जयद्रथ-वध पर्व — जयद्रथ-वध का समाचार
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 149
संस्कृत
1संजय उवाच ततो राजानमभ्येत्य धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। ववन्दे स प्रहृष्टात्मा हते पार्थेन सैन्धवे॥
2दिष्ट्या वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुर्नरोत्तमा दिष्ट्या निस्तीर्णवांश्चैव प्रतिज्ञामनुजस्तव॥
3स त्वेवमुक्तः कृष्णेन हृष्टः परपुरंजयः। ततो युधिष्ठिरो राजा रथादाप्लुत्य भारत।॥
4पर्यष्वजत् तदा कृष्णावानन्दाश्रुपरिप्लुतः। प्रमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम्॥
5अब्रवीद् वासुदेवं च पाण्डवं च धनंजयम्। प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्तः पुष्करलोचन॥
6नान्तं गच्छामि हर्षस्य तितीर्घरुदधेरिवा अत्यद्भुतमिदं कृष्ण कृतं पार्थेन धीमता॥
7दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारौ महारथौ। दिष्ट्या विनिहतः पाप: सैन्धवः पुरुषाधमः॥
8कृष्ण दिष्ट्या मम प्रीतिमहती प्रतिपादिता। त्वया गुप्तेन गोविन्द जता पापं जयद्रथम्॥
9किं तु नात्यद्भुतं तेषां येषां नस्त्वं समाश्रयः। न तेषां दुष्कृतं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते॥
10स्थितः सर्वात्मना नित्यं प्रियेषु च हितेषु च। त्वां चैवास्माभिराश्रित्य कृतः शस्रसमुद्यमः॥
11सर्वलोकगुरुर्येषां त्वं नाथो मधुसूदन। त्वत्प्रसादाद्वि गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून्।॥ सुरैरिवासुरवधे शक्रं शक्रानुजाहवे। असम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन।॥ अमानुषाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च।
12तदैवाज्ञासिषं शत्रून् हतान् प्राप्तां च मेदिनीम्॥ त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन।
13त्वद्बुद्धिबलवीर्येण कृतवानेष फाल्गुनः। बाल्यात् प्रभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम्॥
14सुरेशत्वं गतः शक्रो हत्वा दैत्यान् सहस्रशः॥ त्वत्प्रसादाद्धषीकेश जगत् स्थावरजङ्गमम्।
15स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपहोमेषु वर्तते॥ एकार्णवमिदं पूर्वं सर्वमासीत् तमोमयम्।
16त्वत्प्रसादान्महाबाहो जगत् प्राप्तं नरोत्तम॥ स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमव्ययम्। ये पश्यन्ति हृषीकेशं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित्॥ पुराणं परमं देवं देवदेवं सनातनम्।
17ये प्रपन्ना: सुरगुरुं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित्॥ अनादिनिधनं देवं लोककर्तारमव्ययम्।
18ये भक्तास्त्वां हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥ परं पुराणं पुरुषं पराणां परमं च यत्।
19प्रपद्यतस्तत् परमं परा भूतिर्विधीयते॥ गायन्ति चतुरो वेदा यश्च वेदेषु गीयते।
20तं प्रपद्य महात्मानं भूतिमश्नाम्यनुत्तमाम्॥ परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर।
21सर्वेश्वरेश्वरेशेश नमस्ते पुरुषोत्तम॥ त्वमीशेशेश्वरेशान प्रभो वर्धस्व माधव।
22प्रभवाप्यय सर्वस्य सर्वात्मन् पृथुलोचन॥ धनंजयसखा यश्च धनंजयहितश्च यः। धनंजयस्य गोप्ता तं प्रपद्य सुखमेधते॥
23मार्कण्डेयः पुराणर्षिश्चरितज्ञस्तवानघ। माहात्म्यमनुभावं च पुरा कीर्तितवान् मुनिः॥
24असितो देवलश्चैव नारदश्च महातपाः। पितामहश्च मे व्यासस्त्वामाहुर्विधिमुत्तमम्॥
25त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं त्वं महत् तपः। त्वं श्रेयस्त्वं यशश्चायं कारणं जगतस्तथा॥ त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। प्रलये समनुप्राप्ते त्वां वै निविशते पुनः॥
26अनादिनिधनं देवं विश्वस्येशं जगत्पते। धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जनाः॥
27भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखम्। अपि देवा न जानन्ति गुह्यमाद्यं जगत्पतिम्॥ नारायणं परं देवं परमात्मानमीश्वरम्। ज्ञानयोनि हरि विष्णुं मुमुक्षूणां परायणम्। परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत्॥
28एवमादिगुणानां ते कर्मणां दिवि चेह च। अतीतभूतभव्यानां संख्यातात्र न विद्यते॥ सर्वतो रक्षणीयाः स्म शक्रेणेव दिवौकसः। यैस्त्वं सर्वगुणोपेतः सुहन्न उपपादितः॥
29इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशाः। अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दनः॥
