अंग्रेज़ी
1Sanjaya said The son of Subala (i.e. Shakuni), excited with wrath, rushed against Nakula who was slaughtering your troops with (great) impetuosity in battle and said (to him) “Wait, wait."
2Those two heroes, between whom was excited a bitter enmity, desirous of slaying each other, struck each other with arrows discharged (from their bows) drawn to their fullest stretch.
3In (that) battle, O king, the son of Subala displayed as much dexterity in discharging showers of arrows as Nakula (god).
4With arrows stricking (to their bodies) like prickly thorms, they, O mighty monarch, looked, in (that) engagement, like a couple of porcupines with erect quills.
5Their coats of mail cut-off with shafts having straight points and wings of gold and themselves covered all over with blood, (those two heroes) looked as beautiful as.
6A fair of beautiful Kalpa trees or a couple of handsome Kinsuka trees laden with flowers, on the field of battle.
7Then, O great king, both the heroes pierced with shafts (sticking to their bodies) looked beautiful like a couple of Salmali trees (covered) with prickly thorns.
8O king, looking delightedly at each other with expanded eyes which became red in wrath, they seemed to consume each other (with their fiery glances).
9Inflamed with wrath, your brother-in-law, pierced, as it were with a smile, the son of Madri in the chest with keen and barbed dart.
10Your brother-in-law wielder of bow, wounded Nakula extremely. He fell down on his chariot and filled with very grief.
11Beholding his bitter and haughty foe in that (pitiable) plight, Shakuni roared there like the clouds at the end of summer.
12Then, Nakula, the son of Pandu, recovering his senses once again rushed against the son of Subala like death itself with gaping mouth.
13He, (then), O best of the Bharatas, wrathfully pierced Shakuni with six (arrows) and again with a hundred long shafts, in the centre of the chest.
14(He then cut-off) his bow with the arrow fixed (on the string) into two fragments, at the points at which it is grasped. (Then), quickly cutting off his standard, (he) caused it to fall from his car to the ground.
15Nakula, the son of Pandu, (then), having pierced his thigh with a sharpened, will tempered and keen dart.
16Caused him to fall down as a hunter (causes) a winged hawk to drop down. O great king, (thus) pierced deeply, he sark down on the terrace of his car.
17Clasping the flag-staff, like a lustful person (embracing) his lady-love. O sinless one, seeing your brother-in-law lose his senses and drop down.
18His charioteer quickly carried him away on his car from the van of battle. Then sons of Pritha and all those who followed them gave utterance to a loud roar.
19On the defeat of his foe in battle, Nakula. the scorcher of foes, said to his charioteer "convey me towards Drona's division."
20Hearing those words of the son of Madri, his charioteer, conveyed him to the spot where, O king, Drona took his stand.
21Kripa, the son of Saradvata, rushed with great impetuosity and resoluteness, against the highly-powerful Sikhandi who was advancing in order to slay Drona.
22Sikhandi, the subduer of foes, pierced as it were with a smile the son of Goutama advancing furiously (again him) towards the vicinity of Drona, with nine arrows.
23The preceptor, devoted to the welfare of your sons, having, O great monarch, pierced him with five shafts, struck him again with twenty (more).
24(Then), O lord of the earth, the encounter that ensued between them was as dreadful as that between the (Asura) Samvara and the lord of the immortals in the war between the celestials and the Asuras.
25Invincible in battle, those two heroic and great car-warrior covered the firmament with arrowy nets like the clouds (covering the sky) at the end of summer,
26That night which was naturally of a terrible aspect became more dreadful, o best of the Bharatas, to the combatants engaged in battle.
27That awfully-dreadful night striking terror (into very heart) seemed to be the death-night (of all the combatants). Then, O great monarch, Shikandi cut-off the great bow of the son of Goutama with a crescent-shaped (dart) and poured down sharpened arrows (at him). Kripa, then, O monarch, excited with rage, hurled a formidable dart.
28Furnished with a golden handle, having keen point and polished by a black-smith. (But) Shikhandin severed it, as it was making for him, with ten darts.
29That dart ornamented with gold, dropped down to the ground. Thereupon, the son of Goutama, that best of speakers, taking up a fresh bow.
