घटोत्कच का वध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 180
संस्कृत
1संजय उवाच निहत्यालायुधं रक्षः प्रहृष्टात्मा घटोत्कचः। ननाद विविधान् नादान् वाहिन्याः प्रमुखे तव॥
2तस्य तं तुमुलं शब्दं श्रुत्वा कुञ्जरकम्पनम्। तावकानां महाराज भयमासीत् सुदारुणम्॥
3अलायुधविषक्तं तु भैमसेनि महाबलम्। दृष्ट्वा कर्णो महाबाहुः पञ्चालान् समुपाद्रवत्॥
4दशभिर्दशभिर्बाणैर्वृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ। दृढः पूर्णायतोत्सृष्टैर्बिभेद नतपर्वभिः॥
5ततः परमनाराचैर्युधामन्यूत्तमौजसौ। सात्यकिं च रथोदारं कम्पयामास मार्गणैः॥
6तेषामप्यस्यतां संख्ये सर्वेषां सव्यदक्षिणम्। मण्डलान्येव चापानि व्यदृश्यन्त जनाधिप॥
7तेषां ज्यातलनिर्घोषो रथनेमिस्वनश्च ह। मेघानामिव धर्मान्ते बभूव तुमुलो निशि॥
8ज्यानेमिघोषस्तनयित्नुमान् वै धनुस्तडिन्मण्डलकेतुशृङ्गः शरोघवर्षाकुलवृष्टिमांश्च संग्राममेघः च बभूव राजन्॥
9तदद्भुतं शैल इवाप्रकम्पो वर्षं महाशैलसमानसारः। विध्वंसयामास रणे नरेन्द्र वैकर्तनः शत्रुगणावमर्दी॥
10ततोऽतुलैर्वज्रनिपातकल्पैः शितैः शरैः काञ्चनचित्रपुङ्खः। शत्रून् व्यपोहत् समरे महात्मा वैकर्तनः पुत्रहिते रतस्ते॥
11संछिन्नभिन्नध्वजिनश्च केचित् केचिच्छरैरर्दितभिन्नदेहाः। केचिद् विसूता विहयाश्च केचिद् वैकर्तनेनाशु कृता बभूवुः॥
12अविन्दमानास्त्वथ शर्म संख्ये यौधिष्ठिरं तं बलमभ्यपद्यन्। तान् प्रेक्ष्य भग्नान् विमुखोकृतांश्च घटोत्कचो रोषमतीव चक्रे॥
13आस्थाय तं काञ्चनरत्नचित्रं रथोत्तमं सिंहवत् संननादा वैकर्तनं कर्णमुपेत्य चापि विव्याध वज्रप्रतिमैः पृषत्कैः॥
14तौ कर्णिनाराचशिलीमुखैश्च नालीकदण्डासनवत्सदन्तैः। वराहकर्णैः सविपाठशृङ्गैः क्षुरप्रवर्धेश्च विनेदतुः खम्॥
15तद् बाणधारावृतमन्तरिक्षं तिर्यग्गताभिः समरे रराज। सुवर्णपुङ्खज्वलितप्रभाभि विचित्रपुष्पाभिरिव स्रजाभिः॥
16समाहितावप्रतिमप्रभावा वन्योन्यमाजघ्नतुरुत्तमास्त्रैः। तयोर्हि वीरोत्तमयोर्न कश्चिद् ददर्श तस्मिन् समरे विशेषम्॥
17अतीव तचित्रमतुल्यरूपं बभूव युद्धं रविभीमसून्चोः। समाकुलं शस्रनिपातघोरं दिवीव रावशुमतोः प्रमत्तम्॥
18संजय उवाच घटोत्कचं यदा कर्णो न विशेषयते नृप। ततः प्रादुश्चकारोग्रमस्रमस्रविदां वरः॥
19तेनास्रेणावधीत् तस्य रथं सहयसारथिम्। विस्थश्चापि हैडिम्बिः क्षिप्रमन्तरधीयत॥
20धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे मामकैः प्रतिपन्नं यत् तन्ममाचक्ष्व संजय॥
21संजय उवाच अन्तर्हितं राक्षसेन्द्रं विदित्वा सम्प्राक्रोशन् कुरवः सर्व एव। कथं नायं राक्षस: कूटयोधि हन्यात् कर्णं समरेऽदृश्यमानः॥
22ततः कर्णो लघुचित्रानयोधी सर्वा दिशः प्रावृणोद् बाणजालैः। न वै किञ्चत् प्रापतत् तत्र भूतं तमोभूते सायकैरन्तरिक्षे॥
23नैवाददानो न च संदधाना न चेषुधीः स्पृश्यमानः कराग्रैः। अदृश्यद् वै लाघवात् सूतपुत्रः सर्वं बाणैश्छादयानोऽन्तरिक्षम्॥
24ततो मायां दारुणामन्तरिक्षे घोरा भीमा विहितां राक्षसेन। अपश्याम लोहिताभ्रप्रकाशा देदीप्यन्तीमग्निशिखामिवोग्राम्॥
25नुल्काश्चापि ज्वलिताः कौरवेन्द्र। घोषश्चास्याः प्रादुरासीत् सुघोरः सहस्रशो नदतां दुन्दुभीनाम्॥
26ततः शराः प्रापतन् रुक्मपुङ्खाः शक्त्यष्टिप्रासमुसलान्यायुधानि। परश्वधास्तैलधौताश्च खगाः। प्रदीप्तानास्तोमराः पट्टिशाश्च॥
27मयूखिनः परिघा लोहबद्धा गदाश्चित्राः शितधाराश्च शूलाः। गुयॊ गदा हेमपट्टावनद्धाः शतघ्यश्च प्रादुरासन् समन्तात्॥
28महाशिलाश्चापतस्तत्र तव सहस्रशः साशनयश्च वज्राः। चक्राणि चानेकशतक्षुराणि प्रादुर्बभूवुर्खलनप्रभाणि॥
29तां शक्तिपाषाणपरश्वधानां प्रासासिवज्राशनिमुद्गराणाम्। वृष्टिं विशालां ज्वलितां पतन्तीं कर्णः शरौधैर्न शशाक हन्तुम्॥
30शराहतानां पततां हयानां वज्राहतानां च तथा गजानाम्। शिलाहतानां च महारथानां महान् निनादः पततां बभूव॥
31र्घटोत्कचेनाभिहतं समन्तात्। दौर्योधनं वै बलमार्तरूप मावर्तमानं ददृशे भ्रमत् तत्॥
32हाहाकृतं सम्परिवर्तमान संलीयमानं च विषण्णरूपम्। ते त्वार्यभावात् पुरुषप्रवीराः पराङ्मुखा नो बभूवुस्तदानीम्॥
33तां राक्षसी भीमरूपां सुघोरां वृष्टिं महाशस्रमयी पतन्तीम्। दृष्ट्वा बलौघांश्च निपात्यमानान् महद् भयं तव पुत्रान् विवेश॥
34शिवाश्च वैश्वानरदीप्तजिह्वाः सुभीमनादाः शतशा नदन्तीः। रक्षोगणान् नर्दतश्चापि वीक्ष्य नरेन्द्र योधा व्यथिता बभूवुः॥
35ते दीप्तजिह्वानलतीक्ष्णदंष्ट्रा विभीषणाः शैलनिकाशकायाः। नभोगताः शक्तिविषक्तहस्ता मेघा व्यमुञ्चन्निव वृष्टिमुग्राम्॥
36र्गदाभिरुग्रैः परिघैश्च दीप्तैः। वजैः पिनाकैरशनिप्रहारैः शतनिचक्रैर्मथिताश्च पेतुः॥ सैन्यं
37शूला भुशुण्ड्योऽश्मगुडाः शतघ्न्यः स्थूणाश्च कार्णायसपट्टनद्धाः। तेऽवाकिरंस्तव पुत्रस्य ततो रौद्रं कश्मलं प्रादुरासीत्॥
38विकीर्णान्त्रा विहतैरुत्तमाङ्गैः सम्भग्नाङ्गाः शिश्यिरे तत्र शूराः। छिन्ना हयाः कुञ्जराश्चापि भग्नाः संचूर्णिताश्चैव रथाः शिलाभिः॥
39एवं महच्छस्रवर्षं सृजन्त स्ते यातुधाना भुवि घोररूपाः। मायासृष्टास्तत्र घटोत्कचेन नामुञ्चन् वै याचमानं न भीतम्॥
40तस्मिन् घोरे कुरुवीरावमर्दे कालोत्सृष्टे क्षत्रियाणामभावे। ते वै भग्नाः सहसा व्यद्रवन्त प्राक्रोशन्तः कौरवाः सर्व एव॥
41पलायध्वं कुरवो नैतदस्ति सेन्द्रा देवा घनन्ति नः पाण्डवार्थे। तथा तेषां मजतां भारतानां तस्मिन् द्वीपः सूतपुत्रो बभूव॥
42तस्मिन् संक्रन्दे तुमुले वर्तमाने सैन्ये भग्ने लीयमाने कुरूणाम्। अनीकानां प्रविभागेऽप्रकाशे नाज्ञायन्त कुरवो नेतरे च॥
43निर्मर्यादे विद्रवे घोररूपे सर्वा दिशः प्रेक्षमाणाः स्म शून्याः। तां शस्रवृष्टिमुरसा गाहमानं कर्णं स्मैकं तत्र राजन्नपश्यन्॥
