुत्र ने समझा कि उनके शरीरधारण का अन्तिम दिन आ गया है।
6तब उन आचार्य ने न तो उस बाण को व्यर्थ करने का प्रयत्न किया, और न ही उन महात्मा के दिव्यास्त्र उनके आह्वान पर प्रकट हुए।
7चार दिन और एक रात तक उनका प्रयोग करते रहने पर भी उनके अस्त्र समाप्त नहीं हुए थे; किन्तु पाँचवें दिन के तृतीय भाग के बीत जाने पर उनका बाणों का भण्डार चुक गया।
8तब अपने बाणों का क्षय देखकर, पुत्र की मृत्यु के शोक से पीड़ित होकर, तथा दिव्यास्त्रों के अपने आह्वान पर प्रकट न होने के कारण भी —
9उन्होंने मुनियों के वचनों से प्रेरित होकर अपने अस्त्र त्याग देने का विचार किया। यद्यपि वे अब भी महान् तेज से युक्त थे, तथापि पहले की भाँति युद्ध करने में समर्थ न रहे।
10तब अंगिरा के द्वारा उन्हें दिया गया दूसरा दिव्य धनुष तथा ब्राह्मणों के शाप के समान अनेक बाण उठाकर वे धृष्टद्युम्न से युद्ध करते रहे।
11तदनन्तर उन्होंने धृष्टद्युम्न को बाणों की घनी वर्षा से ढँक दिया और क्रोध से भरकर अपने उस वैरी शत्रु को क्षत-विक्षत करने लगे।
12तब द्रोण ने अपने बाणों से धृष्टद्युम्न के बाणों के सैकड़ों टुकड़े कर डाले, और फिर तीक्ष्ण बाणों से उसकी ध्वजा, धनुष तथा सारथि को गिरा दिया।
13तब धृष्टद्युम्न ने मुसकराते हुए दूसरा धनुष उठाकर बदले में द्रोण की छाती के मध्य भाग में तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।
14इस प्रकार गहरे बिंधे हुए वे महाधनुर्धर (द्रोण) उस युद्ध में कुछ विचलित से प्रतीत हुए। किन्तु उन्होंने पुनः एक तीक्ष्णधार भल्ल से अपने प्रतिद्वन्द्वी का धनुष काट डाला।
15हे राजन्, तदनन्तर अजेय द्रोण ने अपने शत्रु के गदा तथा तलवार को छोड़कर उसके समस्त अस्त्र और समस्त धनुष काट डाले।
16हे शत्रुदमन, तब क्रोध से भरकर उन्होंने क्रुद्ध धृष्टद्युम्न को प्राणहारी नौ तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला।
17तब अमित तेजस्वी महारथी धृष्टद्युम्न ने ब्रह्मास्त्र का आह्वान किया और उसके द्वारा अपने रथ के अश्वों को अपने प्रतिद्वन्द्वी के अश्वों के साथ मिला दिया।
18हे भरतश्रेष्ठ, वायु के समान वेग वाले वे रक्तवर्ण तथा कपोतवर्ण के अश्व इस प्रकार परस्पर मिल जाने पर अत्यन्त सुन्दर प्रतीत हुए।
19हे महाराज, वर्षा ऋतु के आरम्भ में बिजली की चमक से भरे गरजते मेघों के समान वे अश्व परस्पर मिल गए।
20तब उन अमित तेजस्वी द्विजश्रेष्ठ ने अपने बाणों से धृष्टद्युम्न के रथ के पहियों की, धुरी की तथा अन्य समस्त सन्धियों को नष्ट कर डाला।
21धनुष कट जाने पर, रथ के व्यर्थ हो जाने पर, हाथियों तथा सारथि के मारे जाने पर और इस प्रकार संकट में पड़ जाने पर वह वीर अपनी गदा घुमाने लगा।