30Covered Shikhandin, Ogreat monarch, with sharpened arrows. (Thus) covered (with shafts) by the high-souled son of Goutama in that battle.
31Shikhandin, the foremost of car-warriors, sank down exhausted on the terrace of his car. Kripa, the son of Saradvata, seeing himself exhausted in that engagement.
32Struck him with numerous arrows, 0 Bharata, (actuated) with the desire of slaying him. Witnessing defeat of that great carwarrior, the son of Jajnasena in battle.
33The Panchalas as well as the Somakas surrounded him on all sides (for rescuing him). In like manner, your sons also surrounded that excellent Brahmana.
34With a vast force. Then there took place a battle again, o king, between car-warriors engaged in striking one another.
35And O lord of the earth, O Bharata, there arose a tumultuous uproar, like the roar of the clouds, as the horse-man and elephants rushed against.
36And slaughtered one another. The battle, the. 0 monarch, became terrific. In consequence of the tread of foot-soldiers rushing along, the earth.
37O great king, began to tremble like an affrighted lady. Ascending their cars, carwarriors rushed furiously against.
38And, O king, attacked numerous (other carwarriors), as crows (attack) winged insects. In the same manner, elephants, with the juice trickling down their bodies, resolutely attacked great elephants (of the opposite side) with juice trickling down their bodies, O Bharata. Horsemen approaching horsemen and foot soldiers (approaching) foot soldiers.
39In that battle, angrily encountered one another, without getting the better of one another. Terrific indeed as the sound caused by the rush, retreat and return of the combatants at dead of night. (Innumerable) blazing lamps placed upon cars, elephants and horses.
40Looked, O great king, like large meteors drooping from the firmament. O foremost of the Bharatas, that night blazed up by those lamps.
41Looked as (bright as) day, O king, on the field of battle. As the sun dispels dense darkness hanging all over.
42So that pitchy darkness pervading the field of battle was destroyed by those blazing lamps. The firmament, the earth, the cardinal and the minor points.
43(Hitherto) buried in darkness and dust, again blazed with the lustre (of those lamps). The lustre of weapons, armours and gems belonging to the high-souled (combatants).
44Was cast into shade by the light of those blazing (lamps), when during that night, the battle was raging hot and furious.