30भवता तपसोग्रेण धर्मेण परमेण च। साधुत्वादर्जवाच्चैव हतः पापो जयद्रथः॥
31अयं च पुरुषव्याघ्र त्वदनुध्यानसंवृतः। हत्वा योधसहस्त्राणि न्यहन् जिष्णुर्जयद्रथम्॥
32कृतित्वे बाहुवीर्य च तथैवासम्भ्रमेऽपि च। शीघ्रतामोधबुद्धित्वे नास्ति पार्थसमः क्वचित्॥
33तदयं भरतश्रेष्ठ भ्राता तेऽद्य यदर्जुनः। सैन्यक्षयं रणे कृत्वा सिन्धुराजशिरोऽहरत्॥
34ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिष्वज्य विशाम्पते। प्रसृज्य वदनं तस्य पर्याश्वासयत प्रभुः॥
35अतीव सुमहत् कर्म कृतवानसि फाल्गुन। असह्यं चाविषह्यं च देवैरपि सवासवैः॥
36दिष्ट्या निस्तीर्णभारोऽसि हतारिश्चासि शत्रुहन्। दिष्ट्या सत्या प्रतिज्ञेयं कृता हत्वा जयद्रथम्॥
37एवमुक्त्वा गुडाकेशं धर्मराजो महायशाः। पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिवः॥
38एवमुक्तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ। तावबूतां तदा कृष्णौ राजानं पृथिवीपतिम्॥
39तव कोपाग्निना दग्धः पापो राजा जयद्रथः। उत्तीर्णं चापि सुमहद् धार्तराष्ट्रबलं रणे॥
40हन्यस्ते निहताश्चैव विनश्यन्ति च भारत। तव क्रोधहता ह्येते कौरवाः शत्रुसूदन॥
41त्वां हि चक्षुर्हणं वीरं कोपयित्वा सुयोधनः। समित्रबन्धुः समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मतिः॥
42तव क्रोधहतः पूर्वं देवैरपि सुदुर्जयः। शरतल्पगतः शेते भीष्मः कुरुपितामहः॥
43दुर्लभो विजयस्तेषां संग्रामे रिपुसूदन। याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धोऽसि पाण्डव॥
44राज्यं प्राणाः श्रियः पुत्राः सौख्यानि विविधानि च। अचिरात् तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धोऽसि मानद॥
45विनष्टान् कौरवान् मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान्। राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे परंतप॥
46ततो भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः। अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं मार्गणैः क्षतविक्षतौ॥ क्षितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यैः परिवारितौ। तौ दृष्ट्वा मुदितौ वीरौ प्राञ्जली चाग्रतः स्थितौ॥
47अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी। दिष्ट्या पश्यामि वां शूरौ विमुक्तौ सैन्यसागरात्॥ द्रोणग्राहदुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात्।
48दिष्ट्या विनिर्जिताः संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः॥५५ युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे।
49दिष्ट्या द्रोणो जित: संख्ये हार्दिक्यश्च महाबलः॥५६ दिष्ट्या विकर्णिभिः कर्णो रणे नीतः पराभवम्। विमुखश्च कृतः शल्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभौ॥
50दिष्ट्या युवां कुशलिनौ संग्रामात् पुनरागतौ। पश्यामि रथिनां श्रेष्ठावुभौ युद्धविशारदौ॥
51मम वाक्यकरौ वीरौ मम गौरवयन्त्रितौ। सैन्यार्णवं समुत्तीर्णौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम्॥
52समरश्लाघिनौ वीरौ समरेष्वपराजितौ। मम वाक्य समौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम्॥
53इत्युक्त्वा पाण्डवो राजन् युयुधानवृकोदरौ। सखजे पुरुषव्याघ्रौ हर्षाद् वाष्पं मुमोच ह॥
54ततः प्रमुदितं सर्वं बलमासीद् विशाम्पते। पाण्डवानां रणे हृष्टं युद्धाय तु मनो दधे॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said The king of Sindhu being slain by Partha, (Krishna) then approached king Yudhishthira, the son of Dharma and worshipped him with a merry heart.
2O king of kings, O best of men, by good luck your prosperity increases and your enemy has been slain. It is by good fortune too that your younger brother has fulfilled his promise.
3Thus addressed by Krishna, king Yudhishthira, the conqueror of enemies cities, got down from his car with delight, O Bharata.
4And with his eyes full of tears of joy he embraced Krishna and Arjuna; and wiping his white face of lotus-like lustre.
5Said to Vasudeva and the Pandava Dhananjaya (thus)-"0 mighty car-warriors, it is by good fortune that I behold you both after you have performed your heavy task in battle.