44ततो बाणैरावृणोदन्तरिक्षं दिव्यां मायां योधयन् राक्षसस्य। ह्रीमान् कुर्वन् दुष्करं चार्यकर्म नैवामुह्यत् संयुगे सूतपुत्रः॥
45ततो भीताः समुदैक्षन्त कर्णं राजन् सर्वे सैन्धवा बालिकाश्चा असम्मोहं पूजयन्तोऽस्य संख्ये सम्पश्यन्तो विजयं राक्षसस्य॥
46तेनोत्सृष्टा चक्रयुक्ता शतघ्नी समं सर्वांश्चतुरोऽश्वाञ्जघान। ते जानुभिर्जगतीमन्वद्यन् गतासवो निर्दशनाक्षिजिह्वाः॥
47दन्तर्मनाः कुरुषु प्राद्रवत्सु। दिव्ये चारो मायया वध्यमाने नैवामुह्यचिन्तयन् प्राप्तकलम्॥
48ततोऽब्रुवन् कुरवः सर्व एव कर्णं दृष्ट्वा घोररूपां च मायाम्। शक्त्या रक्षो जहि कर्णाद्य तूर्णं नश्यन्त्येते कुरवो धार्तराष्ट्राः॥
49करिष्यत: किञ्च नो भीमपार्थों तपन्तमेनं जहि पापं निशीथे। यो नः संग्रामाद् घोररूपाद् विमुच्येत् स नः पार्थान् सबलान् योधयेत॥
50तस्मादेनं राक्षसं घोररूपं शक्त्या जहि त्वं दत्तया वासवेन। मा कौरवाः सर्व एवेन्द्रकल्पा रात्रियुद्धे कर्ण नेशुः सयोधाः॥
51स वध्यमानो रक्षसा वै निशीथे दृष्ट्वा राजस्रास्यमानं बलं च। महच्छ्रुत्वा निनदं कौरवाणां मतिं दधे शक्तिमोक्षाय कर्णः॥
52स वै क्रुद्धः सिंह इवात्यमर्षी नामर्षयत् प्रतिघातं रणेऽसौ। शक्तिं श्रेष्ठां वैजयन्तीमसह्यां समाददे तस्य वधं चिकीर्षन्॥
53यासौ राजनिहिता वर्षपूगान् वधायाजौ सत्कृता फाल्गुनस्य। यां वै प्रादात् सूतपुत्राय शक्रः शक्तिं श्रेष्ठां कुण्डलाभ्यां निमाय॥
54तां वै शक्तिं लेलिहानां प्रदीप्तां पाशैर्युक्तामन्तकस्येव जिह्वाम्। मृत्योः स्वसारं ज्वलितामिवोल्का वैकर्तनः प्राहिणोद् राक्षसाय॥
55तामुत्तमां परकायावहन्त्री दृष्ट्वा शक्तिं बाहुसंस्थां ज्वलन्तीम्। भीतं रक्षो विप्रदुद्राव राजन् कृत्वाऽऽत्मानं विध्यतुल्यप्रमाणम्॥
56दृष्ट्वा शक्तिं कर्णबाह्वन्तरस्थां नेदुर्भूतान्यन्तरिक्षे नरेन्द्र। ववुर्वातास्तुमुलाश्चापि राजन् सनिर्याता चाशनिर्गा जगाम॥
57सा तां मायां भस्म कृत्वा ज्वलन्ती भित्त्वा गाढं हृदयं राक्षसस्य। ऊर्ध्वं ययौ दीप्यमाना निशायां नक्षत्राणामन्तराण्याविवेश॥
58दिव्यैर्नागैर्मानुषै राक्षसैश्चा नदन् नादान् विविधान् भैरवांश्च प्राणानिष्टांस्त्याजितः शक्रशक्त्या॥
59इदं चान्यचित्रमाश्चर्यरूपं चकारासौ कर्म शत्रुक्षयाया तस्मिन् काले शक्तिनिर्भिन्नमर्मा बभौ राजशैलमेघप्रकाशः॥
60ततोऽन्तरिक्षादपतद् गतासुः स राक्षसेन्द्रो भुवि भिन्नदेहः। अवाक्शिराः स्तब्धगात्रो विजिह्वो घटोत्कचो महदास्थाय रूपम्॥
61स तद् रूपं भैरवं भीमकर्मा भीमं कृत्वा भैमसेनिः पपात। हतोऽप्येवं तव सैन्येकदेश मपोथयत् स्वेन देहेन राजन्॥
62एतद् रक्षः स्वेन कायेण तूर्णं मतिप्रमाणेन विवर्धता च। रक्षौहिणीं तव तूर्णं जघान॥
63भैर्यः शङ्खा मुरजाश्चानकाच। दग्धां मायां निहतं राक्षसं च दृष्ट्वा हृष्टाः कौरवेयाः॥
64ततः कर्णः कुरुभिः पूज्यमानो यथा शक्रो वृत्रवधे मरुद्भिः। अन्वारूढस्तव पुत्रस्य यानं हृष्टश्चापि प्राविशत् तत् स्वसैन्यम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Having slain the Rakshasa Alayudha Ghatotkacha was greatly delighted; and then standing at the very van of the troops he began to utter diverse kinds of roars.
2Those loud roars of his, capable of his making an elephant tremble, entering into the car of troops, struck a great panic to their hearts, O mighty monarch.
3Meanwhile the mighty-armed Karna, beholding the highly puissant son of Bhima engaged with Alayudha, rushed against the Panchalas.
4He proceeded against Dhristadyumna and Sikhandin, each with ten strong and straight shafts, shot from his bow drawn to its fullest stretch.
5Thereafter with a group of other arrows, consisting of Narachas, & c., the son of Suta caused Yudhamanyu, Uttamanjas and the mighty car-warrior Satyaki to tremble.
6The bows of all those warriors also, O king, engaged in shooting shafts right and left, were also seen incessantly to be deawn in a circle.
7In that night the sound of their palms and the twang of their bow-strings and the clatter of their car-wheels were so loud as to resemble and rumble of cloud at the end of summer.
8Then, O monarch, that battle appeared to be a cloud of which the sound of car-clatter and bow-twang consisted the roar of thunder; the bows of warriors its flashes and showers of arrows it torrents of rain.
9O foremost of kings, then Vikartana's son Karna, that crusher of his foes, immovable like a hill and equal to a hill in personal proportions, destroyed that wonderful shower of arrows.
10Then Vikartana's son, high-souled, ever devoted to the interests of your sons, began to slay his adversaries in that battle, with Tomaras, which, in their fall, resembled the thunder-bolt and also with sharp arrows furnished with variegated wings of gold.
11Some (of the enemy's host) then had their standards broken and torn; some had their bodies torn and mangled with sharp arrows. Some were deprived of their charioteers, some of their horses and some were soon maimed by Vikartana's son.
12Getting no refuge, the Panchala host then fell back upon the division of Yudhishthira. Beholding these troops broken and compelled to turn away, Ghatotkacha then became excited to the highest pitch of fury.