45No one of the combatants could distinguish the men of his party, O Bharata. (And) O best of the Bharatas, in (that) battle, father killed (his) son.
46Son (his) father and kinsmen (killed kinsmen, friends (slew) friends and maternal uncles (killed) sister's sons, through ignorance.
47(And) O Bharata, warrior killed warriors of the same party and enemies killed their own O king, in that awful nocturnal engagement (the combatants) lost all regard for one another. men.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — क्रोध से भरे सुबलपुत्र (अर्थात् शकुनि) ने नकुल पर आक्रमण किया, जो युद्ध में (महान्) वेग से आपकी सेना का संहार कर रहा था, और (उससे) कहा — "ठहरो, ठहरो।"
2एक-दूसरे का वध करने के इच्छुक उन दोनों वीरों ने, जिनमें कटु शत्रुता भड़क उठी थी, पूरी तरह खींचे हुए (धनुषों से) छोड़े गए बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार किया।
3हे राजन्, (उस) युद्ध में सुबलपुत्र ने बाणों की झड़ी छोड़ने में उतनी ही निपुणता दिखाई जितनी नकुल ने।
4हे महाराज, (उनके शरीरों में) काँटों के समान गड़े बाणों से वे दोनों (उस) भिड़न्त में काँटे खड़े किए हुए साहियों की जोड़ी के समान दिखाई देते थे।
5सीधी नोक और सुवर्ण के पंख वाले बाणों से उनके कवच कट चुके थे और वे सर्वांग रक्त से भीगे हुए थे; (वे दोनों वीर) रणभूमि में
6सुन्दर कल्पवृक्षों की जोड़ी अथवा फूलों से लदे दो मनोहर किंशुक वृक्षों के समान सुन्दर दिखाई देते थे।
7तब हे महाराज, (शरीरों में गड़े) बाणों से बिंधे वे दोनों वीर काँटों से (भरे) दो सेमल के वृक्षों के समान सुन्दर दिखाई देते थे।
8हे राजन्, क्रोध से लाल हुई फैली आँखों से एक-दूसरे को उत्सुकता से देखते हुए वे मानो अपनी अग्नि-सी दृष्टि से एक-दूसरे को भस्म कर देना चाहते थे।
9क्रोध से भरे आपके साले ने मानो मुसकराते हुए माद्रीपुत्र की छाती में एक तीक्ष्ण काँटेदार बाण मारा।
10धनुर्धर आपके साले ने नकुल को अत्यन्त घायल कर दिया। वे अपने रथ पर गिर पड़े और गहरी पीड़ा से भर गए।
11अपने कट्टर और अभिमानी शत्रु को उस (दयनीय) दशा में देखकर शकुनि ग्रीष्म के अन्त के मेघों के समान वहाँ गरज उठा।
12तब पाण्डुपुत्र नकुल पुनः होश में आकर मुख फैलाए साक्षात् मृत्यु के समान सुबलपुत्र पर टूट पड़े।
13हे भरतश्रेष्ठ, तब उन्होंने क्रोध में शकुनि को छह (बाणों) से और फिर छाती के मध्य में सौ लम्बे बाणों से बींध दिया।
14(फिर उन्होंने) प्रत्यंचा पर चढ़े बाण सहित उसका धनुष मुट्ठी के स्थान पर दो टुकड़ों में काट डाला। (फिर) शीघ्र ही उसकी ध्वजा काटकर उसे रथ से भूमि पर गिरा दिया।
15(तब) पाण्डुपुत्र नकुल ने एक तीक्ष्ण, सुसंस्कृत और पैने बाण से उसकी जाँघ बींधकर
16उसे वैसे ही गिरा दिया जैसे कोई व्याध पंखधारी बाज को गिरा देता है। हे महाराज, (इस प्रकार) गहरे बिंधकर वह अपने रथ के पिछले भाग पर बैठ गया,