22तब सचमुच पराक्रमी उन महारथी क्रुद्ध द्रोण ने धृष्टद्युम्न के द्वारा फेंकी गई उस गदा को अपने तीक्ष्ण बाणों से नष्ट कर दिया।
23द्रोण के द्वारा बाणों से अपनी गदा कट जाने पर उन नरश्रेष्ठ पाञ्चालराजकुमार ने शीघ्र ही एक निर्मल तलवार तथा सौ चन्द्रमाओं से अलंकृत पृष्ठभूमि वाली एक देदीप्यमान ढाल उठा ली।
24निःसन्देह इन परिस्थितियों में पाञ्चालराजकुमार ने उन आचार्यश्रेष्ठ, उन परम यशस्वी योद्धा का अन्त कर देने का निश्चय कर लिया।
25तब अपने रथ के पृष्ठ भाग से कूदकर और रथ की धुरी पर चढ़कर, तलवार तथा चमकती ढाल उठाए हुए उसने रथ पर बैठे हुए द्रोण के समीप पहुँचने का प्रयत्न किया।
26तब उन महारथी धृष्टद्युम्न ने अविवेक से तथा एक दुष्कर कार्य कर दिखाने के लिए युद्ध में भरद्वाजपुत्र का वक्षःस्थल विदीर्ण कर देने की इच्छा की।
27कभी वे द्रोण के रथ के जुए पर खड़े हो जाते और कभी उनके रक्तवर्ण अश्वों के पुट्ठों के नीचे आ जाते। उनकी इन गतियों की तब समस्त सेनाओं ने बड़ी प्रशंसा की।
28जब वे इस प्रकार कभी जुए पर और कभी उन रक्तवर्ण अश्वों के पुट्ठों के नीचे खड़े होते, तब द्रोण को उन पर प्रहार करने का कोई अवसर ही नहीं दिखाई देता था। यह वास्तव में आश्चर्यजनक प्रतीत हुआ।
29तब उस युद्ध में द्रोण तथा पार्षत दोनों की गतियाँ माँस के टुकड़े की खोज में आकाश में उड़ते बाज की गतियों के समान थीं।
30तत्पश्चात् क्रोध से प्रज्वलित पराक्रमी द्रोण ने अपने शत्रु के नीलवर्ण अश्वों का एक-एक करके वध किया और फिर एक प्रबल बाण से उसका रथ नष्ट कर दिया।
31हे नरेश्वर, इस प्रकार मारे गए धृष्टद्युम्न के अश्व भूमि पर गिर पड़े, जिससे द्रोण के अपने रक्तवर्ण अश्व साज-सामान के उस उलझाव से मुक्त हो गए।
32उन द्विजश्रेष्ठ के द्वारा अपने अश्वों का वध देखकर यज्ञ के बल से उत्पन्न वे पार्षत, वे समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ महारथी, इसे सह न सके।
33हे राजन्, तब रथहीन हो जाने पर उन खड्गधारियों में श्रेष्ठ पार्षत ने अपनी तलवार उठाई और द्रोण पर वैसे ही झपटे, जैसे विनतापुत्र (गरुड़) किसी सर्प पर झपटता है।
34हे राजन्, भरद्वाजपुत्र का वध करने के इच्छुक उनका उस समय का रूप वैसा ही प्रतीत हुआ, जैसा पूर्वकाल में दैत्यराज हिरण्यकशिपु का वध करने जाते समय हरि (नृसिंह) का था।
35तब वे अनेक प्रकार की गतियों से विचरे। हे कुरुश्रेष्ठ, उस युद्ध में विचरते हुए पार्षत ने खड्गयुद्ध की प्रसिद्ध इक्कीस प्रकार की गतियाँ प्रदर्शित कीं।
36तलवार से सज्जित तथा हाथ में ढाल लिए पार्षत ने चक्कर काटे, तलवार को आकाश में घुमाया, बगल से वार किए, आगे झपटे, तिरछे दौड़े, उछले, शत्रुओं के पार्श्व पर आक्रमण किया, पीछे हटे, शत्रु के अत्यन्त निकट जा पहुँचे और उन्हें दबा दिया। भलीभाँति अभ्यास किए होने के कारण उन्होंने द्रोण की मृत्यु के लिए युद्ध में विचरते समय भारत, कौशिक तथा सात्वत नामक गतियाँ भी दिखाईं। युद्ध में ढाल और तलवार धारण कर विचरते हुए धृष्टद्युम्न की उन मनोहर गतियों को देखकर —