13Then mounting on his excellent car adorned with gold and gems, he began to roar like a lion. Thereafter approaching Vikartana's son Karna he pierced him with arrows resembling the bolt of Heaven itself,
14They both then covered the welkin with showers of barbed arrows, Narachas, Silimukhas, Nalikas, Dandas, Asanis. Vatsyadantas, Varahakarnas and broad-headed and razor-faced arrows and shafts pointed like horns.
15The welkin then, shrouded with that arrowy shower, appeared in consequence of these gold-winged shafts of burning effulgence flying straight through it, as if hung with festoons of beautiful flowers.
16Of unequaled splendour, they both were each other's match and they then wounded each other with excellent weapons. None could then find any superiority of either of those two excellent heroes.
17The battle, that was thus fought between the sons of Surya and Bhima and in which showers of arrows were discharged, looked highly charming and presented almost of unequaled aspect like what is seen in the fierce encounter between Rahu and the sun in the heavens.
18Sanjaya said When, o king, Ghatotkacha, that foremost of all wielders of weapons, found that could get no advantage over Karna he invoked into existence an exceedingly fierce weapon.
19Then with that weapon having at first slain Karna's steed, the Rakshasa next destroyed his driver. And then the son of Hidimba quickly rendered himself invisible even then and there,
20Dhritarashtra said When that Rakshasa, after fighting by underhand measures, had thus disappeared, O Sanjaya, describe to me what befell my troops then.
21Sanjaya said Then beholding the Rakshasa disappear, all the Kurus then exclaimed aloud Saying-"Appearing next to view, the Rakshasa, fighting by underhand means, will certainly slay Karna.”
22Thereupon Karna, who was endued with extreme lightness in the use of diverse weapons, covered all the points of the compass with bis arrowy net-work. Then in consequence of the welkin being darkened by those showers of arrows, no creature could be seen distinguished.
23So great was the lightness of hand displayed by the son of Suta that nobody could then mark when the touched his quiver with his fingers, when he placed his arrows on the bowstring and when he aimed and let them off. The whole welkin was then darkened with his shafts.
24Then a fierce and dreadful illusion was invoked into existence in the welkin by the Rakshasa. We then beheld in the sky what appeared to be amass of red cloud resembling the terrible flames of a raging fire.
25O ruler of the Kurus, then from that cloud were seen to issue out flashes of lightning and burning flame-beams. Tremendous roars also issued therefrom, resembling the din of thousands of drums beaten simultaneously.
26From it also fell many gold-winged shafts, spears, javelins, heavy clubs and such other weapons, as also battle-axes, swords cleansed with oil and axes of blazing edges and darts.
27And spiked bludgeons pouring shinning rays, charming maces made of iron, long lances of keen points, heavy maces adorned with gold and entwined with strings and Shataghnis all around.
28Large stones drooped from it and thousands of thunderbolts with loud clap and hundreds of wheels and razors of the effulgence of fire.
29Shooting countless arrows Karna then failed to destroy that thick and blazing shower of lances, swords, clubs, mallets, thunderbolts Asains and axes.
30Then a tremendous uproar was caused there as horse fell struck with arrows, elephants came down being crushed with thunderbolts and car-warriors fell deprived of life by other weapons.
31Afflicted all around with the fall of dreadful weapons of various kinds discharged by Ghatotkacha and army of Duryodhana, in great distress, were seen to move helplessly on the field of battle.
32Cries of Alas and Oh then arose there; and the warriors with their cheerless expression indicted as if they were on the verge of ruin. But those foremost of men, inspired as they were with honorable sentiments, did not then leave the field with faces turned round.
33Then beholding that immensely terrible and awful shower of weapons invoked into existence by the illusive energy of the Rakshasa and seeing their own troops felled incessantly by it, your sons were seized with a great panic.
34Jackals having tongues like the leaping flames of fire began to utter fierce howls by hundreds; the Rakshasa also uttered fierce yells. Hearing these disagreeable sounds, O king, your troops were greatly afflicted.
35Those fierce Rakshasas having fiery tongues, blazing countenances and sharp teeth and forms huge as mountains, car-reering through the sky with lances in grasp, appeared like clouds pouring torrents of rain.
36Wounded and crushed with those dreadful arrows, spears, darts, maces, spiked bludgeons of great lustre, thunder-bolts, trident, Asanis, wheels and Shataghnis, the Kaurava troops began to fall down.
37The Rakshasas then went on pouring upon the warriors of your sons long spears and treacle and Shataghnis and Sthunas made of steel and covered with strings of jute and all the combatants became confounded.
38heroic warriors with weapons broken or falling off from their gasp or deprived of heads or with maimed limbs, began to fall down on the field. Then steeds and elephants and chariots were also crushed to pieces by the shower of stones.
39Those Yatudhanas of terrible forms created by Ghatotkacha by the help of his illusive powers, pouring that thick shower of mighty weapons, spread neither those that were frightened nor those that begged for mercy.
40In the ruthless slaughter of Kuru heroes, brought on by Death himself, in that extermination ou Kshatriyas the Kaurava warriors suddenly broke and fled with speed,
41"Fly, O Kouravas, all is lost. The gods with Indra at their head are slaying us for the sake of the Pandavas.” At that time there was nobody that could save the sinking Bharata troops."
42During that terrible uproar and shout and carnage of the Kurus, the divisions loosing their distinguishing marks the parties could not be differentiated from one another.
43In that dreadful fight in which nobody paid any regard for any one else, every side of the field, when looked at, appeared to be said, O monarch. Karna alone was then to be seen drowned in that downpour of arrows.
44Then Karna covered the welkin with his shafts, striking agair..t that celestial illusion of the Rakshasas. The son of Suta, endowed with modesty and achieving the most difficult and praiseworthy feats, was not at all confounded in that battle.
45was O king, then all the Saindhavas and Valhikas looked in fear at Karna whose senses were not confounded in that fight. And they all applauded him whether they looked at the triumphs of the Rakshasa.
46Thereafter a Sataghni, furnished with wheels, discharged at Karna by Ghatotkacha and it detached at once the four steeds of Karna. These horses then fell down on their knees, deprived of life, teeth, eyes and tongues.
47Then descending from his horseless chariot and seeing the Kouravas fly away and beholding his own celestial weapons repulsed by the illusion of the Rakshasa, Karna, not at all confounded, turned his mind inwards and then began to reflect as to what he should do next.
48At that time all the Kouravas, beholding Karna and the terrible the terrible illusion of the Rakshasas, cried out saying-O Karna, slay the Rakshasa with your dart. The Kouravas and the Dhritarashtras are on the point of being exterminated.
49What can Bhima or Arjuna do to us? Slay this wicked Rakshasa, who is consuming us all, at this dead of night. They, that will escape alive form this encounter, will fight with the Parthas tomorrow.
50Therefore slay this dreadful Rakshasa now with that dart given to you by Vasava. O Karna, let not these great warriors, the Kouravas these royal combatants that resemble Indra himself be all exterminated in this nightfight.
51Then Karna, seeing the Rakshasa alive at the middle of night and the Kuru army filled with fear and hearing also the loud wails of the latter, set his heart upon hurling his dart.
52Burning with wrath like an infuriate lion and unable to brook the assaults of the Rakshasa Karna took up that foremost of victory-giving and indomitable darts, desirous of achieving the destruction of Ghatotkacha.
53That dart. O monarch, which he had kent and worshipped through years for encompassing the slaughter of Pandu's son in battle, that excellent dart that Indra himself had given to Suta's son in exchange for the latter's ear-rings.
54That burning and dreadful dart entwined with strings and which seemed to long for blood, that terrible missile that looked like very tongue of death or his sister, that resplendent and fearful dart Vikartana's son now hurled at the Rakshasa.
55Thereupon seeing that excellent and glittering weapon, capable of penetrating of Suta's son, the Rakshasa fled away in fear making his body prodigious like the foot of the Vindhya hills.
56Then seeing that dart in the grasp of Karna all creatures, in the heavens, began to utter loud wails. Fearful winds began to blow and thunder with tremendous clap began to fall on the earth.
57Then that dart, destroying the blazing illusion and going through the breast of the Rakshasa, soared aloft and penetrated in the night into a stony constellation in the heavens.
58Thus having fought with various kinds of weapons with numerous heroic warriors and Rakshasa, Ghatotkacha, then uttering various dreadful roars, fell deprived of life with that dart of Indra.