17और ध्वजदण्ड को वैसे ही पकड़े रहा जैसे कोई कामी पुरुष अपनी प्रेयसी का (आलिंगन करता है)। हे निष्पाप, अपने साले को सुध खोकर गिरते देखकर
18उसके सारथि ने शीघ्र ही उसे रथ पर बैठाकर युद्ध के अग्रभाग से हटा लिया। तब पृथापुत्रों तथा उनके समस्त अनुयायियों ने उच्च स्वर में गर्जना की।
19युद्ध में अपने शत्रु की पराजय के पश्चात् शत्रुतापन नकुल ने अपने सारथि से कहा — "मुझे द्रोण की सेना की ओर ले चलो।"
20माद्रीपुत्र के वे वचन सुनकर उनका सारथि उन्हें हे राजन्, उस स्थान पर ले गया जहाँ द्रोण डटे हुए थे।
21शरद्वान् के पुत्र कृप बड़े वेग और दृढ़ता से उस अत्यन्त बलवान् शिखण्डी पर टूट पड़े, जो द्रोण का वध करने के लिए आगे बढ़ रहा था।
22शत्रुदमन शिखण्डी ने द्रोण के निकट क्रोध में (अपनी ओर) बढ़ते हुए गौतमपुत्र को मानो मुसकराते हुए नौ बाणों से बींध दिया।
23हे महाराज, आपके पुत्रों के हित में लगे रहने वाले उन आचार्य ने उसे पाँच बाणों से बींधकर पुनः बीस (और बाणों) से मारा।
24हे पृथ्वीनाथ, (तब) उनके बीच जो भिड़न्त हुई, वह देवासुर-संग्राम में (असुर) शम्बर और देवराज के बीच हुई भिड़न्त के समान भयंकर थी।
25युद्ध में अजेय वे दोनों वीर महारथी ग्रीष्म के अन्त के मेघों के समान बाणों के जाल से आकाश को ढँकने लगे।
26हे भरतश्रेष्ठ, वह रात्रि, जो स्वभाव से ही भयंकर रूप वाली थी, युद्ध में लगे योद्धाओं के लिए और भी भयावह हो उठी।
27(हृदय में) भय भरने वाली वह अत्यन्त भयंकर रात्रि (समस्त योद्धाओं की) मृत्यु-रात्रि-सी प्रतीत होती थी। तब हे महाराज, शिखण्डी ने एक अर्धचन्द्राकार (बाण) से गौतमपुत्र का विशाल धनुष काट डाला और (उन पर) तीक्ष्ण बाणों की वर्षा की। तब हे नरेश, क्रोध से उत्तेजित कृप ने एक भयंकर शक्ति चलाई —
28जो सुवर्णमय मूठ वाली, तीक्ष्ण नोक वाली और लोहार द्वारा माँजी हुई थी। किन्तु शिखण्डी ने अपनी ओर आती हुई उसे दस बाणों से काट डाला।
29सुवर्ण से सजी वह शक्ति भूमि पर गिर पड़ी। तब वक्ताओं में श्रेष्ठ गौतमपुत्र ने नया धनुष उठाकर
30हे महाराज, शिखण्डी को तीक्ष्ण बाणों से ढँक दिया। उस युद्ध में महात्मा गौतमपुत्र द्वारा (इस प्रकार बाणों से) ढँके जाने पर
31रथियों में श्रेष्ठ शिखण्डी थककर अपने रथ के पिछले भाग पर बैठ गया। उस भिड़न्त में उसे थका हुआ देखकर शरद्वान् के पुत्र कृप ने
32हे भरतश्रेष्ठ, उसका वध करने की इच्छा से उस पर अनेक बाण चलाए। युद्ध में उस महारथी यज्ञसेनपुत्र की पराजय देखकर
33पाञ्चालों तथा सोमकों ने (उसे बचाने के लिए) उसे चारों ओर से घेर लिया। इसी प्रकार आपके पुत्रों ने भी एक विशाल सेना के साथ
34उस श्रेष्ठ ब्राह्मण को घेर लिया। तब हे राजन्, एक-दूसरे पर प्रहार करने में जुटे रथियों के बीच पुनः एक युद्ध छिड़ गया।
35और हे पृथ्वीनाथ, हे भरतश्रेष्ठ, जब घुड़सवार और हाथी एक-दूसरे पर टूट पड़े और
36एक-दूसरे का संहार करने लगे, तब मेघों की गर्जना-सा कोलाहल उठ खड़ा हुआ। तब हे नरेश, वह युद्ध भयंकर हो उठा। वेग से दौड़ते पैदल सैनिकों के पदाघात से पृथ्वी