37वहाँ उपस्थित समस्त योद्धा तथा देवता भी विस्मय से भर उठे। तब उन द्विजश्रेष्ठ द्रोण ने उस घमासान युद्ध में सहस्र बाण छोड़कर धृष्टद्युम्न की तलवार तथा सौ चन्द्रमाओं से अंकित ढाल काट डाली। उस निकट के युद्ध में द्रोण ने जो बाण छोड़े, वे एक बित्ते की लम्बाई के थे।
38वे बाण केवल निकट के युद्ध में ही प्रयोग किए जाने योग्य थे। शरद्वान्पुत्र कृप, अर्जुन, अश्वत्थामा तथा कर्ण के अतिरिक्त और किसी के पास उस प्रकार के बाण नहीं थे।
39प्रद्युम्न तथा युयुधान (सात्यकि) के पास भी ऐसे बाण थे, और अभिमन्यु के पास भी। तब आचार्य ने अपने उस शिष्य का, जो उनके लिए अपने पुत्र के समान था, अन्त कर देने की इच्छा से धनुष की डोरी पर एक अत्यन्त वेगवान् प्रबल बाण रखा। किन्तु सात्यकि ने अपने दस बाणों से उस बाण को काट डाला।
40आपके पुत्र तथा महात्मा कर्ण की आँखों के सामने ही उन्होंने इस प्रकार धृष्टद्युम्न की रक्षा की, जो द्रोण का ग्रास बनने ही वाला था।
41हे भरत, तदनन्तर महात्मा केशव तथा धनञ्जय दोनों ने अप्रतिहत पराक्रम वाले सात्यकि को कुरुओं के मार्ग में और इस प्रकार द्रोण, कर्ण तथा कृप के बाणों की सीमा के भीतर देखा। तब उन दोनों ने अक्षय कीर्ति वाले उस सात्यकि की, जो उस समय अपने समस्त शत्रुओं के दिव्यास्त्रों को नष्ट कर रहा था, 'साधु! साधु!' कहकर प्रशंसा की। फिर केशव तथा धनञ्जय कौरव योद्धाओं पर टूट पड़े।
42तत्पश्चात् धनञ्जय ने केशव को सम्बोधित करते हुए कहा — "हे केशव, मधुवंश के उस वर्धक (सात्यकि) को देखो, जो आचार्य तथा अन्य श्रेष्ठ महारथियों के नेतृत्व वाले शत्रु योद्धाओं के बीच क्रीड़ा कर रहा है।
43सचमुच पराक्रमी सात्यकि इस प्रकार मुझे, नकुल-सहदेव दोनों को, राजा युधिष्ठिर तथा भीम को महान् आनन्द दे रहा है।
44वृष्णियों की कीर्ति बढ़ाने वाला, अस्त्रों के प्रयोग में सुनिपुण तथा अहंकार से रहित वह सात्यकि इस प्रकार युद्ध के मध्य में विचरता हुआ महारथियों के साथ क्रीड़ा कर रहा है।
45सात्वतवंशी उस वीर को अजेय देखकर आनन्द से भरे सिद्धगण तथा सैनिक 'साधु! साधु!' कहकर उसकी प्रशंसा कर रहे हैं। हे महाराज, उसके पराक्रम के कारण दोनों सेनाओं के योद्धा उसकी सराहना कर रहे हैं।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि शोकका कारण अत्यन्त उद्विग्न तथा हृदयदेखि खिन्न द्रोणलाई देखेर पाञ्चालराजका पुत्र धृष्टद्युम्नले उनीमाथि आक्रमण गरे।
2ती वीर द्रोणकै वधका लागि नरेश्वर द्रुपदले एउटा महान् यज्ञद्वारा अग्निदेवबाट प्राप्त गरेका थिए।