6As good luck would have it, that vilest wretch among men, the king of Sindhus, has been slain. O Krishna and Arjuna, by good luck you have filled me with supreme bliss.
7(And) it is by good fortune that our enemies are downed in a sea of grief. In the three worlds there is nothing which they cannot perform.
8Who have you, that are the lord of all the words, for their protector, O slayer of Madhu. Govinda, through your favour we will conquer our enemies.
9As in days of yore, through you grace the chastiser of the Asura) Paka (i.e., Indra) did (conquer) the Danavas. Whether it be the supremacy over the three worlds.
10Everything is certain in the case of those who are in your good grace, O bestower of honours. Neither do they incur sin nor meet with reverses.
11With whom, you that are the lord of the celestials, are pleased, O bestower of honours. O Hrishikesha, it is through your favour that Shakra, the lord of all the celestials.
12Endowed with prosperity, obtained sovereignty over the three world in battle. And O lord of the celestials, it is also through favour that the celestials.
13Have, O Krishna, obtained immortality and are in enjoyment of eternal regions. O destroyer of foes, it is by means of the prowess obtained through your favour.
14That Shakra having destroyed thousands of Daityas acquired the kingship of the celestials, O Hrishikesha, it is by reason of your grace, the universe, with its mobile and immobile creatures.
15Remaining in its own course is engaged in (religious) meditation and sacrifices, Originally, buried in darkness and one vast sheet of water.
16As the universe was, it has become manifest through your grace, O mighty-armed one, O best of men. Those who look upon Hrishikesha as the creator of all the worlds, the Supreme Soul and as immutable are never subject to illusion. You are the Original Being, you are the Supreme God, you are the God of the gods and you are eternal.
17Those that take refuge with you who are the lord of the celestials, are never subject to illusion; without beginning or end, divine, the lord of creation and immutable (as you are).
18They that are your worshippers, O Hrishikesha (always) get rid of difficulties. Supreme and Ancient male being and the most exalted of the exalted as you are.
19He that attains to your Supreme self enjoys the highest prosperity. The four Vedas sing of you and you are sung in the four Vedas.
20By taking refuge with you, O high-souled one, I shall enjoy the most excellent prosperity. O Supreme God, O god of the highest gods, O lord of the creation, O lord of men.
21O most supreme god of all gods, I bow down to you, that are the best of all male beings. You are the Supreme Being, you are the Lord of Lords, O Lord, O Madhava, may you prosper.
22O Universal Soul, O large-eyed one, you are the origin of all. He that has Dhananjaya for his friend or he who is devoted to the welfare of Dhananjaya. Having attained to the protector of Dhananjaya, enjoys happiness.'
23O innocent Sri Krishna! An ancient sage Markandeya knows yours character and that brilliant sage had explained me your impression and magnificence to me at the time of exile.
24You are explained as the best creator (Vidhi) by the sages like Asita, Devala, the great austerious Narada and my grand-father Vyasa.
25You are splendour yourself, you are supreme Brahma, great penance truth, welfare, the best fame and sole cause for universe. You have created this entire movable and immovable world and this world merges again with you at the time of great devastation (Pralaya).
26O lord of this entire world! The people learned to Vedas address you as without birth and death (Ajanama), divine form, lord of the great soul, everlasting and Vishvatomukh.
27Yours is top and undisclosed mystery. You are the foremost cause and supreme lord of this universe. You yourself are supreme god, Narayana, supreme soul (Paramatama) and Ishvara. You yourself are Sri Hari in the form of knowledge, the supreme shelter to the people desirous of emancipation, Vishnu. Gods even are alien to your real form. You yourself are beyond Puranas and supreme Purusha of Purana.
28Nobody either on this or heaven is capable to make a record of the acts executed in past, present and future and to calculate yours such qualities (gunas). All of us are always defendable by you as lord Indra provides the gods with proper defence. We have got you as a meritorious friend.
29The great illustrious god Janardana reciprocated Yudhishthira the Dharmaraja in the following words as per his appreciation made.
30O Dharmaraja! The evildoer Jayadratha has met to death because of your acute penance, supreme religion, gentleness and simplicity.
31O chivalrous man (Purusha Simha)! your always sacrosanct feelings for all creatures has provided Arjuna with an impenetrable shield and he could kill Jayadratha after beheading several thousand warriors.
32Nobody anywhere is comparable to Arjuna, the son of Kunti in respect of his knowledge in weaponry, physical stamina, smartness and target hitting savvy etc. qualities.
33Othe best in Bharata's dynasty! Owing to these qualities, your younger brother Arjuna has today beheaded Sindhuraja and killed the army of enemy in fierce battle.
34Oking! King Yudhishthira, Dharmaputra (son of Dharma) then embraced in tight grip to Arjuna, wiped his face and told the following worlds in consolation.
35O Phalguna! You have executed a rare act today as god Indra including all gods were unable to execute or take-one this anus on their shoulders (viz. it was impossible even for the king of gods).
