अश्वत्थामा का पराक्रम
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 160
संस्कृत
1संजय उवाच दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवदुर्मदः। चकारारिवधे यत्नमिन्द्रो दैत्यवधे यथा॥
2प्रत्युवाच महाबाहुस्तव पुत्रमिदं वचः। सत्यमेतनमहाबाहो यथा वदसि कौरव॥
3प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्च मे। तथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह॥
4शक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत्। अहं कर्णश्च शल्यश्च कृपो हार्दिक्य एव च।
5निमेषात् पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम॥ ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात् कुरूद्वह। क्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे॥ युध्यतां पाण्डवाञ्छक्त्या तेषां चास्मान् युयुत्सताम्।
6तेजस्तेजः समासाद्य प्रशमं याति भारत॥ अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनी।
7जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते॥ आत्मार्थं युध्यमानास्ते समर्थाः पाण्डुनन्दनाः।
8किमर्थं तव सैन्यानि न हनिष्यन्ति भारत॥ त्वं तु लुब्धतमो राजन् निकृतिज्ञश्च कौरव।
9सर्वाभिशङ्की मानी च ततोऽस्मानभिशङ्कसे॥ मन्ये त्वं कुत्सितो राजन् पापात्मा पापपुरुषः।
10अन्यानपि स नः क्षुद्र शङ्कसे पापभावितः॥ अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थे त्यक्तजीवितः।
11॥
12एष गच्छामि संग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन॥ योत्स्येऽहं शत्रुभिः सार्धं जेष्यामि च वरान् वरान्।
13पञ्चालैः सह योत्स्यामि सोमकैः केकयैस्तथा॥ पाण्डवेयैश्च संग्रामे त्वप्रियार्थमरिंदमा
14अद्य मद्वाणनिर्दग्धाः पञ्चालाः सोमकास्तथा॥ सिंहेनेवादिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वशः।
15अद्य धर्मसुतो राजा दृष्ट्वा मम पराक्रमम्॥ अश्वत्थाममयं लोकं मंस्यते सह
16आगमिष्यति निर्वेद धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ दृष्ट्वा विनिहतान् संख्ये पञ्चालान् सोमकैः सह।
17ये मां युद्धेऽभियोत्स्यन्ति तान् हनिष्यामि भारत॥ न हि ते वीर मोक्ष्यन्ते मद्वाह्वन्तरमागताः।
18एवमुक्त्वा महाबाहुः पुत्रं दुर्योधनं तव॥ अभ्यवर्तत युद्धाय त्रासयन् सर्वधन्विनः।
19सोमकैः।
20चिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभृतां वरः॥ ततोऽब्रवीत् सकैकेयान् पञ्चालान् गौतमीसुतः।
21प्रहरध्वमितः सर्वे मम गात्रे महारथाः॥ स्थिरीभूताश्च युद्ध्यध्वंदर्शयन्तोऽस्रलाघवम्।
22एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टीरपातयन्।॥ द्रौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव।
23तान् निहत्य शरान्द्रौणिर्दश वीरानपोथयत्॥ प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य च प्रभो।
24ते हन्यमानाः समरे पञ्चालाः सोमकास्तथा॥ परित्यज्य रणे द्रौणिं व्यद्रवन्त दिशो दश।
25तान् दृष्ट्वा द्रवतः शूरान् पञ्चालान् सहसोमकान्॥२३ धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद् रणे।
26ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम्॥ वृतः शतेन शूराणां स्थानामनिवर्तिनाम्।
27पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथः॥ द्रौणिमित्यब्रवीद् वाक्यं दृष्ट्वा योधान् निपतितान्।
28आचार्यपुत्र दुर्बुद्धे किमन्यैर्निहतैस्तव॥ समागच्छ मया साधु यदि शूरोऽसि संयुगे।
29अहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रतः॥ ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। मर्मभिद्भिः शरैस्तीक्ष्णोर्जघान भरतर्षभ।॥ ते तु पतीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगाः। रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्राः सर्वकायावदारणाः॥ मध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमराः पुष्पितं दुमम्।
30सोऽतिविद्धो भृशं क्रुद्धः पदाक्रान्त इवोरगः॥ मानी द्रौणिरसम्भ्रान्तो बाणपाणिरभाषत।
31धृष्टद्युम्न स्थिरो भूत्वा मुहूर्त प्रतिपालय॥ यावत् त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम्।
32द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहा।॥ छादयामास बाणौघैः समन्ताल्लघुहस्तवत्।
33स बाध्यमानः समरे द्रौणिना युद्धदुर्मदः॥ द्रौणिं पाञ्चालतनयो वाग्भिरार्जयत् तदा।
34न जानीघे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्तिं तथैव च॥ द्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मते।
35ततस्त्वाहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे॥ इमां तु रजनी प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मते।
36निहत्य पितरं तेऽद्य ततस्त्वामपि संयुगे॥ नेष्यामि प्रेतलोकाय ह्येतन्मे मनसि स्थितम्।
37यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्तिः कौरवेषु च॥ तां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन् विमोक्ष्यसे।
38यो हि ब्राह्मण्यमुत्सृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विजः॥ स वध्यः सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधमः।
39इत्युक्तः परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तमः॥ क्रोधपाहारयत् तीव्र तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
40निर्दहन्निव चक्षुर्त्या पार्षतं सोऽभ्यवेक्षत॥ छादयामास च शरैर्नि:श्वसन् पन्नगो यथा।
41स च्छाद्यमानः समरे द्रौणिना राजसत्तम॥ सर्वपाञ्चालसेनाभिः संवृतो रथसत्तमः।
42नाकम्पत महाबाहुः स्ववार्यं समपाश्रितः॥ सायकांश्चैव विविधानश्वत्थाग्नि मुमोच ह।
43तौ पुनः संन्यवर्तेतां प्राणधूतपणे रणे॥ निपीडयन्तौ बाणौधैः परस्परममर्षिणौ।
44उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टीः समन्ततः॥ द्रौणिपार्षतयोर्युद्धं घोररूपं भयानकम्। दृष्ट्वा सम्पूजयामासुः सिद्धचारणवातिकाः॥ शरौघैः पूरयन्तौ तावाकाशं च दिशस्तथा।
45अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत् कृत्वा शरैस्तमः॥ नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ।