59This is the most exceedingly wonderful feat that the Rakshasa achieved for the destruction of his foes viz., that at the time when his heart was penetrated by that dart he shone resplendent, O monarch, like a mightymountain or a mass of clouds.
60Deprived of life, that foremost of the Rakshasas, fell down on the ground from welkin. His body was torn, deprived of speech, head and tongue Gatotkacha extended his body in a very large form.
61Having assumed that terrible and dreadful figure, Bhimasena's son of frightful deeds fell down. When dying, O monarch, he fell upon a portion of your army and pressed those troops down by the weight of his own body.
62Then falling down with force, the Rakshasa, with his huge and still increasing body, desirous of benefiting the Pandavas, slew a full Akshauhini of your troops, while he himself gave up his life.
63Then a tremendous uproar composed of the war-cries of combatants, beasts, of conchs and sound of drums and cymbals arose there. The Kouravas, then beholding the Rakshasa slain and his illusion destroyed, uttered loud shouts of joy.
64Then Karna, applauded by the Kurus, as Shakra had been by the Marutas upon the death of Vritra, ascended behind the car of your son and becoming, the object of every body's sight entered the Kuru host.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — राक्षस अलायुध का वध करके घटोत्कच अत्यन्त प्रसन्न हुआ; और तब सेनाओं के ठीक सामने खड़ा होकर वह नाना प्रकार की गर्जनाएँ करने लगा।
2हाथी तक को काँपा देने में समर्थ उसकी वे प्रचण्ड गर्जनाएँ सेनाओं के कानों में प्रवेश करके, हे महाराज, उनके हृदयों में महान् आतङ्क भर देती थीं।
3इसी बीच महाबाहु कर्ण ने अत्यन्त पराक्रमी भीम के पुत्र को अलायुध से भिड़ा देखकर पाञ्चालों पर आक्रमण किया।
4उन्होंने पूरी तरह खींचे गए अपने धनुष से छोड़े हुए दस-दस दृढ़ और सीधे बाणों से धृष्टद्युम्न और शिखण्डी पर आक्रमण किया।
5तत्पश्चात् नाराच आदि अन्य बाणों के समूह से सूतपुत्र ने युधामन्यु, उत्तमौजा और महारथी सात्यकि को कँपा दिया।
6हे राजन्, दाएँ-बाएँ बाण छोड़ने में लगे उन समस्त योद्धाओं के धनुष भी निरन्तर मण्डलाकार खिंचे हुए दिखाई देते थे।
7उस रात्रि में उनकी हथेलियों का शब्द, उनकी प्रत्यञ्चाओं की टङ्कार और उनके रथ के पहियों की घरघराहट इतनी प्रचण्ड थी कि वह ग्रीष्म के अन्त में मेघों की गर्जना के समान जान पड़ती थी।
8तब, हे राजन्, वह युद्ध एक ऐसे मेघ के समान प्रतीत हुआ, जिसमें रथों की घरघराहट और धनुषों की टङ्कार वज्र की गर्जना थी; योद्धाओं के धनुष उसकी बिजलियाँ थीं और बाणों की वर्षा उसकी जलधाराएँ।
9हे राजाओं में अग्रगण्य, तब शत्रुओं को चूर करने वाले विकर्तन के पुत्र कर्ण ने, जो पर्वत के समान अटल और शारीरिक परिमाण में भी पर्वत के तुल्य थे, बाणों की उस अद्भुत वर्षा को नष्ट कर दिया।
10तब महात्मा विकर्तन के पुत्र, जो सदा आपके पुत्रों के हित में लगे रहते थे, उस युद्ध में अपने शत्रुओं का वध ऐसे तोमरों से करने लगे, जिनका गिरना वज्रपात के समान था, तथा स्वर्ण के चित्र-विचित्र पङ्खों वाले तीक्ष्ण बाणों से भी।
11(शत्रुसेना के) कुछ योद्धाओं की ध्वजाएँ टूट और फट गईं; कुछ के शरीर तीक्ष्ण बाणों से चिर और क्षत-विक्षत हो गए। कुछ अपने सारथियों से, कुछ अपने घोड़ों से वञ्चित हो गए और कुछ शीघ्र ही विकर्तन के पुत्र द्वारा अङ्गहीन कर दिए गए।
12कहीं शरण न पाकर पाञ्चाल सेना तब युधिष्ठिर की टुकड़ी की ओर हट गई। इन सेनाओं को छिन्न-भिन्न और पीछे मुड़ने को विवश देखकर घटोत्कच क्रोध की पराकाष्ठा तक उत्तेजित हो उठा।
13तब स्वर्ण और रत्नों से सजे अपने उत्तम रथ पर आरूढ़ होकर वह सिंह के समान गर्जने लगा। तत्पश्चात् विकर्तन के पुत्र कर्ण के समीप जाकर उसने उन्हें स्वयं स्वर्ग के वज्र के समान बाणों से बींध डाला।
14तब उन दोनों ने आकाश को कँटीले बाणों, नाराचों, शिलीमुखों, नालिकों, दण्डों, अशनियों, वत्सदन्तों, वराहकर्णों तथा चौड़े फल वाले, छुरे के समान मुख वाले और सींग के समान नोक वाले बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
15बाणों की उस वर्षा से आच्छादित वह आकाश, उसमें से सीधे उड़ते हुए जलती हुई आभा वाले उन स्वर्णपङ्ख बाणों के कारण ऐसा दिखाई देने लगा, मानो सुन्दर पुष्पों की झालरों से सजा हो।
16अतुलनीय तेज वाले वे दोनों एक-दूसरे के समान थे और उन्होंने उत्तम अस्त्रों से एक-दूसरे को घायल किया। उन दोनों श्रेष्ठ वीरों में से किसी की भी श्रेष्ठता तब कोई नहीं देख सका।
17सूर्य के पुत्र और भीम के पुत्र के बीच इस प्रकार लड़ा गया वह युद्ध, जिसमें बाणों की वर्षा होती रही, अत्यन्त मनोहर जान पड़ता था और लगभग अतुलनीय रूप प्रस्तुत करता था — जैसा आकाश में राहु और सूर्य के प्रचण्ड सङ्घर्ष में देखा जाता है।
18सञ्जय ने कहा — हे राजन्, जब समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य उस घटोत्कच ने देखा कि वह कर्ण पर कोई श्रेष्ठता नहीं पा सकता, तब उसने एक अत्यन्त प्रचण्ड अस्त्र का आवाहन किया।
19तब उस अस्त्र से पहले कर्ण के अश्वों का वध करके उस राक्षस ने फिर उनके सारथि को मार डाला। और तब हिडिम्बा का पुत्र वहीं का वहीं शीघ्र ही अदृश्य हो गया।
20धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब वह राक्षस छल-कपट से युद्ध करके इस प्रकार अदृश्य हो गया, तब मेरी सेनाओं पर क्या बीती — यह मुझे बताओ।