37हे महाराज, भयभीत स्त्री के समान काँपने लगी। अपने रथों पर चढ़कर रथी क्रोध में झपटे
38और हे राजन्, उन्होंने अनेक (अन्य रथियों) पर वैसे ही आक्रमण किया जैसे कौए पंखधारी कीटों पर। इसी प्रकार हे भरतश्रेष्ठ, मद बहाते हाथियों ने (शत्रुपक्ष के) मद बहाते विशाल हाथियों पर दृढ़ता से आक्रमण किया। घुड़सवार घुड़सवारों के पास पहुँचकर और पैदल सैनिक पैदल सैनिकों के पास पहुँचकर
39उस युद्ध में क्रोध में एक-दूसरे से भिड़ गए, किन्तु कोई किसी पर भारी न पड़ सका। आधी रात में योद्धाओं के आगे बढ़ने, पीछे हटने और लौटने से उत्पन्न शब्द सचमुच भयंकर था। रथों, हाथियों और घोड़ों पर रखे (असंख्य) जलते दीप
40हे महाराज, आकाश से गिरती हुई विशाल उल्काओं के समान दिखाई देते थे। हे भरतश्रेष्ठ, उन दीपों से जगमगाती वह रात्रि
41हे राजन्, रणभूमि में दिन के समान (उज्ज्वल) दिखाई देती थी। जैसे सूर्य चारों ओर छाए घने अन्धकार को दूर कर देता है,
42वैसे ही रणभूमि में व्याप्त उस घोर अन्धकार को उन जलते दीपों ने नष्ट कर दिया। (अब तक) अन्धकार और धूल में डूबे आकाश, पृथ्वी तथा दिशाएँ और उपदिशाएँ
43पुनः (उन दीपों की) आभा से जगमगा उठे। महात्मा (योद्धाओं) के अस्त्रों, कवचों और रत्नों की आभा
44उन जलते (दीपों) के प्रकाश से फीकी पड़ गई, जब उस रात्रि में युद्ध प्रचण्ड और भयंकर रूप से चल रहा था।
45हे भरतश्रेष्ठ, कोई भी योद्धा अपने पक्ष के लोगों को पहचान नहीं पाता था। और हे भरतश्रेष्ठ, (उस) युद्ध में पिता ने (अपने) पुत्र का वध किया,
46पुत्र ने (अपने) पिता का, बान्धवों ने बान्धवों का, मित्रों ने मित्रों का और मामाओं ने अनजाने में भानजों का वध किया।
47और हे भरतश्रेष्ठ, योद्धाओं ने अपने ही पक्ष के योद्धाओं का वध किया और शत्रुओं ने अपने ही लोगों का। हे राजन्, उस भयंकर रात्रि-युद्ध में (योद्धाओं ने) एक-दूसरे के प्रति सारा विवेक खो दिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — क्रोधले भरिएको सुबलपुत्र (अर्थात् शकुनि)ले नकुलमाथि आक्रमण गर्यो, जो युद्धमा (महान्) वेगले तपाईंको सेनाको संहार गरिरहेका थिए, र (उनलाई) भन्यो — "ठहर, ठहर।"
2एकअर्काको वध गर्न इच्छुक ती दुवै वीरले, जसबीच कटु शत्रुता दन्किएको थियो, पूरै तानिएका (धनुषबाट) छोडिएका बाणले एकअर्कामाथि प्रहार गरे।
3हे राजन्, (त्यस) युद्धमा सुबलपुत्रले बाणको झरी छोड्नमा त्यत्तिकै निपुणता देखायो जति नकुलले।
4हे महाराज, (तिनीहरूका शरीरमा) काँडाझैँ गाडिएका बाणले ती दुवै (त्यस) भिडन्तमा काँडा ठडाएका दुम्सीको जोडीझैँ देखिन्थे।
5सीधा टुप्पा र सुनका पखेटा भएका बाणले तिनीहरूका कवच काटिइसकेका थिए र तिनीहरू सर्वाङ्ग रगतले भिजेका थिए; (ती दुवै वीर) रणभूमिमा
6सुन्दर कल्पवृक्षको जोडी अथवा फूलले लटरम्म भएका दुई मनोहर किंशुक रूखझैँ सुन्दर देखिन्थे।
7तब हे महाराज, (शरीरमा गाडिएका) बाणले घोचिएका ती दुवै वीर काँडाले (भरिएका) दुई सिमलका रूखझैँ सुन्दर देखिन्थे।
8हे राजन्, क्रोधले राता भएका फैलिएका आँखाले एकअर्कालाई उत्सुकतापूर्वक हेर्दै तिनीहरू मानौँ आफ्नो अग्निजस्तै दृष्टिले एकअर्कालाई भस्म पारिदिन चाहन्थे।
