द्रोण-वध पर्व — घोर युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 189
संस्कृत
1संजय उवाच ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत्। रथवेगेन तीव्रण कम्पयन्निव मेदिनीम्॥
2तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः। माद्रीपुत्रः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत्॥
3नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः। कृत्तोत्तमाङ्गमाशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान्॥
4यदा त्वसंगृहीतत्वात् प्रयान्त्यश्वा यथासुखम्। ततो दुःशासनः सूतं बुबुधे गतचेतसम्॥
5स हयान् संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः। युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्रं च सुष्ठु च॥
6तदस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चापि संयुगे। हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यदभीतवत्॥
7सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत्। पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्रादूर्वन्ते ततस्ततः॥
8स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम्। धनुषा कर्म कुर्वस्तु रश्मींश्च पुनरुत्सृजत्॥
9छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्। परीप्यंस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवाप तत्॥
10वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितः। आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नद् बाह्वोरुरसि चानदत्॥
11स निवृत्तस्ततः कर्णः संघट्टित इवोरगः। भीममावारयामास विकिरन् निशिताञ्छरान्॥
12ततोऽभूत् तुमुलं युद्धे भीमराधेययोस्तदा। तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ॥
13वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततुः। अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः॥
14विच्छिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धमवर्तत।
15गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम्॥ विभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्। ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान्॥
16अवासृजद् रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्। ततो भीमः पुनर्गुर्वी चिक्षेपाधिरथेर्गदाम्॥
17तां गदां बहुभिः कर्णः सुपुङ्खः सुप्रवेजितैः। प्रत्यविध्यत् पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत्॥
18व्यालीव मन्त्राभिहता कर्णबाणैरभिद्रुता। तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः॥
19पपात सारथिश्चास्य मुमोह च गदाहतः। स कर्णं सायकानष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्छितः॥
20तैस्तस्य निशितैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनो महाबलः। चिच्छेद परवीरघ्नः प्रहसन्निव भारत॥ ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत। कर्णोऽप्यन्यद् धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम्॥ ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः। ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पाणिसारथी॥
21स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम्। हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामदरिंदमः॥
22तथा द्रोणर्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ। आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि॥
23लघुसंघानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च। मोहयन्तौ मनुष्याणां चढूंषि च मनांसि च॥
24उपारमन्त ते सर्वे योधा भरतसत्तम। अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस्तद् युद्धं गुरुशिष्ययोः॥
25विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्य तौ। अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदेषतुः।। :॥
26पराक्रमां तयोर्योधा ददृशुस्ते सुविस्मिताः। तयोः समभवद् युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत्॥
27आमिषार्थे महाराज गगने श्येनयोरिव। यद् यचकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया॥
28तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः। यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं स्म विशेषितुम्॥
29ततः प्रादुश्चकारासमस्रमार्गविशारदः। ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्र वायव्यमथ वारुणम्॥
30मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात् तज्जघान धनंजयः। अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः॥
31ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्दोणः पार्थमवाकिरत्। यद् यदलं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया॥
32तस्य तस्य विघाताय तत् तद्वि कुरुतेऽर्जुनः। य वध्यमानेष्वस्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि॥
33अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्। मेने-चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत॥ तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्रविद्भयः परंतपः। वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्॥
34यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन्। ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः॥
35ऋषयः सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठनत दिदृक्षया। तदप्सरोभिकीर्णं यक्षगन्धर्वसंकुलम्॥
36श्रीमदाकाशमभवद् भूयो मेघाकुलं यथा। तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः॥
37द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप। विसृज्यमानेष्वस्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश॥
38अब्रुवंस्तत्र सिद्धाश्च ऋषयश्च समागताः। नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम्॥ न दैवं न च गान्धर्वे ब्राह्मं ध्रवमिदं परम्। विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्॥
39अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः। नानयोरन्तरं शक्यं दुष्टमन्येन केनचित्॥
40यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना। तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते॥
41ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे। शौर्यमेकस्थमाचार्य बलं शौर्यं च पाण्डवे॥
42नेमौ शक्यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परैः। इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्॥
43इत्यब्रुवन् महाराज दृष्ट्वो तौ पुरुषर्षभौ। अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वशः॥
44ततो द्रोणो ब्राह्ममस्र प्रादुश्चक्रे महामतिः। संतापयन् रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च॥
45ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनदुमा। ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः॥
46ततस्रासो महानासीत् कुरुपाण्डवसेनयोः। सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽने महात्मना॥
47ततः पार्थोऽप्यसंम्भ्रान्तस्तदा प्रतिजनिवान्। ब्रह्मास्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्॥
48यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा। ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्धं व्याकुलीकृतम्॥
49नाज्ञायत तत: किंचित् पुनरेव विशाम्पते। प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्मधे॥
50शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे। नापतच ततः कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Filled with rage, Dushasana then assailed Sahadeva causing the earth to quake with the fierce clash of his chariot.