46परस्परवधे यत्तौ सर्वभूतभयङ्करौ॥ अयुध्येतां महाबाहू चित्रं लघु च सुष्ठु च।
47सम्पूज्यमानौ समरे योधमुख्यैः सहस्रशः॥ तौ प्रबुद्धौ रणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाविव।
48उभयोः सेनयोर्हर्षस्तुमुलः समपद्यत॥ सिंहनादरवाश्चासन् दध्मुः शङ्खांश्च सैनिकाः।
49वादिवाण्यभ्यवाद्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः॥ तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धने।
50मुहूर्तमपि तद् युद्धं समरूपं तदाभवत्॥ ततो द्रौणिर्महाराज पार्षतस्य महात्मनः। ध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पाणिसारथी॥
51पञ्चालांश्चैव तान् सर्वान् बाणैः संनतपर्वभिः॥ व्यद्रावयदमेयात्मा शतशोऽथ सहस्रशः। ततस्तु विव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ॥ दृष्ट्वा द्रौणेर्महत् कर्म वासवस्येव संयुगे।
52शतेन च शतं हत्वा पञ्चालानां महारथः॥ त्रिभिश्च निशितैर्बाणैर्हत्वा त्रीन् वै महारथान्।
53द्रौणिर्दुपदपुत्रस्य फाल्गुनस्य च पश्यतः॥ नाशयामास पञ्चालान् भूयिष्ठं ये व्यवस्थिताः।
54ते वध्यमानाः पञ्चालाः समरे सह संजयैः॥ अगच्छन् द्रौणिमुत्सृज्य विकीर्णरथध्वजाः।
55स जित्वा समरे शत्रून् द्रोणपुत्रो महारथः॥ ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा।
56स निहत्य बहूञ्छूरानश्वत्थामा व्यरोचत। युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः॥
57सम्पूज्यमानो युधि कौरवेयैनिर्जित्य संख्येऽरिगणान् सहस्रशः। व्यरोचत द्रोणसुतः प्रतापवान्। यथा सुरेन्द्रोऽरिगणान् निहत्य वै॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Thus addressed by Duryodhana, the son of Drona invincible in battle, tried to destroy the enemies like Indra the Daytas.
2(And) that mighty-armed one said these words to your son. O Kaurava of mighty-arms, what you have said is indeed true.
3The sons of Pandu are always dear to me as well as to my father. Similarly, we too also dear to them. But this is otherwise in battle.
4O affectionate one, putting forth our (utmost) strength engage in fight dauntlessly regardless of our very lives. Myself we Karna, Shalya, Kripa and the son of Hridika i.e., Kritavarma.
5Can destroy the army of the Pandavas, O most excellent of kings, in the twinkling of an eye. And O best of the Kurus, O mighty armed one, they too can destroy the army of the Kauravas within the twinkling of an eye, if we are not present in battle. We are fighting with Pandavas putting forth our utmost prowess and they too are battling with us to the best of their might.
6(Therefore) one energy encountering the other is neutralising (each other). O Bharata. (We are) incapable of putting down the Pandava's army by force.
7So long as the sons of Pandu are alive. What I tell you is true. The sons of Pandu are fighting for their own sake and they are very competent also.
8Why will not they, therefore, destroy your troops, O Bharata? O descendant of Kuru, O king, you are most avaricious, deceitful.
9Self-conceited and suspicious of everybody, It is for this reason that you suspect ourselves too. O king, I deem you are a mean, wickedsouled and sinful person.
10As you are mean and your thoughts are sinful you suspect ourselves and others.
11(However) for your sake, regardless of my very life I will do my best.
12O foremost of Kurus, I am now going to fight for your sake. I will engage with your foes and destroy a large number of your enemies.
13In order to do what is agreeable to you, O chastiser of foes, I will fight with the Panchalas, the Somakas as well as with the Kaikeyas and the Pandavas, in battle.
14Today the Chedis, the Panchalas and the Somakas, scorched with my darts, like cows afflicted by a lion, will fly on all sides.
15Witnessing my prowess today, king (Yudhishthira), the son of Dharma, together with the Somakas, will deem the whole world full of Ashvatthamas.
16Beholding the destruction of the Panchalas as well well as of the Somakas in battle, Yudhishthira, the lord of Dharma, will experience a great pain.
17O Bharata, I will destroy all those that will confront me in battle. O hero, afflicted with the prowess of my arms no one shall escape.
18Having thus addressed your Duryodhana, that one, possessed of mighty arms (i.e., Ashvatthama), distressing all bow men, proceeded to battle.
19son
20(And) that foremost of those that bear life was desirous of doing what was agreeable to your sons. Then the son of Goutama's daughter said thus to the Panchalas together with the Kaikeyas.
21All of you, O mighty car-warriors, strike me in the body and displaying your dexterity in handling weapons engage in battle with calmness.
22Thus addressed (by Ashvatthama), all of them, O great monarch, began to discharge showers of weapons upon the son of Drona as clouds pour down showers of rain.
23having destroyed those (showers of weapons), the son of Drona, even in the very presence of the sons of Drona, even in the very presence of the sons of Pandu and in that of Dhristadyumna, slew ten (warriors) among them in battle,olord.
24Sore oppressed in battle, the Panchalas and the Somakas, abandoning the son of Drona, took to flight in ten directions.