9क्रोधले भरिएको तपाईंको सालाले मानौँ मुसुक्क हाँस्दै माद्रीपुत्रको छातीमा एउटा तीखो काँडेदार बाण हान्यो।
10धनुर्धर तपाईंको सालाले नकुललाई अत्यन्त घाइते पारिदियो। उनी आफ्नो रथमा ढले र गहिरो पीडाले भरिए।
11आफ्नो कट्टर र अभिमानी शत्रुलाई त्यस (दयनीय) दशामा देखेर शकुनि ग्रीष्मको अन्त्यका मेघझैँ त्यहाँ गर्ज्यो।
12तब पाण्डुपुत्र नकुल पुनः होसमा आएर मुख बाएको साक्षात् मृत्युझैँ सुबलपुत्रमाथि जाइलागे।
13हे भरतश्रेष्ठ, तब उनले क्रोधमा शकुनिलाई छ (बाण)ले र अनि छातीको बीचमा सय लामा बाणले घोचिदिए।
14(अनि उनले) प्रत्यञ्चामा चढेको बाणसहित उसको धनुष मुठ्ठीको ठाउँमा दुई टुक्रामा काटिदिए। (अनि) चाँडै नै उसको ध्वजा काटेर त्यसलाई रथबाट भुइँमा खसालिदिए।
15(तब) पाण्डुपुत्र नकुलले एउटा तीखो, सुसंस्कृत र धारिलो बाणले उसको तिघ्रा घोचेर
16उसलाई त्यसरी नै ढालिदिए जसरी कुनै व्याधले पखेटा भएको बाज ढाल्दछ। हे महाराज, (यसरी) गहिरो गरी घोचिएर ऊ आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा बस्यो,
17र ध्वजदण्डलाई त्यसरी नै समातिरह्यो जसरी कुनै कामी पुरुषले आफ्नी प्रेयसीलाई (अङ्गालो हाल्दछ)। हे निष्पाप, आफ्नो सालालाई सुध गुमाएर ढलेको देखेर
18उसका सारथिले चाँडै नै उसलाई रथमा राखेर युद्धको अग्रभागबाट हटायो। तब पृथापुत्रहरू तथा तिनीहरूका सम्पूर्ण अनुयायीले उच्च स्वरमा गर्जन गरे।
19युद्धमा आफ्नो शत्रुको पराजयपछि शत्रुतापन नकुलले आफ्ना सारथिलाई भने — "मलाई द्रोणको सेनातिर लैजाऊ।"
20माद्रीपुत्रका ती वचन सुनेर उनका सारथिले उनलाई हे राजन्, त्यस ठाउँमा लगे जहाँ द्रोण डटेका थिए।
21शरद्वान्का पुत्र कृप ठूलो वेग र दृढताका साथ ती अत्यन्त बलवान् शिखण्डीमाथि जाइलागे, जो द्रोणको वध गर्न अगाडि बढिरहेका थिए।
22शत्रुदमन शिखण्डीले द्रोणको नजिक क्रोधमा (आफूतिर) बढ्दै गरेका गौतमपुत्रलाई मानौँ मुसुक्क हाँस्दै नौ बाणले घोचिदिए।
23हे महाराज, तपाईंका पुत्रहरूको हितमा लागिरहने ती आचार्यले उनलाई पाँच बाणले घोचेर पुनः बीस (थप बाण)ले हाने।
24हे पृथ्वीनाथ, (तब) तिनीहरूबीच जुन भिडन्त भयो, त्यो देवासुर-सङ्ग्राममा (असुर) शम्बर र देवराजबीच भएको भिडन्तजस्तै भयङ्कर थियो।
25युद्धमा अजेय ती दुवै वीर महारथीले ग्रीष्मको अन्त्यका मेघझैँ बाणको जालले आकाश ढाक्न थाले।
26हे भरतश्रेष्ठ, त्यो रात, जो स्वभावैले भयङ्कर रूपको थियो, युद्धमा लागेका योद्धाहरूका लागि अझ भयावह भयो।
27(हृदयमा) भय भर्ने त्यो अत्यन्त भयङ्कर रात (सम्पूर्ण योद्धाहरूको) मृत्युरातजस्तै प्रतीत हुन्थ्यो। तब हे महाराज, शिखण्डीले एउटा अर्धचन्द्राकार (बाण)ले गौतमपुत्रको विशाल धनुष काटिदिए र (उनीमाथि) तीखा बाणको वर्षा गरे। तब हे नरेश, क्रोधले उत्तेजित कृपले एउटा भयङ्कर शक्ति चलाए —
28जो सुनौलो मुठ भएको, तीखो टुप्पा भएको र आरनले टल्काएको थियो। तर शिखण्डीले आफूतिर आइरहेको त्यसलाई दस बाणले काटिदिए।