2While Dushasana was thus rushing at the son of Madri, that subduer of foes, quickly cutoff with a broad-headed shafts, the head, protected with helmet helmet of of the former's charioteer.
3Owing to the quickness with which the charioteer's head was cut-off, neither any one among the troops nor Dushasana himself perceived him to have been decapitated by Sahadeva.
4The reins being no longer held by any body, the horses ran at their free will. It was only then that Dushasana came to know that his driver had been slain.
5Himself an expert in managing steeds he restrained his horses; and that foremost of carwarriors then fought on lightly, beautifully and skillfully.
6Then as he covered dauntlessly on the field that driverless car of his, his friends and foes alike applauded his feat. soon
7Sahadeva, however, covered Dushasana steeds with sharp arrows and these, afflicted with those arrows, began to run away wildly.
8For holding the reins Dushasana once laid his bow aside, again, for using the bow the took up the reins. (Thus did he then fight).
9During these opportunities, the son of Madri pierced him with numerous arrows. Then desirous of rescuing your son Karna rushed between those two combatants.
10Thereupon Vrikodara, with due caution, pierced Kara on the breast and the arms, with three broad-headed shafts shot from a fulldawn bow.
11Thereupon like a snake struck with a stick Karna wheeled back and covered Bhima by scattering sharp arrows by thousands.
12Thereupon tremendous combat commenced between Bhima and the son of Radha. Both the combatants then roared like two bulls and their eyes rolled in fury.
13Filled with rage and rushing at one another, they challenged one another furiously. Those two foremost of combatants, in consequence of their being too near each other.
14a
15To use bows and arrows, began to fight with their maces. Then Bhimasena succeeded in crushing Karna's car terraced with his mace; O king, that indeed looked wonderful. Then the puissant son of Radha grasping a mace.
16Hurled it at Bhima's car. But the latter broke it down with a mace of his own. Thereafter once more Bhima threw with force a heavy mace at the son of Adhiratha.
17Then Karna struck that mace with numerous shafts furnished with beautiful wings and duly sped and also with other shafts. The mace then was thrown back on Bhima.
18Being repulsed by the arrows of Karna, like a snake charmed with incantations. At the rebound of that mace the mighty standard of Bhima.
19Broke and fell down and his charioteer, also struck with that mace, became insensible. Thereupon furious in rage, Bhima discharged eight shafts at Karna.
20And his standard and bow and his leathern fence, O Bharata. The mighty Bhimasena, that slayer of hostile heroes, with the greatest heedfulness, cut-off with those sharp arrows, O Bharata, the standard, the bow and the leathern fence of Karna's chariot. Thereupon the son of Radha, grasping another tough and golddecked bow, sped a large number of shafts and therewith quickly dispatched Bhima's steed of the hue of bear and then his two flank protector.
21When his chariot was thus rendered useless, hat subduer of foes, viz., Bhima, quickly jumped into the chariot of Nakula like a lion leaping upon a mountain chest.
22Meanwhile Drona and Arjuna those two most of car-warriors preceptor and pupil, both accomplished in the use of weapons, O monarch, fought on with each other in battle.
23Confounding the eyes and minds of men with the celerity with which they used their weapons and the sureness of their aims and the motions of their chariot.
24Beholding that battle between the preceptor and pupil, of which no equal was seen before, the other warriors desisted from fighting and began to tremble.
25Then those two heroes, displaying various motions of cars on the field of battle, tried to leave each other to their right.
26Then seeing their prowess, the warriors were filled with delight. Thereafter a mighty battle raged between Drona and that son of Pandu.
27Like that, O mighty monarch, between two hawks in the heavens for a piece of meat. Whatever efforts Drona made for conquering the son of Kunti.
28Were overcome by Arjuna who also strove vigorously. When Drona failed to obtain any advantage over the son of Pandu.
29Then that foremost of all knowers of weapons, began to invoke into existence, Aindra, Pasupata, Sashtra, Vayavya and Varuna weapons.
30But as soon as those weapons issued out of the bow of Drona, Dhananjaya destroyed them quickly. Then Pritha's son duly destroyed all those weapons with his own weapons.
31Thereafter Drona covered Pritha's son with excellent and celestial shafts. Whatever weapon then he shot at Partha, desirous of obtaining victory.