25Witnessing the flight of those heroes that is, the Panchalas and the Somakas, Dhristadyumna, O great king, rushed against the son of Drona in that battle.
26Then surrounded by one hundred heroic and unretreating car-warriors riding on cars adorned with gold and the rattle of which resembled the roar of clouds full of rain.
27That great car-warrior, Dhristadyumna, the son of the king of Panchala, beholding the carnage of his warriors, said these words to the son of Drona.
28O son of the preceptor, O you that are possessed of wicked understanding, why are you slaughtering the common soldiers? If you are (really) a hero, then fight with me in battle.
29I will (surely) slay you. Now stay (here) and be quiet.” The puissant Dhristadyumna, the, struck the son of the preceptor with keen and highly dreadful arrows capable of piercing the vital parts. (And) those thick flights of arrows, moving swiftly, furnished with golden wings, having keen points and capable of riving all the parts of the body, pierced (through the body of the son of Drona like maddened black-bees seeking for honey-entering into a flowering tree.
30The proud and dauntless son of Drona, (thus) deeply pierced (with Dhristdyumna's arrows) became as enraged as a serpent crushed by foot and (then), arrow in hand, thus said
31O Dhristadyumna, wait a moment quietly before I send "you to the abode of Yama with sharpened darts."
32having thus addressed the son of Prishata, the son of Drona, the slayer of hostile heroes, like one endued with great nimbleness of hand, covered him completely with deluges of arrows.
33Thus covered (with arrows) in that battle by the son of Drona, the son of the Panchala king, invincible in battle, thundered forth these words to the son of Drona.
34O Brahmana, you are neither aware of my promise nor of my of my origin. Of wicked understanding as you are, I will slay you after killing Drona.
35I will not therefore slay you today in battle, since Drona is alive. O man of greatly vicious understanding, at the expiration of this night, when the bright dawn will appear.
36I will (first) slay your father and then send yourself too, in battle, to the abode of the departed spirits, I chariot this (thought) in my mind.
37Now assuming a quiet attitude show all your hatred towards the sons of Pritha and your devotion towards the Kauravas. You will not escape alive (from me).
38That twice-born one, who giving up the practices of the Brahmana, gives himself up to the practices of the Kshaytrias, deserves to be slain by all the Kshaytrias like you, O vilest of men."
39That foremost of the twice-born ones (i.e. Ashvatthama), thus addressed in harsh words by the son of Prishata, became terrible excited with wrath and said (to Dhristadyumna) “Wait, wait."
40(And) as if to burn the son of Prishata with his eyes, he gazed at him. Heaving sighs like a snake he covered (Dhristadyumna with arrows) in that battle.
41Though) that foremost of car-warriors, the son of Prishata, who was surrounded by all the Panchala troops, was (thus) struck with arrows by the son of Drona in that battle,
42(Yet) that mighty-armed one did not tremble; (but) resorting to his own prowess discharged at Ashvatthama numerous arrows.
43Those two (warriors), who resisted each other, baffled the arrowy showers of each other and could not tolerate each other, were engaged in the game of battle in which the wager was life itself.
44Those two mighty wielders of bow poured down showers of arrows on a sides. Beholding the fight between the son of Drona and that of one Prishata which was awe-inspiring and dreadful to look at, the Siddhas, the Charanas and the (other) sky-ranging creatures highly extolled them. Filling the firmament and (all) the directions with a downpour of arrows.
45And creating a great darkness with the shafts, they fought with another unobserved (by other combatants). As if dancing in battle and drawing their bows to circles.
46And bent on killing each other and filling all the creatures with consternation, those two mighty-armed (heroes) fought admirably and with (great nimbleness and dexterity).
47(And they) were highly adored by thousands of foremost of warriors in battle. Seeing them engaged in battle like two wild elephants (encountering each other) in the forest.
48Both the armies experienced a great delight. The soldiers emitted forth roars like lions and blew their conches.
49And sounded hundreds and thousands of musical instruments. And in that terrific battle enhancing the terror of the coward.
50The encounter (between the sons of Drona and Prishata) seemed to go on equally for a moment only. Then O mighty monarch, the son of Drona, cutting off the bow, the standard, the umbrellas, the two Parshni drivers, the charioteer and the four steeds of the highsouled son of Prishata in battle, rushed against him.
51And that one, of immeasurable soul, began ! to afflict all those Panchalas in hundreds and thousands with his straight coursing arrows. Then the arıny of the Pandavas, beholding that brilliant exploit, resembling that of Vasava, achieved by the son of Drona in battle, became greatly dejected, the most exalted of the Bharatas.
52Destroying one hundred mighty carwarriors of the Panchalas with a hundred arrows and slaying three foremost of (their) men with three sharpened arrows.
53In the very presence of Phalguna and of the son of Drupada, the son of Drona slaughtered all those Panchalas who had confronted him.
54Thus slaughtered in battle, the Panchalas together with the Srinjayas fled from the son of Drona, on their cars with their standards cut down.
55Having defeated his enemies in battle, that mighty car-warrior, the son of Drona, began to send forth thundering roars like those of the clouds at the end of summer.
56Having destroyed numerous heroes, Ashvatthama shone like the fire at the end of a Yuga after having consumed all the creatures.