36O enemy suppressor! You have discharged today the burden of commitment as you have killed your enemy. It is really a matter of good luck. It is really pleasing to see that you have fulfilled the commitment by killing Jayadratha.
37The great illustrious king Yudhishthira with these words to Arjuna, the conqueror of sheep, patted on his back with his hand with sheer love.
38On his so delivered statement, Sri Krishna and Arjuna reciprocated the king in following words-
39O king! The evildoer king Jayadratha was burnt into ashes in the fire of your fury and it was your grace that enabled us to suppress the huge army of Duryodhana in the battle-field.
40O Bharata! all these Kauravas have been killed owing to your fury, these are killed and will killed in future too as the fire of your fury is blazing in fierce flames.
41Duryodhana, the wicked will finally die in the battle-field with his friends, relatives and siblings as a result of furiating you, the gallant capable to burn in ashes the enemy merely by a furious gaze.
42Bhishma, the grandfather of Kuru family who earlier was tough to win even by gods, is now sleeping on the cot made of arrows owing to your destructive fury.
43O son of Pandu! You are suppressor of enemy and victory in battle is scarce for those on whom your curse befallen. They have definitely enslaved to the death.
44O honour giving king! The persons on being victim of your anger shall shortly see their kingdom, life, property, son and a number of luxuries destroyed.
45O pain giver to enemies! Being yours abiding to Rajadharma (the nationalism), I consider the Kauravas destroyed with sons, animals and siblings automatically in the fire of your anger.
46The long armed Bhimasena and great chariot holder Stayaki with their bodies injured of arrows then bowed their heads on the feet of Yudhishthira and stood on the ground. Having seen those great archers with folded hands and in charms on their faces; Yudhishthira, the son of Kunti greeted them heartily.
47He said-it is very opportuned time to see. both of you duly crossed the ocean of enemy's army. That ocean of army is inaccessible due to presence of the crocodile Dronacarya and the Kritavarma etc. crags are dwelling in that Ocean.
48It is the time to laugh in exhilaration as all kings defeated in battle and I am seeing both of you as conqueror in this battle-field.
49It was our destiny that supported and we could defeat Acarya Drona and Kritavarma in the battle. It was another support of destiny that Karna too was defeated in battle-field by virtue of your archery. O best gallants! Both of you have pressed Shalya to leave the battle-field.
50It is pleasing to see you both warriors, best in chariot holders and efficient in war-craft returned safely from the battle-field.
51It is high time to feel gaiety when I am seeing you both warriors duly crossed the army ocean. You hold obligation of my dignity and honour the directions issued by me.
52You both warriors keep my words while competing with rivals and undefeated in the battle field. It is my high destiny to see you safe here.