32Arjuna destroyed it by due measures. Upon the destruction even of his celestial weapons.
33By Arjuna, Drona applauded him in his mind. Then that afflicter of foes, viz., Drona,O Bharata, regarded himself to be superior to all knowers of weapon on earth in consequence of his having Arjuna for his pupil. Thus checked by Pritha's son in the midst of all those high souled warriors.
34Drona, vigorously striving cheerfully resisted Arjuna (in his turn) being filled with wonder all the while. Then in the welkin, thousands of celestial and Gandharvas,
35And sages and hosts of Siddhas, were seen on all sides. Thronged with Apsaras and Yakshasas and Rakshasas.
36The welkin once more appeared to be darkened by gathering masses of clouds. An incorporeal voice repeatedly spoke.
37In praise of Drona and the high-souled son of Pandu. when in consequence of the weapons discharged by Drona and Pritha’ son, all the directions were illumined with their effulgence.
38The Siddhas and the sages present then said "This is neither a human, nor an Asura, nor a Rakshasa, nor a celestial, nor a Gandharva battle; certainly this is a high Brahma battle; this encounter is exceedingly charming and greatly wonderful. We have never seen nor heard of its like before.
39At times the preceptor obtained advantages over the son of Pandu and at times the latter again prevailed over the former. None then was able to mark any difference between them.
40If Rudra, dividing himself in twain, fights with himself, then an example may be obtained that may match it.
41In the preceptor there is the knowledge of science. The knowledge of sciences and the means to be applied are in the son of Pandu. Heroism exists in Drona whereas both heroism and mighty exist in the son of Pandu.
42None of these two combatants could be resisted by the foe in battle. At their will they can destroy the universe with the gods themselves.
43Seeing those two foremost of men, O mighty monarch, the visible and invisible creatures said these words.
44Thereafter, Drona of great intelligence, invoked into existence the Brahma weapon thereby afflicting Partha and the invisible creatures.
45Thereupon the earth, with its mountains, forests and trees, began to tremble. Conflicting winds began to blow and the oceans were agitated.
46When that weapon was raised by highsouled Drona for use, the Kuru and the Pandava troops as also all the other creatures were stricken with panic.
47Thereupon, O foremost of kings, Pirthas' son, with the other Brahma weapons, destroyed that weapon of Drona and then all things were again pacified.
48At last when none of them was able to vanquish his opponent in a single combat, a ge engagement commenced between the two hosts, creating a terrible confusion on the field.