3द्रोणको वध गर्ने इच्छाले प्रेरित भई उनले त्यो विजयदायक र दृढ धनुष ग्रहण गरे, जसको टङ्कार मेघहरूको गर्जनजस्तै थियो, जसको ताँदो अत्यन्त सुदृढ थियो र जो अभेद्य तथा दिव्य निर्माणको थियो। त्यसपछि उनले धनुषको ताँदोमा एउटा भयंकर बाण चढाए, जो तीव्र विष भएको सर्पजस्तै तथा अग्निको तेजले युक्त थियो। त्यो बाण प्रचण्ड ज्वालाहरू भएको अग्निजस्तै थियो, र उनको धनुषको मण्डल तेजोमय वलयभित्र रहेको महान् कान्तिको शरत्कालीन सूर्यजस्तै देखियो।
4पार्षत (धृष्टद्युम्न)ले झुकाएको त्यो देदीप्यमान धनुष देखेर सैनिकहरूले ठाने कि संसारको अन्तिम घडी आइपुग्यो।
5तब आफूतिर तारिएको त्यो बाण देखेर महाबली भरद्वाजपुत्रले ठाने कि आफ्नो शरीरधारणको अन्तिम दिन आइपुग्यो।
6तब ती आचार्यले न त त्यो बाण व्यर्थ पार्ने प्रयत्न गरे, न त ती महात्माका दिव्यास्त्रहरू उनको आह्वानमा प्रकट नै भए।
7चार दिन र एक रातसम्म तिनको प्रयोग गरिरहँदा पनि उनका अस्त्र सकिएका थिएनन्; तर पाँचौँ दिनको तेस्रो भाग बितेपछि उनको बाणको भण्डार सकियो।
8तब आफ्ना बाण सकिएको देखेर, छोराको मृत्युको शोकले पीडित भएर, तथा दिव्यास्त्रहरू आफ्नो आह्वानमा प्रकट नभएकाले पनि —
9उनले मुनिहरूका वचनबाट प्रेरित भई आफ्ना अस्त्र त्याग्ने विचार गरे। यद्यपि उनी अझै महान् तेजले युक्त थिए, तथापि पहिलेझैँ युद्ध गर्न समर्थ रहेनन्।
10तब अङ्गिराले उनलाई दिएको अर्को दिव्य धनुष तथा ब्राह्मणहरूको शापजस्ता अनेक बाण उठाएर उनी धृष्टद्युम्नसँग युद्ध गरिरहे।
11त्यसपछि उनले धृष्टद्युम्नलाई बाणको घनघोर वर्षाले छोपिदिए र क्रोधले भरिएर आफ्ना ती वैरी शत्रुलाई क्षतविक्षत पार्न थाले।
12तब द्रोणले आफ्ना बाणले धृष्टद्युम्नका बाणका सयौँ टुक्रा पारिदिए, र त्यसपछि तीक्ष्ण बाणले उसको ध्वजा, धनुष तथा सारथिलाई ढालिदिए।
13तब धृष्टद्युम्नले मुसुक्क हाँस्दै अर्को धनुष उठाएर बदलामा द्रोणको छातीको बीच भागमा तीक्ष्ण बाणले प्रहार गरे।
14यसरी गहिरो घोचिएका ती महाधनुर्धर (द्रोण) त्यस युद्धमा केही विचलितजस्ता देखिए। तर उनले फेरि एउटा तीक्ष्णधार भल्लले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको धनुष काटिदिए।
15हे राजन्, त्यसपछि अजेय द्रोणले आफ्नो शत्रुको गदा तथा तरवारबाहेक उसका सम्पूर्ण अस्त्र र सम्पूर्ण धनुष काटिदिए।
16हे शत्रुदमन, तब क्रोधले भरिएर उनले क्रुद्ध धृष्टद्युम्नलाई प्राणहारी नौवटा तीक्ष्ण बाणले घोचिदिए।
17तब अमित तेजस्वी महारथी धृष्टद्युम्नले ब्रह्मास्त्रको आह्वान गरे र त्यसद्वारा आफ्नो रथका अश्वहरूलाई आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीका अश्वहरूसँग मिलाइदिए।
18हे भरतश्रेष्ठ, वायुजस्तै वेग भएका ती रातो तथा परेवा रङका अश्वहरू यसरी आपसमा मिसिँदा अत्यन्त सुन्दर देखिए।