53Having said these words, these words, o king! Yudhishithira, the son of Pandu embraced Satyaki and Bhimasena both and his eyes started shedding tears of joy.
54O majesty! The whole army of Pandavas then encouraged, gaiety brought new zeal to them and it concentrated whole-hearted on battling.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — पार्थ द्वारा सिन्धुराज के मारे जाने पर (कृष्ण) धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर के समीप गए और प्रसन्न हृदय से उनका अभिवादन किया।
2"हे राजाधिराज, हे पुरुषश्रेष्ठ, सौभाग्य से आपकी समृद्धि बढ़ रही है और आपका शत्रु मारा गया है। यह भी सौभाग्य ही है कि आपके अनुज ने अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण की।"
3कृष्ण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर शत्रुनगरियों के विजेता राजा युधिष्ठिर आनन्दपूर्वक अपने रथ से उतरे, हे भरतवंशी।
4और आनन्द के आँसुओं से भरी आँखों से उन्होंने कृष्ण और अर्जुन का आलिंगन किया; और कमल के समान कान्तिवाला अपना उज्ज्वल मुख पोंछकर —
5— वासुदेव तथा पाण्डुपुत्र धनञ्जय से (इस प्रकार) कहा — "हे महारथियो, यह सौभाग्य है कि युद्ध में अपना दुष्कर कार्य पूर्ण कर लेने के पश्चात् मैं आप दोनों को देख रहा हूँ।
6सौभाग्यवश मनुष्यों में वह नीचतम अधम, सिन्धुराज, मारा गया। हे कृष्ण, हे अर्जुन, सौभाग्य से आपने मुझे परम आनन्द से भर दिया है।
7(और) यह सौभाग्य ही है कि हमारे शत्रु शोक के समुद्र में डूब गए हैं। तीनों लोकों में ऐसा कुछ नहीं जो वे न कर सकें —
8— जिनके रक्षक आप हैं, जो समस्त लोकों के स्वामी हैं, हे मधुसूदन। हे गोविन्द, आपकी कृपा से हम अपने शत्रुओं को जीतेंगे —
9— जैसे बीते युगों में आपकी कृपा से पाकशासन (अर्थात् इन्द्र) ने दानवों को (जीता था)। तीनों लोकों का आधिपत्य हो अथवा और कुछ —
10— हे मानदाता, जो आपकी कृपा के पात्र हैं उनके लिए सब कुछ निश्चित है। वे न तो पाप के भागी होते हैं और न पराजय पाते हैं —
11— जिन पर आप, जो देवताओं के स्वामी हैं, प्रसन्न होते हैं, हे मानदाता। हे हृषीकेश, आपकी ही कृपा से समस्त देवताओं के स्वामी शक्र —
12— समृद्धि से सम्पन्न होकर युद्ध में तीनों लोकों का आधिपत्य प्राप्त किया। और हे देवेश, आपकी ही कृपा से देवताओं ने —
13— हे कृष्ण, अमरत्व प्राप्त किया है और वे शाश्वत लोकों का उपभोग कर रहे हैं। हे शत्रुनाशक, आपकी कृपा से प्राप्त उसी पराक्रम के बल पर —
14— शक्र ने सहस्रों दैत्यों का विनाश करके देवताओं का राज्य प्राप्त किया। हे हृषीकेश, आपकी कृपा के ही कारण चराचर प्राणियों सहित यह विश्व —
15— अपने ही मार्ग पर स्थित रहकर (धार्मिक) ध्यान और यज्ञों में लगा हुआ है। आदि में अन्धकार में निमग्न और जल की एक विशाल राशि के रूप में —
16— जैसा यह विश्व था, वह आपकी कृपा से प्रकट हुआ, हे महाबाहु, हे पुरुषश्रेष्ठ। जो हृषीकेश को समस्त लोकों का स्रष्टा, परमात्मा और अविनाशी मानते हैं, वे कभी मोह के वश नहीं होते। आप आदिपुरुष हैं, आप परमेश्वर हैं, आप देवों के देव हैं और आप सनातन हैं।
17जो आपकी शरण लेते हैं, जो देवताओं के स्वामी हैं, वे कभी मोह के वश नहीं होते; आप अनादि और अनन्त, दिव्य, सृष्टि के स्वामी और अविनाशी हैं।
18जो आपके उपासक हैं, हे हृषीकेश, वे (सदा) संकटों से मुक्त हो जाते हैं। आप परम और पुरातन पुरुष हैं और श्रेष्ठों में श्रेष्ठतम हैं।
19जो आपके परम स्वरूप को प्राप्त करता है वह परम समृद्धि का उपभोग करता है। चारों वेद आपका गान करते हैं और चारों वेदों में आपका ही गान है।
20हे महात्मन्, आपकी शरण लेकर मैं परम उत्तम समृद्धि का उपभोग करूँगा। हे परमेश्वर, हे परम देवों के देव, हे सृष्टिपते, हे नरेश —