21सञ्जय ने कहा — तब उस राक्षस को अदृश्य होते देखकर समस्त कुरु ऊँचे स्वर में चिल्ला उठे — "फिर प्रकट होकर वह राक्षस छल से युद्ध करता हुआ निश्चय ही कर्ण का वध कर देगा।"
22तब नाना अस्त्रों के प्रयोग में अत्यन्त हस्तलाघव रखने वाले कर्ण ने समस्त दिशाओं को अपने बाणों के जाल से ढँक दिया। तब बाणों की उन वर्षाओं से आकाश के अन्धकारमय हो जाने के कारण कोई भी प्राणी स्पष्ट रूप से दिखाई नहीं देता था।
23सूतपुत्र का हस्तलाघव इतना अधिक था कि कोई यह लक्ष्य ही नहीं कर पाता था कि वे कब अपनी अङ्गुलियों से तूणीर को छूते हैं, कब प्रत्यञ्चा पर बाण चढ़ाते हैं और कब लक्ष्य साधकर उन्हें छोड़ते हैं। तब सारा आकाश उनके बाणों से अन्धकारमय हो गया था।
24तब उस राक्षस ने आकाश में एक प्रचण्ड और भयङ्कर माया का आवाहन किया। तब हमने आकाश में ऐसा कुछ देखा, जो धधकती अग्नि की भयङ्कर लपटों के समान रक्तवर्ण मेघपुञ्ज जान पड़ता था।
25हे कुरुओं के शासक, तब उस मेघ से बिजली की चमकें और जलती हुई ज्वालाओं की किरणें निकलती दिखाई दीं। उससे भयङ्कर गर्जनाएँ भी निकलीं, जो एक साथ बजाए गए सहस्रों दुन्दुभियों के शब्द के समान थीं।
26उससे अनेक स्वर्णपङ्ख बाण, शूल, भाले, भारी मुद्गर तथा वैसे ही अन्य अस्त्र गिरे, साथ ही परशु, तेल से चमकाई गई तलवारें, जलती धार वाले फरसे और बरछे भी।
27और चमकती किरणें बिखेरते काँटेदार मुद्गर, लोहे की बनी मनोहर गदाएँ, तीक्ष्ण नोक वाले लम्बे भाले, स्वर्ण से सजी और रस्सियों से लिपटी भारी गदाएँ तथा चारों ओर शतघ्नियाँ भी।
28उससे विशाल शिलाएँ गिरीं, प्रचण्ड कड़क के साथ सहस्रों वज्र, सैकड़ों चक्र और अग्नि के समान तेज वाले छुरे भी।
29असंख्य बाण छोड़ते हुए भी कर्ण शूलों, तलवारों, मुद्गरों, मुसलों, वज्रों, अशनियों और परशुओं की उस घनी तथा धधकती वर्षा को नष्ट न कर सके।
30तब वहाँ भयङ्कर कोलाहल मच गया, क्योंकि घोड़े बाणों से बिंधकर गिरने लगे, हाथी वज्रों से कुचले जाकर धराशायी होने लगे और रथी अन्य अस्त्रों से प्राण गँवाकर गिरने लगे।
31घटोत्कच द्वारा छोड़े गए नाना प्रकार के भयङ्कर अस्त्रों की वर्षा से चारों ओर से पीड़ित होकर दुर्योधन की सेना महान् व्यथा में रणभूमि पर असहाय होकर इधर-उधर भटकती दिखाई दी।
32तब वहाँ "हाय" और "ओह" के स्वर उठने लगे; और उदास मुख वाले वे योद्धा ऐसे जान पड़ते थे, मानो विनाश के कगार पर खड़े हों। किन्तु पुरुषों में अग्रगण्य वे वीर, जो मान-मर्यादा की भावना से प्रेरित थे, तब भी मुख फेरकर रणभूमि से नहीं भागे।
33तब उस राक्षस की मायाशक्ति से उत्पन्न अस्त्रों की उस अत्यन्त भयङ्कर और डरावनी वर्षा को देखकर तथा अपनी ही सेनाओं को उससे निरन्तर धराशायी होते देखकर आपके पुत्र महान् आतङ्क से ग्रस्त हो गए।
34अग्नि की लपकती लपटों के समान जीभ वाले सैकड़ों गीदड़ भयङ्कर हुँआ-हुँआ करने लगे; राक्षस भी भयङ्कर चीत्कार करने लगे। हे राजन्, इन अप्रिय शब्दों को सुनकर आपकी सेनाएँ अत्यन्त पीड़ित हुईं।
35अग्नि के समान जीभों, धधकते मुखों और तीक्ष्ण दाँतों वाले तथा पर्वतों के समान विशाल रूप वाले वे प्रचण्ड राक्षस, हाथों में शूल लिए आकाश में विचरण करते हुए, जलधाराएँ बरसाते मेघों के समान दिखाई देते थे।
36उन भयङ्कर बाणों, शूलों, बरछों, गदाओं, महान् तेज वाले काँटेदार मुद्गरों, वज्रों, त्रिशूलों, अशनियों, चक्रों और शतघ्नियों से घायल तथा कुचले जाकर कौरव सेनाएँ गिरने लगीं।
37तब वे राक्षस आपके पुत्रों के योद्धाओं पर लम्बे भाले, उबलती राल, शतघ्नियाँ तथा इस्पात की बनी और सन की रस्सियों से लिपटी स्थूणाएँ बरसाते रहे, और समस्त योद्धा व्याकुल हो उठे।
38टूटे हुए अथवा हाथों से छूटे अस्त्रों वाले, सिरों से रहित अथवा अङ्गभङ्ग हुए वीर योद्धा रणभूमि पर गिरने लगे। तब पत्थरों की वर्षा से घोड़े, हाथी और रथ भी चूर-चूर कर दिए गए।
39घटोत्कच द्वारा अपनी मायाशक्तियों की सहायता से रचे गए भयङ्कर रूप वाले वे यातुधान, प्रबल अस्त्रों की वह घनी वर्षा करते हुए, न भयभीतों को छोड़ते थे और न उन्हें, जो प्राणों की भीख माँगते थे।
40स्वयं मृत्यु द्वारा लाए गए कुरु वीरों के उस निर्मम संहार में, क्षत्रियों के उस विनाश में, कौरव योद्धा सहसा टूटकर वेग से भाग निकले —
41"हे कौरवो, भागो, सब कुछ नष्ट हो गया। इन्द्र के नेतृत्व में देवता पाण्डवों के लिए हमारा वध कर रहे हैं।" उस समय ऐसा कोई नहीं था, जो डूबती हुई भरत सेनाओं को बचा सके।
42कुरुओं के उस भयङ्कर कोलाहल, चीत्कार और संहार के बीच सेनाओं के पहचान-चिह्न ऐसे लुप्त हो गए कि एक पक्ष दूसरे से अलग पहचाना ही नहीं जा सकता था।
43उस भयङ्कर युद्ध में, जिसमें किसी ने किसी का ध्यान नहीं रखा, हे राजन्, रणभूमि का जो भी भाग देखा जाता, वही उदास दिखाई देता। तब केवल कर्ण ही बाणों की उस वर्षा में डूबे हुए दिखाई देते थे।
44तब कर्ण ने राक्षसों की उस दिव्य माया पर प्रहार करते हुए आकाश को अपने बाणों से ढँक दिया। विनयशील और अत्यन्त दुष्कर तथा प्रशंसनीय कर्म करने वाले वे सूतपुत्र उस युद्ध में तनिक भी व्याकुल नहीं हुए।
45हे राजन्, तब समस्त सैन्धव और वाह्लीक कर्ण की ओर भय से देखते रहे, जिनकी चेतना उस युद्ध में व्याकुल नहीं हुई थी। और वे सब उनकी प्रशंसा करते रहे, चाहे वे राक्षस की विजयों की ओर ही क्यों न देखते रहे हों।
46तत्पश्चात् घटोत्कच ने कर्ण पर पहियों से युक्त एक शतघ्नी छोड़ी, और उसने तत्क्षण कर्ण के चारों अश्वों को अलग कर दिया। तब वे घोड़े प्राण, दाँत, नेत्र और जिह्वा से रहित होकर घुटनों के बल गिर पड़े।
47तब अपने अश्वहीन रथ से उतरकर, कौरवों को भागते देखकर और अपने दिव्यास्त्रों को उस राक्षस की माया से विफल हुआ देखकर भी कर्ण तनिक भी व्याकुल न हुए; उन्होंने अपना मन भीतर की ओर मोड़ा और सोचने लगे कि अब उन्हें क्या करना चाहिए।