57Highly adored by the Kauravas after having vanquished thousands of enemies in battle, the puissant son of Drona shone like the lord of the celestials himself after the destruction of his foes.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — दुर्योधन द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर युद्ध में अजेय द्रोणपुत्र ने शत्रुओं का वैसे ही संहार करने का प्रयत्न किया जैसे इन्द्र ने दैत्यों का।
2और उस महाबाहु ने आपके पुत्र से ये वचन कहे — "हे महाबाहु कौरव, तुमने जो कहा है वह निस्सन्देह सत्य है।
3पाण्डुपुत्र सदा मुझे तथा मेरे पिता को प्रिय हैं। इसी प्रकार हम भी उन्हें प्रिय हैं। किन्तु युद्ध में बात इससे भिन्न है।
4हे स्नेही, हम अपना (पूरा) बल लगाकर, अपने प्राणों तक की चिन्ता छोड़कर, निर्भय होकर युद्ध करते हैं। मैं, कर्ण, शल्य, कृप और हृदिकपुत्र (अर्थात् कृतवर्मा) —
5हे राजश्रेष्ठ, हम पलक झपकते ही पाण्डवों की सेना का संहार कर सकते हैं। और हे कुरुश्रेष्ठ, हे महाबाहु, यदि हम युद्ध में उपस्थित न हों तो वे भी पलक झपकते ही कौरव-सेना का संहार कर सकते हैं। हम अपना पूरा पराक्रम लगाकर पाण्डवों से लड़ रहे हैं और वे भी अपनी पूरी शक्ति से हमसे जूझ रहे हैं।
6(अतः) एक शक्ति दूसरी शक्ति से टकराकर उसे निष्फल कर देती है। हे भरतश्रेष्ठ, (हम) बलपूर्वक पाण्डव-सेना को दबाने में असमर्थ हैं,
7जब तक पाण्डुपुत्र जीवित हैं। मैं तुमसे जो कहता हूँ वह सत्य है। पाण्डुपुत्र अपने ही लिए लड़ रहे हैं और वे अत्यन्त समर्थ भी हैं।
8तब हे भरतवंशी, वे तुम्हारी सेना का संहार क्यों न करेंगे? हे कुरुवंशी, हे राजन्, तुम अत्यन्त लोभी, कपटी,
9आत्माभिमानी और सब पर सन्देह करने वाले हो। इसी कारण तुम हम पर भी सन्देह करते हो। हे राजन्, मैं तुम्हें नीच, दुरात्मा और पापी पुरुष मानता हूँ।
10तुम स्वयं नीच हो और तुम्हारे विचार पापपूर्ण हैं, इसीलिए तुम हम पर तथा दूसरों पर सन्देह करते हो।
11(तथापि) तुम्हारे लिए मैं अपने प्राणों की भी चिन्ता किए बिना अपना सर्वस्व लगाऊँगा।
12हे कुरुश्रेष्ठ, अब मैं तुम्हारे लिए युद्ध करने जा रहा हूँ। मैं तुम्हारे शत्रुओं से भिड़ूँगा और उनमें से बहुतों का संहार करूँगा।
13हे शत्रुदमन, तुम्हारा प्रिय करने के लिए मैं युद्ध में पाञ्चालों, सोमकों तथा केकयों और पाण्डवों से लड़ूँगा।
14आज मेरे बाणों से झुलसे हुए चेदि, पाञ्चाल और सोमक सिंह से पीड़ित गौओं के समान चारों ओर भाग जाएँगे।
15आज मेरा पराक्रम देखकर सोमकों सहित धर्मपुत्र राजा (युधिष्ठिर) यह मानने लगेंगे कि सारा संसार अश्वत्थामाओं से भरा है।
16युद्ध में पाञ्चालों तथा सोमकों का संहार देखकर धर्मराज युधिष्ठिर महान् पीड़ा का अनुभव करेंगे।
17हे भरतश्रेष्ठ, जो-जो युद्ध में मेरे सामने आएगा, उन सबका मैं संहार करूँगा। हे वीर, मेरी भुजाओं के पराक्रम से पीड़ित होकर कोई भी बच न सकेगा।
18आपके पुत्र दुर्योधन से इस प्रकार कहकर वह महाबाहु (अश्वत्थामा), जो समस्त धनुर्धरों को व्यथित कर देने वाला था, युद्ध के लिए चल पड़ा।
19[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
20और प्राणधारियों में श्रेष्ठ वह वीर आपके पुत्रों का प्रिय करने का इच्छुक था। तब गौतमी के पुत्र ने केकयों सहित पाञ्चालों से इस प्रकार कहा —
21"हे महारथियो, तुम सब मेरे शरीर पर प्रहार करो और अस्त्र-संचालन में अपनी निपुणता दिखाते हुए धैर्यपूर्वक युद्ध करो।"
22हे महाराज, (अश्वत्थामा द्वारा) इस प्रकार कहे जाने पर वे सब द्रोणपुत्र पर अस्त्रों की वैसी वर्षा करने लगे जैसे मेघ जल की झड़ी लगाते हैं।
23हे राजन्, उन (अस्त्र-वर्षाओं) को नष्ट करके द्रोणपुत्र ने साक्षात् पाण्डुपुत्रों तथा धृष्टद्युम्न के सामने ही उनमें से दस (योद्धाओं) का युद्ध में वध कर डाला।