49During the progress of that terrible encounter between Drona and Pandu's son, O king, once nothing could be distinguished.
50The firmament being covered with networks of arrows, as if with masses of clouds, no ranger of the air was then seen to course through it. more
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब क्रोध से भरे दुःशासन ने अपने रथ की प्रचण्ड घरघराहट से पृथ्वी को कँपाते हुए सहदेव पर आक्रमण किया।
2जब दुःशासन इस प्रकार माद्री के पुत्र पर झपटा, तब शत्रुदमन सहदेव ने एक चौड़े फल वाले बाण से उसके सारथि का शिरस्त्राण से रक्षित सिर शीघ्र ही काट डाला।
3जिस शीघ्रता से सारथि का सिर काटा गया, उसके कारण न सेना में से किसी ने और न स्वयं दुःशासन ने ही यह जाना कि सहदेव ने उसका सिर काट दिया है।
4लगामें किसी के हाथ में न रह जाने के कारण घोड़े अपनी इच्छा से दौड़ने लगे। तभी दुःशासन को यह पता चला कि उसका सारथि मारा जा चुका है।
5स्वयं अश्वों को सँभालने में निपुण होने के कारण उसने अपने घोड़े रोके; और तब महारथियों में अग्रगण्य वह हलके, सुन्दर और कुशल ढङ्ग से युद्ध करता रहा।
6तब जब उसने अपने उस सारथिविहीन रथ को रणभूमि पर निर्भय होकर सँभाला, तब उसके मित्रों और शत्रुओं — दोनों ने ही उसके उस पराक्रम की प्रशंसा की।
7किन्तु सहदेव ने दुःशासन के अश्वों को तीक्ष्ण बाणों से ढँक दिया, और वे उन बाणों से पीड़ित होकर उन्मत्त होकर भागने लगे।
8लगामें थामने के लिए दुःशासन एक बार अपना धनुष एक ओर रख देता, फिर धनुष चलाने के लिए लगामें छोड़ देता। (इस प्रकार वह तब युद्ध करता रहा।)
9इन अवसरों पर माद्री के पुत्र ने उसे अनेक बाणों से बींध डाला। तब आपके पुत्र को बचाने की इच्छा से कर्ण उन दोनों योद्धाओं के बीच जा पहुँचे।
10तत्पश्चात् वृकोदर ने भलीभाँति सावधानी से पूरी तरह खींचे गए धनुष से छोड़े तीन चौड़े फल वाले बाणों से कर्ण को वक्ष और भुजाओं में बींध डाला।
11तब लाठी से मारे गए सर्प के समान कर्ण मुड़े और उन्होंने सहस्रों तीक्ष्ण बाण बिखेरकर भीम को ढँक दिया।
12तत्पश्चात् भीम और राधा के पुत्र के बीच भयङ्कर द्वन्द्व आरम्भ हुआ। तब वे दोनों योद्धा दो साँड़ों के समान गरजे और उनकी आँखें क्रोध से घूमने लगीं।
13क्रोध से भरकर और एक-दूसरे पर झपटते हुए उन्होंने क्रोधपूर्वक एक-दूसरे को ललकारा। वे दोनों श्रेष्ठ योद्धा, एक-दूसरे के अत्यन्त निकट आ जाने के कारण —
14[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
15धनुष-बाण चला न सकने के कारण अपनी गदाओं से लड़ने लगे। तब भीमसेन ने अपनी गदा से कर्ण के रथ का छत्रपीठ चूर कर दिया; हे राजन्, वह सचमुच अद्भुत दिखाई दिया। तब राधा के पराक्रमी पुत्र ने एक गदा उठाकर —
16उसे भीम के रथ पर फेंका। किन्तु भीम ने अपनी ही गदा से उसे तोड़ डाला। तत्पश्चात् भीम ने एक बार फिर अधिरथ के पुत्र पर बलपूर्वक एक भारी गदा फेंकी।
17तब कर्ण ने उस गदा पर सुन्दर पङ्खों वाले और भलीभाँति छोड़े गए अनेक बाणों से तथा अन्य बाणों से भी प्रहार किया। तब वह गदा भीम की ओर ही लौट पड़ी —
18कर्ण के बाणों से रोकी जाकर, जैसे मन्त्र से वशीभूत कोई सर्प। उस गदा के लौटने पर भीम की विशाल ध्वजा —
19टूटकर गिर पड़ी और उनका सारथि भी उस गदा की चोट से अचेत हो गया। तब क्रोध से जलते हुए भीम ने कर्ण पर आठ बाण छोड़े —