48उस समय समस्त कौरव कर्ण को तथा राक्षसों की उस भयङ्कर माया को देखकर पुकार उठे — "हे कर्ण, अपनी शक्ति से इस राक्षस का वध कीजिए। कौरव और धृतराष्ट्र के पुत्र विनाश के कगार पर हैं।
49भीम अथवा अर्जुन हमारा क्या कर लेंगे? इस दुष्ट राक्षस का वध कीजिए, जो इस अर्धरात्रि में हम सबको भस्म कर रहा है। जो इस सङ्ग्राम से जीवित बच निकलेंगे, वे कल पार्थों से युद्ध करेंगे।
50इसलिए वासव द्वारा आपको दी गई उस शक्ति से अब इस भयङ्कर राक्षस का वध कीजिए। हे कर्ण, ये महान् योद्धा, ये कौरव, स्वयं इन्द्र के समान ये राजकीय वीर इस रात्रियुद्ध में समाप्त न हो जाएँ।"
51तब अर्धरात्रि में उस राक्षस को जीवित देखकर, कुरु सेना को भय से भरा देखकर तथा उनके उच्च स्वर के विलाप सुनकर कर्ण ने अपनी वह शक्ति चलाने का मन बना लिया।
52मदमत्त सिंह के समान क्रोध से जलते हुए और उस राक्षस के आक्रमण सह न सकने के कारण कर्ण ने घटोत्कच के विनाश की इच्छा से विजयदायिनी और अजेय शक्तियों में अग्रगण्य उस शक्ति को उठा लिया।
53हे राजन्, वही शक्ति, जिसे उन्होंने युद्ध में पाण्डुपुत्र (अर्जुन) के वध का विधान करने के लिए वर्षों तक सँभालकर रखा और पूजा था — वही उत्तम शक्ति, जिसे स्वयं इन्द्र ने सूतपुत्र को उनके कुण्डलों के बदले में दिया था।
54रस्सियों से लिपटी वह जलती और भयङ्कर शक्ति, जो रक्त के लिए तरसती-सी जान पड़ती थी, वह भयानक अस्त्र, जो मृत्यु अथवा उसकी बहन की जिह्वा के समान दिखता था — वही देदीप्यमान और भयङ्कर शक्ति विकर्तन के पुत्र ने अब उस राक्षस पर फेंकी।
55तब सूतपुत्र की उस उत्तम, चमकती और भेदन में समर्थ शक्ति को देखकर वह राक्षस भय से भाग निकला और उसने अपने शरीर को विन्ध्य पर्वत की तराई के समान विशाल कर लिया।
56तब कर्ण के हाथ में वह शक्ति देखकर स्वर्ग के समस्त प्राणी उच्च स्वर में विलाप करने लगे। भयङ्कर वायु बहने लगी और प्रचण्ड कड़क के साथ वज्र पृथ्वी पर गिरने लगे।
57तब वह शक्ति उस धधकती माया को नष्ट करती हुई और उस राक्षस के वक्ष को चीरती हुई ऊपर उड़ी और रात्रि में आकाश के एक पाषाणमय नक्षत्रपुञ्ज में समा गई।
58इस प्रकार अनेक वीर योद्धाओं और राक्षसों से नाना प्रकार के अस्त्रों द्वारा युद्ध कर चुकने के पश्चात् घटोत्कच नाना भयङ्कर गर्जनाएँ करता हुआ इन्द्र की उस शक्ति से प्राणहीन होकर गिर पड़ा।
59उस राक्षस ने अपने शत्रुओं के विनाश के लिए जो सबसे अद्भुत कर्म किया, वह यह था कि जिस क्षण उसका हृदय उस शक्ति से बिंधा, उसी क्षण, हे राजन्, वह किसी विशाल पर्वत अथवा मेघपुञ्ज के समान देदीप्यमान हो उठा।
60प्राणों से रहित होकर राक्षसों में अग्रगण्य वह आकाश से पृथ्वी पर गिर पड़ा। उसका शरीर चिर गया था और वह वाणी, सिर तथा जिह्वा से रहित हो चुका था; तब घटोत्कच ने अपने शरीर को अत्यन्त विशाल रूप में फैला दिया।
61उस भयङ्कर और डरावने रूप को धारण किए हुए भयङ्कर कर्म करने वाले भीमसेन के पुत्र गिर पड़े। हे राजन्, मरते समय वे आपकी सेना के एक भाग पर गिरे और अपने शरीर के भार से उन सेनाओं को दबा दिया।
62तब वेग से गिरते हुए उस राक्षस ने अपने विशाल और निरन्तर बढ़ते शरीर से, पाण्डवों का हित करने की इच्छा से, आपकी सेना की एक पूरी अक्षौहिणी का वध कर डाला, जब वह स्वयं अपने प्राण त्याग रहा था।
63तब योद्धाओं के सिंहनादों, पशुओं की चीत्कारों, शङ्खों तथा दुन्दुभियों और झाँझों की ध्वनि से बना एक भयङ्कर कोलाहल वहाँ उठ खड़ा हुआ। तब कौरवों ने उस राक्षस को मारा गया और उसकी माया को नष्ट हुआ देखकर हर्ष के उच्च स्वर में सिंहनाद किया।
64तब कर्ण, जिनकी कुरुओं ने वैसे ही प्रशंसा की जैसे वृत्र के वध पर मरुद्गणों ने शक्र की थी, आपके पुत्र के रथ के पीछे चढ़े और सबकी दृष्टि का विषय बनते हुए कुरु सेना में प्रविष्ट हुए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — राक्षस अलायुधको वध गरेर घटोत्कच अत्यन्त प्रसन्न भए; र तब सेनाहरूको ठीक सामु उभिएर उनी नाना प्रकारका गर्जना गर्न थाले।
2हात्तीलाई समेत काँपाउन समर्थ उनका ती प्रचण्ड गर्जना सेनाहरूका कानमा प्रवेश गरेर, हे महाराज, तिनका हृदयमा महान् आतङ्क भरिदिन्थे।
3यसै बीच महाबाहु कर्णले अत्यन्त पराक्रमी भीमका पुत्रलाई अलायुधसँग भिडेको देखेर पाञ्चालहरूमाथि आक्रमण गरे।
4उनले पूरै तानिएको आफ्नो धनुषबाट छोडेका दस-दस दृढ र सीधा बाणले धृष्टद्युम्न र शिखण्डीमाथि आक्रमण गरे।
5त्यसपछि नाराच आदि अन्य बाणका समूहले सूतपुत्रले युधामन्यु, उत्तमौजा र महारथी सात्यकिलाई काँपाइदिए।
6हे राजन्, दायाँ-बायाँ बाण छोड्नमा लागेका ती सम्पूर्ण योद्धाका धनुष पनि निरन्तर मण्डलाकार तानिएका देखिन्थे।
7त्यस रातमा तिनका हत्केलाको शब्द, तिनका ताँदोको टङ्कार र तिनका रथका पाङ्ग्राको घडघडाहट यति प्रचण्ड थियो कि त्यो ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघको गर्जनाजस्तै लाग्थ्यो।
8तब, हे राजन्, त्यो युद्ध यस्तो मेघजस्तै प्रतीत भयो, जसमा रथको घडघडाहट र धनुषको टङ्कार वज्रको गर्जना थियो; योद्धाहरूका धनुष त्यसका बिजुली थिए र बाणको वर्षा त्यसका जलधारा।
9हे राजाहरूमा अग्रगण्य, तब शत्रुहरूलाई चूर पार्ने विकर्तनका पुत्र कर्णले, जो पर्वतजस्तै अटल र शारीरिक परिमाणमा पनि पर्वततुल्य थिए, बाणको त्यस अद्भुत वर्षालाई नष्ट पारे।
10तब महात्मा विकर्तनका पुत्र, जो सधैँ तपाईंका पुत्रहरूको हितमा लागिरहन्थे, त्यस युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूको वध यस्ता तोमरले गर्न थाले, जसको खसाइ वज्रपातजस्तै थियो, तथा सुनका चित्रविचित्र पखेटा भएका तीक्ष्ण बाणले पनि।