21— हे समस्त देवों के परम देव, मैं आपको प्रणाम करता हूँ, जो समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हैं। आप परमपुरुष हैं, आप ईश्वरों के ईश्वर हैं, हे प्रभु, हे माधव, आपका कल्याण हो।
22हे विश्वात्मा, हे विशालनयन, आप सबके उद्गम हैं। जिसका मित्र धनञ्जय है अथवा जो धनञ्जय के कल्याण में निष्ठ है, वह धनञ्जय के रक्षक को प्राप्त करके सुख का उपभोग करता है।
23हे निष्पाप श्रीकृष्ण! प्राचीन ऋषि मार्कण्डेय आपके स्वरूप को जानते हैं, और उन तेजस्वी ऋषि ने वनवास के समय मुझे आपके प्रभाव और महिमा का वर्णन सुनाया था।
24असित, देवल, महातपस्वी नारद और मेरे पितामह व्यास जैसे ऋषियों ने आपको श्रेष्ठ स्रष्टा (विधि) कहकर वर्णित किया है।
25आप स्वयं तेज हैं, आप परब्रह्म हैं, महातप हैं, सत्य हैं, कल्याण हैं, श्रेष्ठ यश हैं और विश्व के एकमात्र कारण हैं। आपने ही इस समस्त चराचर जगत् की रचना की है और महाप्रलय के समय यह जगत् पुनः आप ही में विलीन हो जाता है।
26हे इस समस्त जगत् के स्वामी! वेदों के ज्ञाता जन आपको अजन्मा तथा अमर (अजनामा), दिव्यस्वरूप, महात्माओं के स्वामी, शाश्वत और विश्वतोमुख कहकर सम्बोधित करते हैं।
27आपका स्वरूप परम और अप्रकट रहस्य है। आप इस विश्व के आदिकारण और परमेश्वर हैं। आप ही परमदेव, नारायण, परमात्मा और ईश्वर हैं। आप ही ज्ञानस्वरूप श्रीहरि हैं, मुमुक्षुओं के परम आश्रय विष्णु हैं। देवता तक आपके वास्तविक स्वरूप से अपरिचित हैं। आप ही पुराणों से परे हैं और आप ही पुराणपुरुष परम पुरुष हैं।
28इस लोक में अथवा स्वर्ग में कोई भी ऐसा नहीं जो भूत, वर्तमान और भविष्य में किए गए आपके कर्मों का लेखा रख सके और आपके ऐसे गुणों की गणना कर सके। जैसे इन्द्र देवताओं को यथोचित रक्षण देते हैं, वैसे ही हम सब सदा आपके द्वारा रक्षित हैं। हमें आप जैसा पुण्यशाली मित्र प्राप्त हुआ है।
29तब महायशस्वी देव जनार्दन ने धर्मराज युधिष्ठिर की इस प्रशंसा का इन वचनों में प्रत्युत्तर दिया —
30"हे धर्मराज! दुष्कर्मी जयद्रथ आपकी उग्र तपस्या, परम धर्म, सौम्यता और सरलता के कारण मृत्यु को प्राप्त हुआ है।
31हे पुरुषसिंह! समस्त प्राणियों के प्रति आपके सदा पवित्र भावों ने ही अर्जुन को अभेद्य कवच प्रदान किया, और वे सहस्रों योद्धाओं के सिर काटकर जयद्रथ का वध कर सके।
32अस्त्रविद्या के ज्ञान, शारीरिक बल, फुर्ती और लक्ष्यभेद की निपुणता आदि गुणों में कुन्तीपुत्र अर्जुन के समान कहीं कोई नहीं।
33हे भरतवंश में श्रेष्ठ! इन्हीं गुणों के कारण आज आपके अनुज अर्जुन ने सिन्धुराज का सिर काटा और भीषण युद्ध में शत्रुसेना का संहार किया।"
34हे राजन्! तब धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अर्जुन को कसकर गले लगाया, उनका मुख पोंछा और सान्त्वना के ये वचन कहे —
35"हे फाल्गुन! आज तुमने वह दुर्लभ कार्य कर दिखाया है जिसे इन्द्र सहित समस्त देवता भी न कर पाते, न जिसका भार अपने कन्धों पर उठा पाते (अर्थात् जो देवराज के लिए भी असम्भव था)।
36हे शत्रुदमन! आज तुमने अपने शत्रु का वध करके अपनी प्रतिज्ञा का भार उतार दिया है। यह वस्तुतः सौभाग्य की बात है। यह देखकर सचमुच आनन्द होता है कि तुमने जयद्रथ का वध करके अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण की।"
37महायशस्वी राजा युधिष्ठिर ने शत्रुविजयी अर्जुन से ये वचन कहकर विशुद्ध स्नेह से अपने हाथ से उनकी पीठ थपथपाई।
38उनके इस कथन पर श्रीकृष्ण और अर्जुन ने राजा को इन वचनों में प्रत्युत्तर दिया —
39"हे राजन्! दुष्कर्मी राजा जयद्रथ आपके क्रोध की अग्नि में भस्म हो गया, और यह आपकी ही कृपा थी जिसने हमें रणभूमि में दुर्योधन की विशाल सेना को दबाने में समर्थ बनाया।
40हे भरतवंशी! ये समस्त कौरव आपके क्रोध के कारण ही मारे गए हैं, मारे जा रहे हैं और भविष्य में भी मारे जाएँगे, क्योंकि आपके क्रोध की अग्नि प्रचण्ड लपटों में जल रही है।