20तथा, हे भरतवंशी, उनकी ध्वजा, धनुष और चर्म की ढाल पर भी। हे भरतवंशी, शत्रुवीरों के संहारक पराक्रमी भीमसेन ने अत्यन्त सावधानी से उन तीक्ष्ण बाणों द्वारा कर्ण के रथ की ध्वजा, धनुष और चर्म की ढाल काट डाली। तत्पश्चात् राधा के पुत्र ने एक और दृढ़ तथा स्वर्ण से मढ़ा धनुष उठाकर बहुत से बाण छोड़े और उनसे शीघ्र ही भीम के भालू के रङ्ग वाले अश्वों का तथा फिर उनके दोनों पार्श्वरक्षकों का वध कर दिया।
21जब उनका रथ इस प्रकार निरर्थक हो गया, तब शत्रुदमन भीम शीघ्र ही नकुल के रथ पर इस प्रकार कूद पड़े, जैसे कोई सिंह पर्वत के शिखर पर छलाँग लगाता हो।
22इसी बीच, हे राजन्, महारथियों में सर्वश्रेष्ठ वे दोनों — गुरु और शिष्य, द्रोण और अर्जुन — जो दोनों ही अस्त्रों के प्रयोग में निपुण थे, युद्ध में एक-दूसरे से लड़ते रहे।
23वे अपने अस्त्रों के प्रयोग की फुर्ती से, अपने निशानों की अचूकता से और अपने रथों की गतियों से मनुष्यों के नेत्रों और मनों को चकित किए दे रहे थे।
24गुरु और शिष्य के बीच का वह युद्ध, जिसकी समता पहले कभी नहीं देखी गई थी, देखकर अन्य योद्धा लड़ना छोड़कर काँपने लगे।
25तब वे दोनों वीर रणभूमि पर रथों की नाना गतियाँ दिखाते हुए एक-दूसरे को अपनी दाईं ओर छोड़ने का प्रयत्न करने लगे।
26तब उनका पराक्रम देखकर योद्धा हर्ष से भर उठे। तत्पश्चात् द्रोण और उस पाण्डुपुत्र के बीच एक प्रचण्ड युद्ध छिड़ गया —
27हे महाराज, वैसा ही, जैसा माँस के एक टुकड़े के लिए आकाश में दो बाजों के बीच होता है। कुन्ती के पुत्र को जीतने के लिए द्रोण ने जो भी प्रयत्न किए —
28वे सब अर्जुन ने विफल कर दिए, जो स्वयं भी पूरे जोर से प्रयत्न कर रहे थे। जब द्रोण पाण्डुपुत्र पर कोई श्रेष्ठता न पा सके —
29तब अस्त्रों के समस्त ज्ञाताओं में अग्रगण्य उन्होंने ऐन्द्र, पाशुपत, शास्त्र, वायव्य और वारुण अस्त्रों का आवाहन करना आरम्भ किया।
30किन्तु जैसे ही वे अस्त्र द्रोण के धनुष से निकलते, धनञ्जय उन्हें शीघ्र ही नष्ट कर देते। तब पृथा के पुत्र ने उन समस्त अस्त्रों को अपने ही अस्त्रों से यथाविधि नष्ट कर दिया।
31तत्पश्चात् द्रोण ने पृथा के पुत्र को उत्तम दिव्य बाणों से ढँक दिया। विजय पाने की इच्छा से उन्होंने पार्थ पर जो भी अस्त्र छोड़ा —
32अर्जुन ने उसे यथोचित उपायों से नष्ट कर दिया। अपने दिव्यास्त्रों तक के —
33अर्जुन द्वारा नष्ट हो जाने पर द्रोण ने मन ही मन उसकी प्रशंसा की। हे भरतवंशी, तब शत्रुओं को पीड़ा देने वाले उन द्रोण ने अर्जुन जैसे शिष्य के होने के कारण स्वयं को पृथ्वी के समस्त अस्त्रज्ञाताओं से श्रेष्ठ माना। इस प्रकार उन समस्त महात्मा योद्धाओं के बीच पृथा के पुत्र द्वारा रोके जाने पर —
34द्रोण भरपूर प्रयत्न करते हुए प्रसन्नतापूर्वक अर्जुन का सामना करते रहे और सारे समय विस्मय से भरे रहे। तब आकाश में सहस्रों देवता और गन्धर्व —
35तथा ऋषि और सिद्धों के समूह चारों ओर दिखाई दिए। अप्सराओं, यक्षों और राक्षसों से भरा हुआ —
36वह आकाश एक बार फिर घिरते मेघपुञ्जों से अन्धकारमय जान पड़ने लगा। एक अशरीरी वाणी बार-बार बोली —
37द्रोण और महात्मा पाण्डुपुत्र की प्रशंसा में। जब द्रोण और पृथा के पुत्र द्वारा छोड़े गए अस्त्रों के तेज से समस्त दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं —
38तब वहाँ उपस्थित सिद्धों और ऋषियों ने कहा — "यह न मानवों का, न असुरों का, न राक्षसों का, न देवताओं का और न गन्धर्वों का युद्ध है; निश्चय ही यह एक उच्च ब्राह्म युद्ध है; यह भिड़न्त अत्यन्त मनोहर और महान् अद्भुत है। हमने इसके समान न पहले कभी देखा और न सुना।
39कभी गुरु पाण्डुपुत्र पर श्रेष्ठता पा जाते और कभी पाण्डुपुत्र फिर गुरु पर। तब उन दोनों के बीच कोई अन्तर कर पाने में समर्थ नहीं था।
40यदि रुद्र स्वयं को दो भागों में बाँटकर स्वयं से ही युद्ध करें, तो शायद इसके समान कोई उदाहरण मिल सके।
41गुरु में शास्त्रों का ज्ञान है। पाण्डुपुत्र में शास्त्रों का ज्ञान भी है और उन्हें प्रयोग में लाने के उपाय भी। द्रोण में वीरता है, जबकि पाण्डुपुत्र में वीरता और बल — दोनों हैं।
42इन दोनों योद्धाओं में से किसी को भी युद्ध में शत्रु रोक नहीं सकता। ये चाहें तो देवताओं सहित समस्त ब्रह्माण्ड का नाश कर सकते हैं।"
43हे महाराज, पुरुषों में अग्रगण्य उन दोनों को देखकर दृश्य और अदृश्य प्राणियों ने ये वचन कहे।
44तत्पश्चात् महाबुद्धिमान् द्रोण ने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया और उससे पार्थ तथा अदृश्य प्राणियों को पीड़ित किया।
45तब पृथ्वी अपने पर्वतों, वनों और वृक्षों सहित काँपने लगी। परस्पर विरोधी वायु बहने लगी और समुद्र विक्षुब्ध हो उठे।
46जब महात्मा द्रोण ने वह अस्त्र प्रयोग के लिए उठाया, तब कुरु और पाण्डव सेनाएँ तथा अन्य समस्त प्राणी भी आतङ्क से भर उठे।
47तब, हे राजाओं में अग्रगण्य, पृथा के पुत्र ने अन्य ब्रह्मास्त्रों से द्रोण के उस अस्त्र को नष्ट कर दिया और तब सब कुछ फिर शान्त हो गया।
48अन्ततः जब उनमें से कोई भी द्वन्द्वयुद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वी को नहीं जीत सका, तब दोनों सेनाओं के बीच एक विशाल सङ्ग्राम आरम्भ हो गया, जिसने रणभूमि पर भयङ्कर अस्तव्यस्तता उत्पन्न कर दी।
49हे राजन्, द्रोण और पाण्डुपुत्र के बीच उस भयङ्कर भिड़न्त के चलते रहने पर एक बार तो कुछ भी पहचाना नहीं जा सकता था।
50बाणों के जालों से आकाश इस प्रकार ढक गया, मानो मेघपुञ्जों से; तब उसमें से उड़ता हुआ कोई भी आकाशचारी दिखाई नहीं दिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब क्रोधले भरिएका दुःशासनले आफ्नो रथको प्रचण्ड घडघडाहटले पृथ्वीलाई काँपाउँदै सहदेवमाथि आक्रमण गरे।
2जब दुःशासन यसरी माद्रीका पुत्रमाथि झम्टिए, तब शत्रुदमन सहदेवले एउटा फराकिलो फल भएको बाणले उनका सारथिको शिरस्त्राणले रक्षित टाउको चाँडै नै काटिदिए।
3जुन शीघ्रताले सारथिको टाउको काटियो, त्यसकारण न सेनामध्ये कसैले र न स्वयं दुःशासनले नै यो जाने कि सहदेवले उसको टाउको काटिदिएका छन्।
4लगाम कसैको हातमा नरहेकाले घोडाहरू आफ्नो इच्छाले दौडन थाले। तब मात्र दुःशासनलाई यो थाहा भयो कि उनको सारथि मारिइसकेको छ।
5स्वयं अश्व सम्हाल्नमा निपुण भएकाले उनले आफ्ना घोडा रोके; र तब महारथीहरूमा अग्रगण्य उनी हल्का, सुन्दर र कुशल ढङ्गले युद्ध गरिरहे।
6तब जब उनले आफ्नो त्यो सारथिविहीन रथलाई रणभूमिमा निर्भय भई सम्हाले, तब उनका मित्र र शत्रु — दुवैले नै उनको त्यस पराक्रमको प्रशंसा गरे।
7तर सहदेवले दुःशासनका अश्वहरूलाई तीक्ष्ण बाणले ढाकिदिए, र ती बाणले पीडित भई तिनीहरू उन्मत्त भई भाग्न थाले।
8लगाम समात्नका लागि दुःशासनले एक पटक आफ्नो धनुष एकातिर राख्थे, अनि धनुष चलाउनका लागि लगाम छाड्थे। (यसरी उनी तब युद्ध गरिरहे।)