11(शत्रुसेनाका) केही योद्धाका ध्वजा भाँचिए र च्यातिए; केहीका शरीर तीक्ष्ण बाणले चिरिए र क्षतविक्षत भए। केही आफ्ना सारथिबाट, केही आफ्ना घोडाबाट वञ्चित भए र केही चाँडै नै विकर्तनका पुत्रद्वारा अङ्गहीन पारिए।
12कतै शरण नपाएर पाञ्चाल सेना तब युधिष्ठिरको टुकडीतिर पछि हट्यो। यी सेनालाई छिन्नभिन्न र पछि फर्कन बाध्य भएको देखेर घटोत्कच क्रोधको पराकाष्ठासम्म उत्तेजित भए।
13तब सुन र रत्नले सजिएको आफ्नो उत्तम रथमा आरूढ भई उनी सिंहजस्तै गर्जन थाले। त्यसपछि विकर्तनका पुत्र कर्णको समीप गएर उनले उनलाई स्वयं स्वर्गको वज्रजस्ता बाणले घोचिदिए।
14तब ती दुवैले आकाशलाई काँडेदार बाण, नाराच, शिलीमुख, नालिक, दण्ड, अशनि, वत्सदन्त, वराहकर्ण तथा फराकिलो फल भएका, छुराजस्तै मुख भएका र सिङजस्तै टुप्पा भएका बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
15बाणको त्यस वर्षाले आच्छादित त्यो आकाश, त्यसबाट सीधा उड्ने बल्दो आभा भएका ती सुनका पखेटा भएका बाणका कारण यस्तो देखिन थाल्यो, मानौँ सुन्दर पुष्पका झल्लरले सजिएको होस्।
16अतुलनीय तेज भएका ती दुवै एकअर्काका समान थिए र उनीहरूले उत्तम अस्त्रले एकअर्कालाई घाइते पारे। ती दुई श्रेष्ठ वीरमध्ये कसैको पनि श्रेष्ठता तब कसैले देख्न सकेन।
17सूर्यका पुत्र र भीमका पुत्रबीच यसरी लडिएको त्यो युद्ध, जसमा बाणको वर्षा भइरह्यो, अत्यन्त मनोहर लाग्थ्यो र लगभग अतुलनीय रूप प्रस्तुत गर्थ्यो — जस्तो आकाशमा राहु र सूर्यको प्रचण्ड सङ्घर्षमा देखिन्छ।
18सञ्जयले भने — हे राजन्, जब सम्पूर्ण अस्त्रधारीमा अग्रगण्य ती घटोत्कचले देखे कि उनले कर्णमाथि कुनै श्रेष्ठता पाउन सक्दैनन्, तब उनले एउटा अत्यन्त प्रचण्ड अस्त्रको आवाहन गरे।
19तब त्यस अस्त्रले पहिले कर्णका अश्वको वध गरेर त्यस राक्षसले फेरि उनका सारथिलाई मारिदिए। र तब हिडिम्बाका पुत्र त्यहीँको त्यहीँ चाँडै नै अदृश्य भए।
20धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब त्यो राक्षस छलकपटले युद्ध गरेर यसरी अदृश्य भयो, तब मेरा सेनाहरूमाथि के बित्यो — त्यो मलाई बताऊ।
21सञ्जयले भने — तब त्यस राक्षसलाई अदृश्य भएको देखेर सम्पूर्ण कुरुहरू उच्च स्वरमा कराए — "फेरि प्रकट भई त्यो राक्षसले छलले युद्ध गर्दै निश्चय नै कर्णको वध गर्नेछ।"
22तब नाना अस्त्रको प्रयोगमा अत्यन्त हस्तलाघव राख्ने कर्णले सम्पूर्ण दिशालाई आफ्ना बाणको जालले ढाकिदिए। तब बाणका ती वर्षाले आकाश अन्धकारमय भएकाले कुनै पनि प्राणी स्पष्ट रूपमा देखिँदैनथ्यो।
23सूतपुत्रको हस्तलाघव यति धेरै थियो कि कसैले यो लक्ष्य नै गर्न सक्दैनथ्यो कि उनले कहिले आफ्ना औँलाले तरकस छुन्छन्, कहिले ताँदोमा बाण चढाउँछन् र कहिले लक्ष्य ताकेर तिनलाई छोड्छन्। तब सारा आकाश उनका बाणले अन्धकारमय भइसकेको थियो।
24तब त्यस राक्षसले आकाशमा एउटा प्रचण्ड र भयङ्कर मायाको आवाहन गरे। तब हामीले आकाशमा यस्तो केही देख्यौँ, जो दन्किरहेको अग्निका भयङ्कर ज्वालाजस्तै रक्तवर्ण मेघपुञ्ज लाग्थ्यो।
25हे कुरुहरूका शासक, तब त्यस मेघबाट बिजुलीका चमक र बल्दा ज्वालाका किरण निस्केको देखियो। त्यसबाट भयङ्कर गर्जना पनि निस्के, जो एकैसाथ बजाइएका हजारौँ दुन्दुभीको शब्दजस्तै थिए।
26त्यसबाट अनेक सुनका पखेटा भएका बाण, शूल, भाला, गह्रौँ मुद्गर तथा त्यस्तै अन्य अस्त्र खसे, साथै परशु, तेलले चम्काइएका तरबार, बल्दो धार भएका बन्चरो र बर्छी पनि।
27र चम्किला किरण छर्ने काँडेदार मुद्गर, फलामका बनेका मनोहर गदा, तीक्ष्ण टुप्पा भएका लामा भाला, सुनले सजिएका र डोरीले बेरिएका गह्रौँ गदा तथा चारैतिर शतघ्नी पनि।
28त्यसबाट विशाल शिला खसे, प्रचण्ड कडकसहित हजारौँ वज्र, सयौँ चक्र र अग्निजस्तै तेज भएका छुरा पनि।
29असङ्ख्य बाण छोड्दा पनि कर्णले शूल, तरबार, मुद्गर, मुसल, वज्र, अशनि र परशुको त्यो बाक्लो तथा दन्किँदो वर्षालाई नष्ट पार्न सकेनन्।
30तब त्यहाँ भयङ्कर कोलाहल मच्चियो, किनभने घोडाहरू बाणले घोचिएर ढल्न थाले, हात्तीहरू वज्रले कुल्चिएर धराशायी हुन थाले र रथीहरू अन्य अस्त्रले प्राण गुमाएर ढल्न थाले।
31घटोत्कचले छोडेका नाना प्रकारका भयङ्कर अस्त्रको वर्षाले चारैतिरबाट पीडित भई दुर्योधनको सेना महान् व्यथामा रणभूमिमा असहाय भई यताउता भौँतारिएको देखियो।
32तब त्यहाँ "हाय" र "ओहो" का स्वर उठ्न थाले; र उदास मुख भएका ती योद्धा यस्ता लाग्थे, मानौँ विनाशको छेउमा उभिएका होऊन्। तर पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती वीर, जो मानमर्यादाको भावनाले प्रेरित थिए, तब पनि मुख फर्काएर रणभूमिबाट भागेनन्।
33तब त्यस राक्षसको मायाशक्तिबाट उत्पन्न अस्त्रको त्यो अत्यन्त भयङ्कर र डरलाग्दो वर्षा देखेर तथा आफ्नै सेनालाई त्यसबाट निरन्तर धराशायी भइरहेको देखेर तपाईंका पुत्रहरू महान् आतङ्कले ग्रस्त भए।
34अग्निका लप्किँदा ज्वालाजस्तै जिब्रो भएका सयौँ स्याल भयङ्कर रूपमा कराउन थाले; राक्षसहरू पनि भयङ्कर चीत्कार गर्न थाले। हे राजन्, यी अप्रिय शब्द सुनेर तपाईंका सेनाहरू अत्यन्त पीडित भए।
35अग्निजस्तै जिब्रो, दन्किँदो मुख र तीक्ष्ण दाँत भएका तथा पर्वतजस्तै विशाल रूप भएका ती प्रचण्ड राक्षस, हातमा शूल लिएर आकाशमा विचरण गर्दै, जलधारा बर्साउने मेघजस्तै देखिन्थे।
36ती भयङ्कर बाण, शूल, बर्छी, गदा, महान् तेज भएका काँडेदार मुद्गर, वज्र, त्रिशूल, अशनि, चक्र र शतघ्नीले घाइते तथा कुल्चिएर कौरव सेनाहरू ढल्न थाले।
37तब ती राक्षसहरूले तपाईंका पुत्रहरूका योद्धामाथि लामा भाला, उम्लिएको राल, शतघ्नी तथा इस्पातका बनेका र सनका डोरीले बेरिएका स्थूणा बर्साइरहे, र सम्पूर्ण योद्धा व्याकुल भए।
38भाँचिएका अथवा हातबाट छुटेका अस्त्र भएका, टाउकोविहीन अथवा अङ्गभङ्ग भएका वीर योद्धाहरू रणभूमिमा ढल्न थाले। तब ढुङ्गाको वर्षाले घोडा, हात्ती र रथ पनि चूरचूर पारिए।