24युद्ध में अत्यन्त पीड़ित होकर पाञ्चाल और सोमक द्रोणपुत्र को छोड़कर दसों दिशाओं में भाग गए।
25हे महाराज, उन वीरों — अर्थात् पाञ्चालों और सोमकों — को भागते देखकर धृष्टद्युम्न उस युद्ध में द्रोणपुत्र पर टूट पड़ा।
26तब सुवर्ण से सजे और जल से भरे मेघों की गर्जना-सी घड़घड़ाहट करने वाले रथों पर सवार सौ वीर, रण से पीठ न दिखाने वाले महारथियों से घिरा हुआ,
27वह महारथी पाञ्चालराज का पुत्र धृष्टद्युम्न अपने योद्धाओं का संहार देखकर द्रोणपुत्र से ये वचन बोला —
28"हे आचार्यपुत्र, हे दुर्बुद्धि, तू साधारण सैनिकों का संहार क्यों कर रहा है? यदि तू (वास्तव में) वीर है, तो युद्ध में मुझसे लड़।
29मैं तुझे (अवश्य) मार डालूँगा। अब (यहीं) ठहर और चुप रह।" तब पराक्रमी धृष्टद्युम्न ने आचार्यपुत्र को मर्मभेदी, तीक्ष्ण और अत्यन्त भयंकर बाणों से बींध दिया। और सुवर्ण-पंख वाले, तीक्ष्ण नोक वाले तथा शरीर के समस्त अंगों को चीर देने में समर्थ उन बाणों के घने समूह वेग से जाकर द्रोणपुत्र के शरीर में वैसे ही घुस गए जैसे मधु के लोभी मतवाले भ्रमर पुष्पित वृक्ष में प्रवेश करते हैं।
30(धृष्टद्युम्न के बाणों से) इस प्रकार गहरे बिंधे हुए वे अभिमानी और निर्भीक द्रोणपुत्र पैर से कुचले गए सर्प के समान क्रुद्ध हो उठे और हाथ में बाण लेकर इस प्रकार बोले —
31"हे धृष्टद्युम्न, इससे पहले कि मैं तुझे तीक्ष्ण बाणों से यमलोक भेजूँ, क्षण भर चुपचाप ठहर।"
32पृषतपुत्र से इस प्रकार कहकर शत्रुवीरों के संहारक द्रोणपुत्र ने महान् हस्तलाघव-सम्पन्न वीर के समान उसे बाणों की बाढ़ से पूर्णतः ढँक दिया।
33उस युद्ध में द्रोणपुत्र द्वारा इस प्रकार (बाणों से) ढँके जाने पर युद्ध में अजेय पाञ्चालराज के पुत्र ने द्रोणपुत्र से गरजकर ये वचन कहे —
34"हे ब्राह्मण, तू न तो मेरी प्रतिज्ञा जानता है और न मेरे जन्म का रहस्य। हे दुर्बुद्धि, मैं द्रोण का वध करने के पश्चात् तुझे मारूँगा।
35अतः जब तक द्रोण जीवित हैं, तब तक मैं आज युद्ध में तेरा वध नहीं करूँगा। हे अत्यन्त दुर्बुद्धि, इस रात्रि के बीत जाने पर, जब उज्ज्वल प्रभात होगा,
36तब मैं (पहले) तेरे पिता का वध करूँगा और फिर युद्ध में तुझे भी प्रेतलोक भेज दूँगा — यही संकल्प मैं अपने मन में धारण करता हूँ।
37अब चुपचाप रहकर पृथापुत्रों के प्रति अपना समस्त द्वेष और कौरवों के प्रति अपनी भक्ति दिखा ले। तू (मुझसे) जीवित बचकर नहीं जाएगा।
38जो द्विज ब्राह्मण के कर्मों को त्यागकर क्षत्रियों के कर्मों में लग जाता है, वह — तेरे ही समान — समस्त क्षत्रियों द्वारा वध के योग्य है, हे नराधम।"
39पृषतपुत्र द्वारा इस प्रकार कठोर वचन कहे जाने पर वह द्विजश्रेष्ठ (अश्वत्थामा) क्रोध से अत्यन्त उत्तेजित हो उठा और (धृष्टद्युम्न से) बोला — "ठहर, ठहर।"
40और मानो अपनी दृष्टि से ही पृषतपुत्र को भस्म कर देना चाहते हों, इस प्रकार उन्होंने उसकी ओर देखा। सर्प के समान लम्बी साँसें भरते हुए उन्होंने उस युद्ध में (धृष्टद्युम्न को बाणों से) ढँक दिया।
41यद्यपि समस्त पाञ्चाल-सेना से घिरे हुए उस रथिश्रेष्ठ पृषतपुत्र को उस युद्ध में द्रोणपुत्र ने (इस प्रकार) बाणों से बींध डाला,
42तथापि वह महाबाहु विचलित नहीं हुआ; बल्कि अपने पराक्रम का आश्रय लेकर उसने अश्वत्थामा पर असंख्य बाण छोड़े।
43वे दोनों (योद्धा), जो एक-दूसरे को रोक रहे थे, एक-दूसरे की बाण-वर्षा को विफल कर रहे थे और एक-दूसरे को सह नहीं पाते थे, उस युद्ध-क्रीड़ा में लगे थे जिसमें दाँव पर स्वयं प्राण लगे थे।
44वे दोनों महान् धनुर्धर चारों ओर बाणों की झड़ी बरसाने लगे। द्रोणपुत्र और पृषतपुत्र के उस भयावह तथा देखने में डरावने युद्ध को देखकर सिद्धों, चारणों और (अन्य) आकाशचारी प्राणियों ने उनकी अत्यधिक प्रशंसा की। बाणों की वर्षा से आकाश और (समस्त) दिशाओं को भरते हुए,