9यी अवसरहरूमा माद्रीका पुत्रले उनलाई अनेक बाणले घोचिदिए। तब तपाईंका पुत्रलाई बचाउने इच्छाले कर्ण ती दुई योद्धाका बीचमा पुगे।
10त्यसपछि वृकोदरले राम्ररी सावधानीका साथ पूरै तानिएको धनुषबाट छोडेका तीन फराकिलो फल भएका बाणले कर्णलाई छाती र पाखुरामा घोचिदिए।
11तब लाठीले हानिएको सर्पजस्तै कर्ण फर्किए र उनले हजारौँ तीक्ष्ण बाण छरेर भीमलाई ढाकिदिए।
12त्यसपछि भीम र राधाका पुत्रबीच भयङ्कर द्वन्द्व सुरु भयो। तब ती दुवै योद्धा दुई साँढेजस्तै गर्जे र तिनका आँखा क्रोधले घुम्न थाले।
13क्रोधले भरिएर र एकअर्कामाथि झम्टिँदै तिनीहरूले क्रोधपूर्वक एकअर्कालाई ललकारे। ती दुवै श्रेष्ठ योद्धा, एकअर्काको अत्यन्त नजिक आइसकेकाले —
14[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
15धनुषबाण चलाउन नसकेकाले आफ्ना गदाले लड्न थाले। तब भीमसेनले आफ्नो गदाले कर्णको रथको छत्रपीठ चूर पारिदिए; हे राजन्, त्यो साँच्चै अद्भुत देखियो। तब राधाका पराक्रमी पुत्रले एउटा गदा उठाएर —
16त्यसलाई भीमको रथमाथि फ्याँके। तर भीमले आफ्नै गदाले त्यसलाई भाँचिदिए। त्यसपछि भीमले एक पटक फेरि अधिरथका पुत्रमाथि बलपूर्वक एउटा गह्रौँ गदा फ्याँके।
17तब कर्णले त्यस गदामाथि सुन्दर पखेटा भएका र राम्ररी छोडिएका अनेक बाणले तथा अन्य बाणले पनि प्रहार गरे। तब त्यो गदा भीमतिरै फर्कियो —
18कर्णका बाणले रोकिएर, जसरी मन्त्रले वशमा परेको कुनै सर्प। त्यस गदा फर्कँदा भीमको विशाल ध्वजा —
19भाँचिएर खस्यो र उनका सारथि पनि त्यस गदाको चोटले अचेत भए। तब क्रोधले जल्दै भीमले कर्णमाथि आठ बाण छोडे —
20तथा, हे भरतवंशी, उनको ध्वजा, धनुष र छालाको ढालमाथि पनि। हे भरतवंशी, शत्रुवीरहरूका संहारक पराक्रमी भीमसेनले अत्यन्त सावधानीका साथ ती तीक्ष्ण बाणद्वारा कर्णको रथको ध्वजा, धनुष र छालाको ढाल काटिदिए। त्यसपछि राधाका पुत्रले अर्को दृढ तथा सुनले मोहोरिएको धनुष उठाएर धेरै बाण छोडे र तीबाट चाँडै नै भीमका भालुको रङ भएका अश्वको तथा अनि उनका दुवै पार्श्वरक्षकको वध गरिदिए।
21जब उनको रथ यसरी निरर्थक भयो, तब शत्रुदमन भीम चाँडै नै नकुलको रथमा यसरी हामफाले, जसरी कुनै सिंहले पर्वतको शिखरमा हाम फाल्दछ।
22यसै बीच, हे राजन्, महारथीहरूमा सर्वश्रेष्ठ ती दुवै — गुरु र शिष्य, द्रोण र अर्जुन — जो दुवै अस्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए, युद्धमा एकअर्कासँग लडिरहे।
23तिनीहरूले आफ्ना अस्त्रको प्रयोगको फुर्तीले, आफ्ना निशानाको अचुकताले र आफ्ना रथका गतिले मानिसहरूका नेत्र र मनलाई चकित पारिरहेका थिए।
24गुरु र शिष्यबीचको त्यो युद्ध, जसको समानता पहिले कहिल्यै देखिएको थिएन, देखेर अन्य योद्धाहरू लड्न छाडेर काँप्न थाले।
25तब ती दुवै वीर रणभूमिमा रथका नाना गति देखाउँदै एकअर्कालाई आफ्नो दाहिनेतिर छाड्ने प्रयत्न गर्न थाले।
26तब तिनको पराक्रम देखेर योद्धाहरू हर्षले भरिए। त्यसपछि द्रोण र ती पाण्डुपुत्रबीच एउटा प्रचण्ड युद्ध सुरु भयो —
27हे महाराज, त्यस्तै, जस्तो मासुको एउटा टुक्राका लागि आकाशमा दुई बाजबीच हुन्छ। कुन्तीका पुत्रलाई जित्नका लागि द्रोणले जे-जति प्रयत्न गरे —
28ती सबै अर्जुनले विफल पारिदिए, जो स्वयं पनि पूरा जोडले प्रयत्न गरिरहेका थिए। जब द्रोणले पाण्डुपुत्रमाथि कुनै श्रेष्ठता पाउन सकेनन् —
29तब अस्त्रका सम्पूर्ण ज्ञातामा अग्रगण्य उनले ऐन्द्र, पाशुपत, शास्त्र, वायव्य र वारुण अस्त्रको आवाहन गर्न थाले।