41आप वे पराक्रमी हैं जो केवल क्रोधभरी दृष्टि से ही शत्रु को भस्म कर सकते हैं; आपको क्रुद्ध करने के फलस्वरूप दुष्ट दुर्योधन अन्ततः अपने मित्रों, बन्धुओं और भाइयों सहित रणभूमि में मारा जाएगा।
42कुरुवंश के पितामह भीष्म, जिन्हें पहले देवता तक कठिनाई से ही जीत सकते थे, आपके विनाशकारी क्रोध के कारण आज बाणों की शय्या पर सो रहे हैं।
43हे पाण्डुपुत्र! आप शत्रुदमन हैं, और जिन पर आपका शाप पड़ जाए, उनके लिए युद्ध में विजय दुर्लभ है। वे निश्चय ही मृत्यु के अधीन हो चुके हैं।
44हे मानदाता राजन्! जो पुरुष आपके क्रोध के भाजन बनते हैं, वे शीघ्र ही अपना राज्य, प्राण, सम्पत्ति, पुत्र और अनेक भोग नष्ट होते देखेंगे।
45हे शत्रुतापन! आप राजधर्म में निष्ठ हैं, इसलिए मैं कौरवों को अपने पुत्रों, पशुओं और भाइयों सहित आपके क्रोध की अग्नि में स्वतः ही नष्ट हुआ मानता हूँ।"
46तब बाणों से क्षत-विक्षत शरीरवाले महाबाहु भीमसेन और महारथी सात्यकि ने युधिष्ठिर के चरणों पर अपने सिर झुकाए और भूमि पर खड़े रहे। उन महाधनुर्धरों को हाथ जोड़े और मुख पर प्रसन्नता लिए देखकर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने उनका हृदय से अभिनन्दन किया।
47उन्होंने कहा — "यह देखने का परम सुअवसर है कि तुम दोनों शत्रुसेना के समुद्र को विधिवत् पार कर आए हो। वह सेनारूपी समुद्र द्रोणाचार्यरूपी ग्राह की उपस्थिति के कारण दुर्गम है और कृतवर्मा आदि चट्टानें उस समुद्र में बसी हुई हैं।
48यह हर्ष से हँसने का समय है, क्योंकि समस्त राजा युद्ध में परास्त हुए और मैं तुम दोनों को इस रणभूमि में विजयी देख रहा हूँ।
49यह हमारा भाग्य ही था जिसने साथ दिया और हम युद्ध में आचार्य द्रोण तथा कृतवर्मा को परास्त कर सके। यह भाग्य का और भी साथ था कि तुम्हारी धनुर्विद्या के बल से कर्ण भी रणभूमि में परास्त हुआ। हे वीरश्रेष्ठो! तुम दोनों ने शल्य को भी रणभूमि छोड़ने पर विवश किया।
50यह देखकर आनन्द होता है कि तुम दोनों योद्धा, जो रथियों में श्रेष्ठ और युद्धकला में निपुण हो, रणभूमि से सकुशल लौट आए हो।
51यह हर्ष मनाने का उपयुक्त समय है, जब मैं तुम दोनों योद्धाओं को सेनारूपी समुद्र विधिवत् पार किए हुए देख रहा हूँ। तुम मेरे मान-सम्मान का भार वहन करते हो और मेरे द्वारा दिए गए निर्देशों का आदर करते हो।
52तुम दोनों योद्धा शत्रुओं से भिड़ते हुए भी मेरी बात रखते हो और रणभूमि में अपराजित रहते हो। तुम्हें यहाँ सकुशल देखना मेरा परम सौभाग्य है।"
53हे राजन्! ये वचन कहकर पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर ने सात्यकि और भीमसेन दोनों का आलिंगन किया और उनकी आँखों से आनन्द के आँसू बहने लगे।
54हे महाराज! तब पाण्डवों की समस्त सेना उत्साहित हुई, हर्ष ने उसमें नया उत्साह भर दिया और वह पूरे मन से युद्ध में जुट गई।
नेपाली
1सञ्जयले भने — पार्थद्वारा सिन्धुराज मारिएपछि (कृष्ण) धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरको छेउमा गए र प्रसन्न हृदयले उनको अभिवादन गरे।
2"हे राजाधिराज, हे पुरुषश्रेष्ठ, सौभाग्यले तपाईंको समृद्धि बढिरहेको छ र तपाईंको शत्रु मारिएको छ। यो पनि सौभाग्यै हो कि तपाईंका अनुजले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरे।"
3कृष्णद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि शत्रुनगरीहरूका विजेता राजा युधिष्ठिर आनन्दपूर्वक आफ्नो रथबाट ओर्ले, हे भरतवंशी।
4र आनन्दका आँसुले भरिएका आँखाले उनले कृष्ण र अर्जुनलाई अङ्गालो हाले; र कमलजस्तै कान्ति भएको आफ्नो उज्ज्वल मुख पुछेर —
5— वासुदेव तथा पाण्डुपुत्र धनञ्जयसँग (यसरी) भने — "हे महारथीहरू, यो सौभाग्य हो कि युद्धमा आफ्नो दुष्कर कार्य पूरा गरिसकेपछि म तपाईं दुवैलाई देखिरहेको छु।