45और बाणों से घोर अन्धकार उत्पन्न करते हुए वे दोनों (अन्य योद्धाओं की दृष्टि से) ओझल होकर आपस में लड़ते रहे। मानो युद्ध में नृत्य करते हुए और अपने धनुषों को मण्डलाकार खींचते हुए,
46और एक-दूसरे का वध करने पर तुले हुए तथा समस्त प्राणियों को भयभीत करते हुए, वे दोनों महाबाहु (वीर) महान् फुर्ती और निपुणता के साथ अद्भुत ढंग से लड़े।
47और युद्ध में सहस्रों श्रेष्ठ योद्धाओं ने उनकी अत्यधिक प्रशंसा की। वन में परस्पर भिड़े हुए दो जंगली हाथियों के समान उन्हें युद्ध में लगे देखकर
48दोनों सेनाओं को महान् आनन्द हुआ। सैनिकों ने सिंहों के समान गर्जनाएँ कीं और अपने शंख बजाए।
49और सैकड़ों-हजारों बाजे बजाए। कायरों का भय बढ़ाने वाले उस भयंकर युद्ध में
50(द्रोणपुत्र और पृषतपुत्र के बीच) वह भिड़न्त क्षण भर के लिए ही समान रूप से चलती प्रतीत हुई। तब हे महाराज, द्रोणपुत्र ने युद्ध में महात्मा पृषतपुत्र के धनुष, ध्वजा, छत्रों, दोनों पार्ष्णि-सारथियों, सारथि तथा चारों घोड़ों को काटकर उस पर आक्रमण किया।
51और उस अप्रमेय आत्मा वाले वीर ने अपने सीधे जाने वाले बाणों से उन समस्त पाञ्चालों को सैकड़ों-हजारों की संख्या में पीड़ित करना आरम्भ किया। हे भरतश्रेष्ठ, तब युद्ध में द्रोणपुत्र द्वारा किए गए वासव-सदृश उस उज्ज्वल पराक्रम को देखकर पाण्डवों की सेना अत्यन्त हतोत्साहित हो गई।
52सौ बाणों से पाञ्चालों के सौ महारथियों का संहार करके और तीन तीक्ष्ण बाणों से उनके तीन श्रेष्ठ पुरुषों का वध करके,
53द्रोणपुत्र ने साक्षात् फाल्गुन तथा द्रुपदपुत्र के सामने ही उन समस्त पाञ्चालों का संहार कर डाला जो उसके सम्मुख आए थे।
54इस प्रकार युद्ध में संहार होने पर सृञ्जयों सहित पाञ्चाल अपनी कटी हुई ध्वजाओं वाले रथों पर द्रोणपुत्र के सामने से भाग खड़े हुए।
55युद्ध में अपने शत्रुओं को परास्त करके वह महारथी द्रोणपुत्र ग्रीष्म के अन्त के मेघों के समान गरजने लगा।
56असंख्य वीरों का संहार करके अश्वत्थामा समस्त प्राणियों को भस्म कर चुकने के पश्चात् युगान्त की अग्नि के समान शोभा पाने लगा।
57युद्ध में सहस्रों शत्रुओं को जीत लेने पर कौरवों द्वारा अत्यधिक पूजित वह पराक्रमी द्रोणपुत्र अपने शत्रुओं का संहार कर चुकने के पश्चात् साक्षात् देवराज के समान शोभित हुआ।
नेपाली
1सञ्जयले भने — दुर्योधनद्वारा यसरी भनिएपछि युद्धमा अजेय द्रोणपुत्रले शत्रुहरूको त्यसरी नै संहार गर्ने प्रयत्न गरे जसरी इन्द्रले दैत्यहरूको।
2र ती महाबाहुले तपाईंका पुत्रलाई यी वचन भने — "हे महाबाहु कौरव, तिमीले जे भन्यौ त्यो निस्सन्देह सत्य हो।
3पाण्डुपुत्रहरू सधैँ मलाई तथा मेरा पितालाई प्रिय छन्। त्यसै गरी हामी पनि तिनीहरूलाई प्रिय छौँ। तर युद्धमा कुरा यसभन्दा फरक हुन्छ।
4हे स्नेही, हामी आफ्नो (पूरा) बल लगाएर, आफ्नो प्राणको समेत चिन्ता छाडेर, निर्भय भई युद्ध गर्दछौँ। म, कर्ण, शल्य, कृप र हृदिकपुत्र (अर्थात् कृतवर्मा) —
5हे राजश्रेष्ठ, हामी आँखा झिम्क्याउँदै पाण्डवहरूको सेनाको संहार गर्न सक्छौँ। र हे कुरुश्रेष्ठ, हे महाबाहु, यदि हामी युद्धमा उपस्थित नहुने हो भने तिनीहरूले पनि आँखा झिम्क्याउँदै कौरवसेनाको संहार गर्न सक्छन्। हामी आफ्नो पूरा पराक्रम लगाएर पाण्डवहरूसँग लडिरहेका छौँ र तिनीहरू पनि आफ्नो पूरा शक्तिले हामीसँग जुधिरहेका छन्।
6(त्यसैले) एउटा शक्ति अर्को शक्तिसँग ठोक्किएर त्यसलाई निष्फल पारिदिन्छ। हे भरतश्रेष्ठ, (हामी) बलपूर्वक पाण्डवसेनालाई दबाउन असमर्थ छौँ,
7जबसम्म पाण्डुपुत्रहरू जीवित छन्। म तिमीलाई जे भन्दछु त्यो सत्य हो। पाण्डुपुत्रहरू आफ्नै लागि लडिरहेका छन् र तिनीहरू अत्यन्त समर्थ पनि छन्।
8तब हे भरतवंशी, तिनीहरूले तिम्रो सेनाको संहार किन नगर्लान्? हे कुरुवंशी, हे राजन्, तिमी अत्यन्त लोभी, कपटी,