39घटोत्कचले आफ्ना मायाशक्तिको सहायताले रचेका भयङ्कर रूपका ती यातुधानले, प्रबल अस्त्रको त्यो बाक्लो वर्षा गर्दै, न भयभीतलाई छाड्थे न तिनलाई, जो प्राणको भीख माग्थे।
40स्वयं मृत्युले ल्याएको कुरु वीरहरूको त्यस निर्मम संहारमा, क्षत्रियहरूको त्यस विनाशमा, कौरव योद्धाहरू सहसा टुटेर वेगले भागे —
41"हे कौरवहरू, भाग, सबै नष्ट भयो। इन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरूले पाण्डवहरूका लागि हाम्रो वध गरिरहेका छन्।" त्यस बेला यस्तो कोही थिएन, जसले डुब्दै गरेका भरत सेनालाई बचाउन सकोस्।
42कुरुहरूको त्यस भयङ्कर कोलाहल, चीत्कार र संहारका बीच सेनाहरूका पहिचान-चिह्न यसरी लोप भए कि एउटा पक्ष अर्कोबाट छुट्याउनै सकिँदैनथ्यो।
43त्यस भयङ्कर युद्धमा, जसमा कसैले कसैको ख्याल राखेन, हे राजन्, रणभूमिको जुनसुकै भाग हेरे पनि त्यही उदास देखिन्थ्यो। तब केवल कर्ण मात्र बाणको त्यस वर्षामा डुबेका देखिन्थे।
44तब कर्णले राक्षसहरूको त्यस दिव्य मायामाथि प्रहार गर्दै आकाशलाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए। विनयशील र अत्यन्त दुष्कर तथा प्रशंसनीय कर्म गर्ने ती सूतपुत्र त्यस युद्धमा अलिकति पनि व्याकुल भएनन्।
45हे राजन्, तब सम्पूर्ण सैन्धव र वाह्लीक कर्णतिर भयले हेरिरहे, जसको चेतना त्यस युद्धमा व्याकुल भएको थिएन। र तिनीहरू सबैले उनको प्रशंसा गरिरहे, चाहे तिनीहरू राक्षसका विजयतिर नै किन नहेरिरहेका होऊन्।
46त्यसपछि घटोत्कचले कर्णमाथि पाङ्ग्राले युक्त एउटा शतघ्नी छोडे, र त्यसले तत्क्षण कर्णका चारवटै अश्वलाई अलग पारिदियो। तब ती घोडा प्राण, दाँत, नेत्र र जिब्रोविहीन भई घुँडाका बलमा ढले।
47तब आफ्नो अश्वविहीन रथबाट ओर्लिएर, कौरवहरूलाई भागेको देखेर र आफ्ना दिव्यास्त्रलाई त्यस राक्षसको मायाले विफल भएको देखेर पनि कर्ण अलिकति पनि व्याकुल भएनन्; उनले आफ्नो मन भित्रतिर फर्काए र सोच्न थाले कि अब उनले के गर्नुपर्छ।
48त्यस बेला सम्पूर्ण कौरवहरू कर्णलाई तथा राक्षसहरूको त्यस भयङ्कर मायालाई देखेर कराए — "हे कर्ण, आफ्नो शक्तिले यस राक्षसको वध गर्नुहोस्। कौरव र धृतराष्ट्रका पुत्रहरू विनाशको छेउमा छन्।
49भीम अथवा अर्जुनले हाम्रो के गर्न सक्लान्? यस दुष्ट राक्षसको वध गर्नुहोस्, जसले यस मध्यरातमा हामी सबैलाई भस्म पारिरहेको छ। जो यस सङ्ग्रामबाट जीवित उम्कनेछन्, तिनीहरूले भोलि पार्थहरूसँग युद्ध गर्नेछन्।
50त्यसैले वासवले तपाईंलाई दिएको त्यस शक्तिले अब यस भयङ्कर राक्षसको वध गर्नुहोस्। हे कर्ण, यी महान् योद्धा, यी कौरव, स्वयं इन्द्रजस्तै यी राजकीय वीर यस रात्रियुद्धमा समाप्त नहोऊन्।"
51तब मध्यरातमा त्यस राक्षसलाई जीवित देखेर, कुरु सेनालाई भयले भरिएको देखेर तथा तिनका उच्च स्वरका विलाप सुनेर कर्णले आफ्नो त्यो शक्ति चलाउने मन बनाए।
52मदमत्त सिंहजस्तै क्रोधले जल्दै र त्यस राक्षसका आक्रमण सहन नसकेकाले कर्णले घटोत्कचको विनाशको इच्छाले विजयदायिनी र अजेय शक्तिहरूमा अग्रगण्य त्यस शक्तिलाई उठाए।
53हे राजन्, त्यही शक्ति, जसलाई उनले युद्धमा पाण्डुपुत्र (अर्जुन)को वधको विधान गर्नका लागि वर्षौँसम्म सम्हालेर राखेका र पूजा गरेका थिए — त्यही उत्तम शक्ति, जुन स्वयं इन्द्रले सूतपुत्रलाई उनका कुण्डलको बदलामा दिएका थिए।
54डोरीले बेरिएको त्यो बल्दो र भयङ्कर शक्ति, जो रगतका लागि तिर्खाएजस्तै लाग्थ्यो, त्यो भयानक अस्त्र, जो मृत्यु अथवा उसकी बहिनीको जिब्रोजस्तै देखिन्थ्यो — त्यही देदीप्यमान र भयङ्कर शक्ति विकर्तनका पुत्रले अब त्यस राक्षसमाथि फ्याँके।
55तब सूतपुत्रको त्यो उत्तम, चम्किलो र भेदन गर्न समर्थ शक्ति देखेर त्यो राक्षस भयले भाग्यो र उसले आफ्नो शरीरलाई विन्ध्य पर्वतको फेदजस्तै विशाल पार्यो।
56तब कर्णको हातमा त्यो शक्ति देखेर स्वर्गका सम्पूर्ण प्राणी उच्च स्वरमा विलाप गर्न थाले। भयङ्कर वायु बहन थाल्यो र प्रचण्ड कडकसहित वज्र पृथ्वीमा खस्न थाले।
57तब त्यो शक्तिले त्यो दन्किँदो मायालाई नष्ट पार्दै र त्यस राक्षसको छाती चिर्दै माथि उड्यो र रातमा आकाशको एउटा पाषाणमय नक्षत्रपुञ्जमा समायो।
58यसरी अनेक वीर योद्धा र राक्षसहरूसँग नाना प्रकारका अस्त्रले युद्ध गरिसकेपछि घटोत्कच नाना भयङ्कर गर्जना गर्दै इन्द्रको त्यस शक्तिले प्राणहीन भई ढले।
59त्यस राक्षसले आफ्ना शत्रुहरूको विनाशका लागि जुन सबभन्दा अद्भुत कर्म गरे, त्यो यो थियो कि जुन क्षण उनको हृदय त्यस शक्तिले घोचियो, त्यही क्षण, हे राजन्, उनी कुनै विशाल पर्वत अथवा मेघपुञ्जजस्तै देदीप्यमान भए।
60प्राणविहीन भई राक्षसहरूमा अग्रगण्य उनी आकाशबाट पृथ्वीमा खसे। उनको शरीर चिरिएको थियो र उनी वाणी, टाउको तथा जिब्रोविहीन भइसकेका थिए; तब घटोत्कचले आफ्नो शरीरलाई अत्यन्त विशाल रूपमा फैलाइदिए।
61त्यो भयङ्कर र डरलाग्दो रूप धारण गरेका भयङ्कर कर्म गर्ने भीमसेनका पुत्र ढले। हे राजन्, मर्दै गर्दा उनी तपाईंको सेनाको एक भागमाथि खसे र आफ्नो शरीरको भारले ती सेनालाई थिचिदिए।
62तब वेगले खस्दै गरेका त्यस राक्षसले आफ्नो विशाल र निरन्तर बढ्दो शरीरले, पाण्डवहरूको हित गर्ने इच्छाले, तपाईंको सेनाको एउटा पूरै अक्षौहिणीको वध गरिदिए, जब उनी स्वयं आफ्ना प्राण त्याग्दै थिए।
63तब योद्धाहरूका सिंहनाद, पशुहरूका चीत्कार, शङ्ख तथा दुन्दुभी र झ्यालीको ध्वनिले बनेको एउटा भयङ्कर कोलाहल त्यहाँ उठ्यो। तब कौरवहरूले त्यस राक्षसलाई मारिएको र उसको माया नष्ट भएको देखेर हर्षको उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे।
64तब कर्ण, जसको कुरुहरूले त्यसै गरी प्रशंसा गरे जसरी वृत्रको वधमा मरुद्गणले शक्रको गरेका थिए, तपाईंका पुत्रको रथको पछाडि चढे र सबैको दृष्टिको विषय बन्दै कुरु सेनामा प्रवेश गरे।