29सुनले सजिएको त्यो शक्ति भुइँमा खस्यो। तब वक्ताहरूमा श्रेष्ठ गौतमपुत्रले नयाँ धनुष उठाएर
30हे महाराज, शिखण्डीलाई तीखा बाणले ढाकिदिए। त्यस युद्धमा महात्मा गौतमपुत्रद्वारा (यसरी बाणले) ढाकिएपछि
31रथीहरूमा श्रेष्ठ शिखण्डी थाकेर आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा बसे। त्यस भिडन्तमा उनलाई थाकेको देखेर शरद्वान्का पुत्र कृपले
32हे भरतश्रेष्ठ, उनको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि अनेक बाण चलाए। युद्धमा ती महारथी यज्ञसेनपुत्रको पराजय देखेर
33पाञ्चाल तथा सोमकहरूले (उनलाई बचाउन) उनलाई चारै तिरबाट घेरे। त्यसै गरी तपाईंका पुत्रहरूले पनि एउटा विशाल सेनासहित
34ती श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई घेरे। तब हे राजन्, एकअर्कामाथि प्रहार गर्न जुटेका रथीहरूबीच पुनः एउटा युद्ध छेडियो।
35र हे पृथ्वीनाथ, हे भरतश्रेष्ठ, जब घोडचढी र हात्तीहरू एकअर्कामाथि जाइलागे र
36एकअर्काको संहार गर्न थाले, तब मेघको गर्जनजस्तै कोलाहल उठ्यो। तब हे नरेश, त्यो युद्ध भयङ्कर भयो। वेगले दौडिरहेका पैदल सैनिकहरूको पदाघातले पृथ्वी
37हे महाराज, भयभीत स्त्रीझैँ काँप्न थाली। आफ्ना रथमा चढेर रथीहरू क्रोधमा झम्टे
38र हे राजन्, तिनीहरूले अनेक (अन्य रथी)माथि त्यसरी नै आक्रमण गरे जसरी कागहरूले पखेटा भएका कीरामाथि। त्यसै गरी हे भरतश्रेष्ठ, मद बगाइरहेका हात्तीहरूले (शत्रुपक्षका) मद बगाइरहेका विशाल हात्तीहरूमाथि दृढतापूर्वक आक्रमण गरे। घोडचढीहरू घोडचढीहरूकहाँ पुगेर र पैदल सैनिकहरू पैदल सैनिकहरूकहाँ पुगेर
39त्यस युद्धमा क्रोधमा एकअर्कासँग भिडे, तर कोही कसैमाथि भारी पर्न सकेन। मध्यरातमा योद्धाहरूको अगाडि बढ्ने, पछि हट्ने र फर्कने क्रियाबाट उत्पन्न शब्द साँच्चै भयङ्कर थियो। रथ, हात्ती र घोडामा राखिएका (असङ्ख्य) बलिरहेका दियो
40हे महाराज, आकाशबाट खस्दै गरेका विशाल उल्काजस्तै देखिन्थे। हे भरतश्रेष्ठ, ती दियोले झलमल्ल भएको त्यो रात
41हे राजन्, रणभूमिमा दिनजस्तै (उज्ज्वल) देखिन्थ्यो। जसरी सूर्यले चारै तिर छाएको बाक्लो अन्धकार हटाइदिन्छ,
42त्यसरी नै रणभूमिमा व्याप्त त्यस घोर अन्धकारलाई ती बलिरहेका दियोले नष्ट पारिदिए। (अहिलेसम्म) अन्धकार र धूलोमा डुबेका आकाश, पृथ्वी तथा दिशा र उपदिशाहरू
43पुनः (ती दियोको) आभाले झलमल्ल भए। महात्मा (योद्धा)हरूका अस्त्र, कवच र रत्नको आभा
44ती बलिरहेका (दियो)को प्रकाशले फिक्का पर्यो, जब त्यस रातमा युद्ध प्रचण्ड र भयङ्कर रूपमा चलिरहेको थियो।
45हे भरतश्रेष्ठ, कुनै पनि योद्धाले आफ्नो पक्षका मानिसलाई चिन्न सक्दैनथे। र हे भरतश्रेष्ठ, (त्यस) युद्धमा पिताले (आफ्नै) पुत्रको वध गरे,
46पुत्रले (आफ्नै) पिताको, बान्धवहरूले बान्धवहरूको, मित्रहरूले मित्रहरूको र मामाहरूले अन्जानमै भान्जाहरूको वध गरे।
47र हे भरतश्रेष्ठ, योद्धाहरूले आफ्नै पक्षका योद्धाहरूको वध गरे र शत्रुहरूले आफ्नै मानिसको। हे राजन्, त्यस भयङ्कर रातको युद्धमा (योद्धाहरूले) एकअर्काप्रतिको सारा विवेक गुमाए।