9आत्माभिमानी र सबैमाथि शङ्का गर्ने छौ। यसै कारण तिमी हामीमाथि पनि शङ्का गर्दछौ। हे राजन्, म तिमीलाई नीच, दुरात्मा र पापी पुरुष ठान्दछु।
10तिमी स्वयं नीच छौ र तिम्रा विचार पापपूर्ण छन्, त्यसैले तिमी हामीमाथि तथा अरूमाथि शङ्का गर्दछौ।
11(तथापि) तिम्रा लागि म आफ्नो प्राणको समेत चिन्ता नगरी आफ्नो सर्वस्व लगाउनेछु।
12हे कुरुश्रेष्ठ, अब म तिम्रा लागि युद्ध गर्न जाँदै छु। म तिम्रा शत्रुहरूसँग भिड्नेछु र तिनीहरूमध्ये धेरैको संहार गर्नेछु।
13हे शत्रुदमन, तिम्रो प्रिय गर्नका लागि म युद्धमा पाञ्चाल, सोमक तथा केकय र पाण्डवहरूसँग लड्नेछु।
14आज मेरा बाणले डढेका चेदि, पाञ्चाल र सोमकहरू सिंहबाट पीडित गाईझैँ चारै तिर भाग्नेछन्।
15आज मेरो पराक्रम देखेर सोमकसहित धर्मपुत्र राजा (युधिष्ठिर)ले सारा संसार अश्वत्थामाहरूले भरिएको छ भन्ने ठान्नेछन्।
16युद्धमा पाञ्चाल तथा सोमकहरूको संहार देखेर धर्मराज युधिष्ठिरले महान् पीडाको अनुभव गर्नेछन्।
17हे भरतश्रेष्ठ, जो-जो युद्धमा मेरो सामु आउनेछ, ती सबैको म संहार गर्नेछु। हे वीर, मेरा पाखुराको पराक्रमले पीडित भई कोही पनि उम्कन सक्नेछैन।
18तपाईंका पुत्र दुर्योधनलाई यसरी भनेर ती महाबाहु (अश्वत्थामा), जो सम्पूर्ण धनुर्धरलाई व्यथित पार्ने थिए, युद्धका लागि हिँडे।
19[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
20र प्राणधारीहरूमा श्रेष्ठ ती वीर तपाईंका पुत्रहरूको प्रिय गर्न इच्छुक थिए। तब गौतमीका पुत्रले केकयसहित पाञ्चालहरूलाई यसरी भने —
21"हे महारथीहरू, तिमीहरू सबैले मेरो शरीरमाथि प्रहार गर र अस्त्रसञ्चालनमा आफ्नो निपुणता देखाउँदै धैर्यपूर्वक युद्ध गर।"
22हे महाराज, (अश्वत्थामाद्वारा) यसरी भनिएपछि तिनीहरू सबैले द्रोणपुत्रमाथि अस्त्रको त्यस्तै वर्षा गर्न थाले जसरी मेघले पानीको झरी लगाउँछ।
23हे राजन्, ती (अस्त्रवर्षा) नष्ट पारेर द्रोणपुत्रले साक्षात् पाण्डुपुत्रहरू तथा धृष्टद्युम्नकै सामु तीमध्ये दस (योद्धा)को युद्धमा वध गरिदिए।
24युद्धमा अत्यन्त पीडित भई पाञ्चाल र सोमकहरू द्रोणपुत्रलाई छाडेर दशै दिशामा भागे।
25हे महाराज, ती वीरहरू — अर्थात् पाञ्चाल र सोमकहरू — लाई भागेको देखेर धृष्टद्युम्न त्यस युद्धमा द्रोणपुत्रमाथि जाइलागे।
26तब सुनले सजिएका र पानीले भरिएका मेघको गर्जनजस्तै घडघडाहट गर्ने रथमा सवार सय वीर, रणबाट पीठ नफर्काउने महारथीहरूले घेरिएका,
27ती महारथी पाञ्चालराजका पुत्र धृष्टद्युम्नले आफ्ना योद्धाहरूको संहार देखेर द्रोणपुत्रलाई यी वचन भने —
28"हे आचार्यपुत्र, हे दुर्बुद्धि, तँ साधारण सैनिकहरूको संहार किन गरिरहेको छस्? यदि तँ (वास्तवमै) वीर होस् भने, युद्धमा मसँग लड्।
29म तँलाई (अवश्य) मारिदिनेछु। अब (यहीँ) ठहर् र चुप लाग्।" तब पराक्रमी धृष्टद्युम्नले आचार्यपुत्रलाई मर्मभेदी, तीखा र अत्यन्त भयङ्कर बाणले घोचिदिए। र सुनौला पखेटा भएका, तीखो टुप्पा भएका तथा शरीरका सम्पूर्ण अङ्ग चिर्न सक्ने ती बाणका बाक्ला समूह वेगले गएर द्रोणपुत्रको शरीरमा त्यसरी नै पसे जसरी महका लोभी मात्तिएका भमराहरू फुलेको रूखमा प्रवेश गर्दछन्।
30(धृष्टद्युम्नका बाणले) यसरी गहिरो गरी घोचिएका ती अभिमानी र निर्भीक द्रोणपुत्र खुट्टाले कुल्चिएको सर्पझैँ क्रुद्ध भए र हातमा बाण लिएर यसरी बोले —
31"हे धृष्टद्युम्न, म तँलाई तीखा बाणले यमलोक पठाउनुभन्दा पहिले, क्षणभर चुपचाप ठहर्।"
32पृषतपुत्रलाई यसरी भनेर शत्रुवीरहरूका संहारक द्रोणपुत्रले महान् हस्तलाघवयुक्त वीरझैँ उनलाई बाणको बाढीले पूर्णतः ढाकिदिए।
33त्यस युद्धमा द्रोणपुत्रद्वारा यसरी (बाणले) ढाकिएपछि युद्धमा अजेय पाञ्चालराजका पुत्रले द्रोणपुत्रलाई गर्जेर यी वचन भने —
34"हे ब्राह्मण, तँ न त मेरो प्रतिज्ञा जान्दछस्, न मेरो जन्मको रहस्य नै। हे दुर्बुद्धि, म द्रोणको वध गरेपछि तँलाई मार्नेछु।
35त्यसैले जबसम्म द्रोण जीवित छन्, तबसम्म म आज युद्धमा तेरो वध गर्नेछैनँ। हे अत्यन्त दुर्बुद्धि, यो रात बितेपछि, जब उज्ज्वल प्रभात हुनेछ,