19हे महाराज, वर्षा ऋतुको आरम्भमा बिजुलीको चमकले भरिएका गर्जने मेघहरूजस्तै ती अश्वहरू आपसमा मिसिए।
20तब ती अमित तेजस्वी द्विजश्रेष्ठले आफ्ना बाणले धृष्टद्युम्नको रथका पाङ्ग्राका, धुरीका तथा अन्य सम्पूर्ण सन्धिहरू नष्ट पारिदिए।
21धनुष काटिएपछि, रथ व्यर्थ भएपछि, हात्ती तथा सारथि मारिएपछि र यसरी सङ्कटमा परेपछि ती वीरले आफ्नो गदा घुमाउन थाले।
22तब साँच्चिकै पराक्रमी ती महारथी क्रुद्ध द्रोणले धृष्टद्युम्नले फ्याँकेको त्यो गदालाई आफ्ना तीक्ष्ण बाणले नष्ट पारिदिए।
23द्रोणद्वारा बाणले आफ्नो गदा काटिएपछि ती नरश्रेष्ठ पाञ्चालराजकुमारले चाँडै एउटा निर्मल तरवार तथा सय चन्द्रमाले अलङ्कृत पृष्ठभूमि भएको एउटा देदीप्यमान ढाल उठाए।
24निःसन्देह यी परिस्थितिमा पाञ्चालराजकुमारले ती आचार्यश्रेष्ठ, ती परम यशस्वी योद्धाको अन्त्य गर्ने निश्चय गरे।
25तब आफ्नो रथको पछिल्लो भागबाट हामफालेर र रथको धुरीमा चढेर, तरवार तथा चम्किलो ढाल उठाएर उनले रथमा बसेका द्रोणको नजिक पुग्ने प्रयत्न गरे।
26तब ती महारथी धृष्टद्युम्नले अविवेकले तथा एउटा दुष्कर कार्य गरेर देखाउनका लागि युद्धमा भरद्वाजपुत्रको छाती चिरिदिने इच्छा गरे।
27कहिले उनी द्रोणको रथको जुवामा उभिन्थे र कहिले उनका रातो वर्णका अश्वहरूको पुठ्ठामुनि आउँथे। उनका यी गतिको तब सम्पूर्ण सेनाले ठूलो प्रशंसा गर्यो।
28जब उनी यसरी कहिले जुवामा र कहिले ती रातो वर्णका अश्वहरूको पुठ्ठामुनि उभिन्थे, तब द्रोणले उनीमाथि प्रहार गर्ने कुनै अवसर नै देख्दैनथे। यो साँच्चै आश्चर्यजनक देखियो।
29तब त्यस युद्धमा द्रोण तथा पार्षत दुवैका गति मासुको टुक्राको खोजीमा आकाशमा उड्ने बाजका गतिजस्तै थिए।
30त्यसपछि क्रोधले प्रज्वलित पराक्रमी द्रोणले आफ्ना शत्रुका नीलो वर्णका अश्वहरूको एकपछि अर्को गर्दै वध गरे र त्यसपछि एउटा प्रबल बाणले उसको रथ नष्ट पारिदिए।
31हे नरेश्वर, यसरी मारिएका धृष्टद्युम्नका अश्वहरू भुइँमा ढले, जसबाट द्रोणका आफ्नै रातो वर्णका अश्वहरू साजसामानको त्यो अल्झनबाट मुक्त भए।
32ती द्विजश्रेष्ठद्वारा आफ्ना अश्वहरूको वध देखेर यज्ञको बलले उत्पन्न ती पार्षत, ती सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ महारथी, यो सहन सकेनन्।
33हे राजन्, तब रथविहीन भएपछि ती खड्गधारीहरूमा श्रेष्ठ पार्षतले आफ्नो तरवार उठाए र द्रोणमाथि त्यसै गरी झम्टे, जसरी विनतापुत्र (गरुड) कुनै सर्पमाथि झम्टन्छ।
34हे राजन्, भरद्वाजपुत्रको वध गर्न इच्छुक उनको त्यस बेलाको रूप त्यस्तै देखियो, जस्तो पूर्वकालमा दैत्यराज हिरण्यकशिपुको वध गर्न जाँदा हरि (नृसिंह)को थियो।
35तब उनी अनेक प्रकारका गतिले विचरण गरे। हे कुरुश्रेष्ठ, त्यस युद्धमा विचरण गर्दै पार्षतले खड्गयुद्धका प्रसिद्ध एक्काइस प्रकारका गति प्रदर्शन गरे।