30तर जसै ती अस्त्र द्रोणको धनुषबाट निस्कन्थे, धनञ्जयले तिनलाई चाँडै नै नष्ट पारिदिन्थे। तब पृथाका पुत्रले ती सम्पूर्ण अस्त्रलाई आफ्नै अस्त्रले यथाविधि नष्ट पारे।
31त्यसपछि द्रोणले पृथाका पुत्रलाई उत्तम दिव्य बाणले ढाकिदिए। विजय पाउने इच्छाले उनले पार्थमाथि जुनसुकै अस्त्र छोडे —
32अर्जुनले त्यसलाई यथोचित उपायले नष्ट पारे। आफ्ना दिव्यास्त्रसम्मको —
33अर्जुनले नष्ट पारेपछि द्रोणले मनमनै उनको प्रशंसा गरे। हे भरतवंशी, तब शत्रुहरूलाई पीडा दिने ती द्रोणले अर्जुनजस्ता शिष्य भएकाले आफूलाई पृथ्वीका सम्पूर्ण अस्त्रज्ञाताभन्दा श्रेष्ठ माने। यसरी ती सम्पूर्ण महात्मा योद्धाहरूका बीच पृथाका पुत्रले रोकिँदा —
34द्रोण भरपूर प्रयत्न गर्दै प्रसन्नतापूर्वक अर्जुनको सामना गरिरहे र सारा समय विस्मयले भरिइरहे। तब आकाशमा हजारौँ देवता र गन्धर्व —
35तथा ऋषि र सिद्धहरूका समूह चारैतिर देखिए। अप्सरा, यक्ष र राक्षसहरूले भरिएको —
36त्यो आकाश एक पटक फेरि घेरिँदै आएका मेघपुञ्जले अन्धकारमय लाग्न थाल्यो। एउटा अशरीरी वाणी बारम्बार बोल्यो —
37द्रोण र महात्मा पाण्डुपुत्रको प्रशंसामा। जब द्रोण र पृथाका पुत्रले छोडेका अस्त्रका तेजले सम्पूर्ण दिशा प्रकाशित भए —
38तब त्यहाँ उपस्थित सिद्ध र ऋषिहरूले भने — "यो न मानवको, न असुरको, न राक्षसको, न देवताको र न गन्धर्वको युद्ध हो; निश्चय नै यो एउटा उच्च ब्राह्म युद्ध हो; यो भिडन्त अत्यन्त मनोहर र महान् अद्भुत छ। हामीले यस्तो न पहिले कहिल्यै देख्यौँ न सुन्यौँ।
39कहिले गुरुले पाण्डुपुत्रमाथि श्रेष्ठता पाउँथे र कहिले पाण्डुपुत्रले फेरि गुरुमाथि। तब ती दुवैबीच कुनै भेद गर्न कोही पनि समर्थ थिएन।
40यदि रुद्रले आफूलाई दुई भागमा बाँडेर आफैँसँग युद्ध गरून् भने, सायद यसको समान कुनै उदाहरण भेटिन सक्छ।
41गुरुमा शास्त्रको ज्ञान छ। पाण्डुपुत्रमा शास्त्रको ज्ञान पनि छ र तिनलाई प्रयोगमा ल्याउने उपाय पनि। द्रोणमा वीरता छ, जबकि पाण्डुपुत्रमा वीरता र बल — दुवै छन्।
42यी दुई योद्धामध्ये कसैलाई पनि युद्धमा शत्रुले रोक्न सक्दैन। यिनीहरूले चाहे भने देवतासहित सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको नाश गर्न सक्छन्।"
43हे महाराज, पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती दुवैलाई देखेर दृश्य र अदृश्य प्राणीहरूले यी वचन भने।
44त्यसपछि महाबुद्धिमान् द्रोणले ब्रह्मास्त्रको आवाहन गरे र त्यसले पार्थ तथा अदृश्य प्राणीहरूलाई पीडित पारे।
45तब पृथ्वी आफ्ना पर्वत, वन र रूखसहित काँप्न थाली। परस्पर विपरीत वायु बहन थाल्यो र समुद्रहरू विक्षुब्ध भए।
46जब महात्मा द्रोणले त्यो अस्त्र प्रयोगका लागि उठाए, तब कुरु र पाण्डव सेनाहरू तथा अन्य सम्पूर्ण प्राणी पनि आतङ्कले भरिए।
47तब, हे राजाहरूमा अग्रगण्य, पृथाका पुत्रले अन्य ब्रह्मास्त्रले द्रोणको त्यस अस्त्रलाई नष्ट पारे र तब सबै फेरि शान्त भयो।
48अन्ततः जब तीमध्ये कसैले पनि द्वन्द्वयुद्धमा आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई जित्न सकेनन्, तब दुवै सेनाबीच एउटा विशाल सङ्ग्राम सुरु भयो, जसले रणभूमिमा भयङ्कर अस्तव्यस्तता उत्पन्न गर्यो।
49हे राजन्, द्रोण र पाण्डुपुत्रबीच त्यस भयङ्कर भिडन्त चलिरहँदा एक पटक त केही पनि चिन्न सकिँदैनथ्यो।
50बाणका जालले आकाश यसरी ढाकियो, मानौँ मेघपुञ्जले; तब त्यसबाट उड्दै गरेको कुनै पनि आकाशचारी देखिएन।