36तब म (पहिले) तेरा पिताको वध गर्नेछु र त्यसपछि युद्धमा तँलाई पनि प्रेतलोक पठाइदिनेछु — यही सङ्कल्प म आफ्नो मनमा धारण गर्दछु।
37अब चुपचाप रहेर पृथापुत्रहरूप्रति आफ्नो सम्पूर्ण द्वेष र कौरवहरूप्रति आफ्नो भक्ति देखाइहाल्। तँ (मबाट) जीवितै उम्केर जाने छैनस्।
38जुन द्विजले ब्राह्मणका कर्म त्यागेर क्षत्रियका कर्ममा लाग्दछ, ऊ — तँजस्तै — सम्पूर्ण क्षत्रियद्वारा वधयोग्य हुन्छ, हे नराधम।"
39पृषतपुत्रद्वारा यसरी कठोर वचन भनिएपछि ती द्विजश्रेष्ठ (अश्वत्थामा) क्रोधले अत्यन्त उत्तेजित भए र (धृष्टद्युम्नलाई) भने — "ठहर्, ठहर्।"
40र मानौँ आफ्नो दृष्टिले नै पृषतपुत्रलाई भस्म पारिदिन चाहन्थे, यसरी उनले उसतिर हेरे। सर्पझैँ लामो सास फेर्दै उनले त्यस युद्धमा (धृष्टद्युम्नलाई बाणले) ढाकिदिए।
41यद्यपि सम्पूर्ण पाञ्चालसेनाले घेरिएका ती रथिश्रेष्ठ पृषतपुत्रलाई त्यस युद्धमा द्रोणपुत्रले (यसरी) बाणले घोचिदिए,
42तथापि ती महाबाहु विचलित भएनन्; बरु आफ्नो पराक्रमको आश्रय लिएर उनले अश्वत्थामामाथि असङ्ख्य बाण छोडे।
43ती दुवै (योद्धा), जो एकअर्कालाई रोकिरहेका थिए, एकअर्काको बाणवर्षा विफल पारिरहेका थिए र एकअर्कालाई सहन सक्दैनथे, त्यस युद्धक्रीडामा लागेका थिए जसमा दाउमा स्वयं प्राण लागेको थियो।
44ती दुवै महान् धनुर्धरले चारै तिर बाणको झरी बर्साउन थाले। द्रोणपुत्र र पृषतपुत्रको त्यो भयावह तथा हेर्नै डरलाग्दो युद्ध देखेर सिद्ध, चारण र (अन्य) आकाशचारी प्राणीहरूले तिनीहरूको अत्यधिक प्रशंसा गरे। बाणको वर्षाले आकाश र (सम्पूर्ण) दिशा भर्दै,
45र बाणले घोर अन्धकार उत्पन्न गर्दै ती दुवै (अन्य योद्धाहरूको दृष्टिबाट) ओझेल भई आपसमा लडिरहे। मानौँ युद्धमा नृत्य गर्दै र आफ्ना धनुषलाई मण्डलाकार तान्दै,
46र एकअर्काको वध गर्न कस्सिएका तथा सम्पूर्ण प्राणीलाई भयभीत पार्दै, ती दुवै महाबाहु (वीर) महान् फुर्ती र निपुणताका साथ अद्भुत ढङ्गले लडे।
47र युद्धमा हजारौँ श्रेष्ठ योद्धाहरूले तिनीहरूको अत्यधिक प्रशंसा गरे। वनमा आपसमा भिडेका दुई जङ्गली हात्तीझैँ तिनीहरूलाई युद्धमा लागेको देखेर
48दुवै सेनालाई महान् आनन्द भयो। सैनिकहरूले सिंहझैँ गर्जन गरे र आफ्ना शङ्ख फुके।
49र सयौँ-हजारौँ बाजा बजाए। कायरहरूको भय बढाउने त्यस भयङ्कर युद्धमा
50(द्रोणपुत्र र पृषतपुत्रबीचको) त्यो भिडन्त क्षणभरका लागि मात्र समान रूपले चलेको देखियो। तब हे महाराज, द्रोणपुत्रले युद्धमा महात्मा पृषतपुत्रका धनुष, ध्वजा, छत्र, दुवै पार्ष्णिसारथि, सारथि तथा चारै घोडा काटेर उनीमाथि आक्रमण गरे।
51र ती अप्रमेय आत्मा भएका वीरले आफ्ना सीधा जाने बाणले ती सम्पूर्ण पाञ्चाललाई सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा पीडित पार्न थाले। हे भरतश्रेष्ठ, तब युद्धमा द्रोणपुत्रले गरेको वासवसदृश त्यो उज्ज्वल पराक्रम देखेर पाण्डवहरूको सेना अत्यन्त हतोत्साहित भयो।
52सय बाणले पाञ्चालहरूका सय महारथीको संहार गरेर र तीन तीखा बाणले तिनीहरूका तीन श्रेष्ठ पुरुषको वध गरेर,
53द्रोणपुत्रले साक्षात् फाल्गुन तथा द्रुपदपुत्रकै सामु ती सम्पूर्ण पाञ्चालको संहार गरिदिए जो उनको सामु आएका थिए।
54यसरी युद्धमा संहार भएपछि सृञ्जयसहित पाञ्चालहरू आफ्ना काटिएका ध्वजा भएका रथमा द्रोणपुत्रको सामुबाट भागे।
55युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गरेर ती महारथी द्रोणपुत्र ग्रीष्मको अन्त्यका मेघझैँ गर्जन थाले।
56असङ्ख्य वीरको संहार गरेर अश्वत्थामा सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म पारिसकेपछिको युगान्तको अग्निझैँ शोभायमान भए।
57युद्धमा हजारौँ शत्रुलाई जितेपछि कौरवहरूद्वारा अत्यधिक पूजित ती पराक्रमी द्रोणपुत्र आफ्ना शत्रुहरूको संहार गरिसकेपछिका साक्षात् देवराजझैँ शोभायमान भए।