36तरवारले सुसज्जित तथा हातमा ढाल लिएका पार्षतले घुम्ती काटे, तरवार आकाशमा घुमाए, छेउबाट प्रहार गरे, अगाडि झम्टे, तेर्सो दौडे, उफ्रे, शत्रुहरूको पार्श्वमा आक्रमण गरे, पछि हटे, शत्रुको अत्यन्त नजिक पुगे र तिनलाई थिचिदिए। राम्ररी अभ्यास गरेका हुनाले उनले द्रोणको मृत्युका लागि युद्धमा विचरण गर्दा भारत, कौशिक तथा सात्वत नामक गति पनि देखाए। युद्धमा ढाल र तरवार धारण गरी विचरण गरिरहेका धृष्टद्युम्नका ती मनोहर गति देखेर —
37त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण योद्धा तथा देवताहरू पनि विस्मयले भरिए। तब ती द्विजश्रेष्ठ द्रोणले त्यस घमासान युद्धमा हजार बाण छोडेर धृष्टद्युम्नको तरवार तथा सय चन्द्रमाले अङ्कित ढाल काटिदिए। त्यस नजिकको युद्धमा द्रोणले छोडेका बाण एक बित्ता लामा थिए।
38ती बाण केवल नजिकको युद्धमा मात्र प्रयोग गर्न योग्य थिए। शरद्वान्पुत्र कृप, अर्जुन, अश्वत्थामा तथा कर्णबाहेक अरू कसैसँग त्यस्ता बाण थिएनन्।
39प्रद्युम्न तथा युयुधान (सात्यकि)सँग पनि यस्ता बाण थिए, र अभिमन्युसँग पनि। तब आचार्यले आफ्ना ती शिष्यको, जो उनका लागि आफ्नै छोरासरह थिए, अन्त्य गर्ने इच्छाले धनुषको ताँदोमा एउटा अत्यन्त वेगवान् प्रबल बाण राखे। तर सात्यकिले आफ्ना दसवटा बाणले त्यो बाण काटिदिए।
40तपाईंका छोरा तथा महात्मा कर्णका आँखैअगाडि उनले यसरी धृष्टद्युम्नको रक्षा गरे, जो द्रोणको ग्रास बन्नै लागेका थिए।
41हे भरत, त्यसपछि महात्मा केशव तथा धनञ्जय दुवैले अप्रतिहत पराक्रम भएका सात्यकिलाई कुरुहरूको मार्गमा र यसरी द्रोण, कर्ण तथा कृपका बाणको परिधिभित्र देखे। तब ती दुवैले अक्षय कीर्ति भएका ती सात्यकिको, जो त्यस बेला आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुका दिव्यास्त्र नष्ट गरिरहेका थिए, 'साधु! साधु!' भन्दै प्रशंसा गरे। त्यसपछि केशव तथा धनञ्जय कौरव योद्धाहरूमाथि जाइलागे।
42त्यसपछि धनञ्जयले केशवलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे केशव, मधुवंशका ती वर्धक (सात्यकि)लाई हेर, जो आचार्य तथा अन्य श्रेष्ठ महारथीहरूको नेतृत्वका शत्रु योद्धाहरूका बीचमा क्रीडा गरिरहेका छन्।
43साँच्चिकै पराक्रमी सात्यकिले यसरी मलाई, नकुल-सहदेव दुवैलाई, राजा युधिष्ठिर तथा भीमलाई महान् आनन्द दिइरहेका छन्।
44वृष्णिहरूको कीर्ति बढाउने, अस्त्रहरूको प्रयोगमा सुनिपुण तथा अहङ्कारबाट रहित ती सात्यकि यसरी युद्धको बीचमा विचरण गर्दै महारथीहरूसँग क्रीडा गरिरहेका छन्।
45सात्वतवंशी ती वीरलाई अजेय देखेर आनन्दले भरिएका सिद्धगण तथा सैनिकहरू 'साधु! साधु!' भन्दै उनको प्रशंसा गरिरहेका छन्। हे महाराज, उनको पराक्रमका कारण दुवै सेनाका योद्धाहरूले उनको सराहना गरिरहेका छन्।"