6सौभाग्यवश मनुष्यहरूमा त्यो नीचतम अधम, सिन्धुराज, मारियो। हे कृष्ण, हे अर्जुन, सौभाग्यले तपाईंहरूले मलाई परम आनन्दले भरिदिनुभएको छ।
7(र) यो सौभाग्यै हो कि हाम्रा शत्रुहरू शोकको समुद्रमा डुबेका छन्। तीनै लोकमा यस्तो केही छैन जो तिनीहरूले गर्न नसकून् —
8— जसका रक्षक तपाईं हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण लोकका स्वामी हुनुहुन्छ, हे मधुसूदन। हे गोविन्द, तपाईंको कृपाले हामी आफ्ना शत्रुहरूलाई जित्नेछौँ —
9— जसरी बितेका युगमा तपाईंको कृपाले पाकशासन (अर्थात् इन्द्र)ले दानवहरूलाई (जितेका थिए)। तीनै लोकको आधिपत्य होस् अथवा अरू केही —
10— हे मानदाता, जो तपाईंको कृपाका पात्र छन् तिनका लागि सबै कुरा निश्चित छ। तिनीहरू न त पापका भागी हुन्छन् न पराजय पाउँछन् —
11— जसमाथि तपाईं, जो देवताहरूका स्वामी हुनुहुन्छ, प्रसन्न हुनुहुन्छ, हे मानदाता। हे हृषीकेश, तपाईंकै कृपाले सम्पूर्ण देवताहरूका स्वामी शक्रले —
12— समृद्धिले सम्पन्न भई युद्धमा तीनै लोकको आधिपत्य प्राप्त गरे। र हे देवेश, तपाईंकै कृपाले देवताहरूले —
13— हे कृष्ण, अमरत्व प्राप्त गरेका छन् र तिनीहरू शाश्वत लोकको उपभोग गरिरहेका छन्। हे शत्रुनाशक, तपाईंको कृपाले प्राप्त त्यसै पराक्रमको बलमा —
14— शक्रले हजारौँ दैत्यको विनाश गरेर देवताहरूको राज्य प्राप्त गरे। हे हृषीकेश, तपाईंको कृपाकै कारण चराचर प्राणीसहित यो विश्व —
15— आफ्नै मार्गमा स्थित रहेर (धार्मिक) ध्यान र यज्ञमा लागिरहेको छ। आदिमा अन्धकारमा निमग्न र जलको एउटा विशाल राशिका रूपमा —
16— जस्तो यो विश्व थियो, त्यो तपाईंको कृपाले प्रकट भयो, हे महाबाहु, हे पुरुषश्रेष्ठ। जसले हृषीकेशलाई सम्पूर्ण लोकका स्रष्टा, परमात्मा र अविनाशी मान्छन्, तिनीहरू कहिल्यै मोहको वशमा पर्दैनन्। तपाईं आदिपुरुष हुनुहुन्छ, तपाईं परमेश्वर हुनुहुन्छ, तपाईं देवका देव हुनुहुन्छ र तपाईं सनातन हुनुहुन्छ।
17जसले तपाईंको शरण लिन्छन्, जो देवताहरूका स्वामी हुनुहुन्छ, तिनीहरू कहिल्यै मोहको वशमा पर्दैनन्; तपाईं अनादि र अनन्त, दिव्य, सृष्टिका स्वामी र अविनाशी हुनुहुन्छ।
18जो तपाईंका उपासक छन्, हे हृषीकेश, तिनीहरू (सधैँ) सङ्कटबाट मुक्त हुन्छन्। तपाईं परम र पुरातन पुरुष हुनुहुन्छ र श्रेष्ठहरूमा श्रेष्ठतम हुनुहुन्छ।
19जसले तपाईंको परम स्वरूप प्राप्त गर्छ त्यसले परम समृद्धिको उपभोग गर्छ। चारै वेदले तपाईंको गान गर्छन् र चारै वेदमा तपाईंकै गान छ।
20हे महात्मन्, तपाईंको शरण लिएर म परम उत्तम समृद्धिको उपभोग गर्नेछु। हे परमेश्वर, हे परम देवका देव, हे सृष्टिपति, हे नरेश —
21— हे सम्पूर्ण देवका परम देव, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, जो सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। तपाईं परमपुरुष हुनुहुन्छ, तपाईं ईश्वरका ईश्वर हुनुहुन्छ, हे प्रभु, हे माधव, तपाईंको कल्याण होस्।
22हे विश्वात्मा, हे विशालनयन, तपाईं सबैका उद्गम हुनुहुन्छ। जसको मित्र धनञ्जय छ अथवा जो धनञ्जयको कल्याणमा निष्ठ छ, त्यसले धनञ्जयका रक्षकलाई प्राप्त गरेर सुखको उपभोग गर्छ।
23हे निष्पाप श्रीकृष्ण! प्राचीन ऋषि मार्कण्डेयले तपाईंको स्वरूप जान्दछन्, र ती तेजस्वी ऋषिले वनवासको बेला मलाई तपाईंको प्रभाव र महिमाको वर्णन सुनाएका थिए।
24असित, देवल, महातपस्वी नारद र मेरा पितामह व्यासजस्ता ऋषिहरूले तपाईंलाई श्रेष्ठ स्रष्टा (विधि) भनेर वर्णन गरेका छन्।
25तपाईं स्वयं तेज हुनुहुन्छ, तपाईं परब्रह्म हुनुहुन्छ, महातप हुनुहुन्छ, सत्य हुनुहुन्छ, कल्याण हुनुहुन्छ, श्रेष्ठ यश हुनुहुन्छ र विश्वको एकमात्र कारण हुनुहुन्छ। तपाईंले नै यो सम्पूर्ण चराचर जगत्को रचना गर्नुभएको छ र महाप्रलयको बेला यो जगत् पुनः तपाईंमै विलीन हुन्छ।
26हे यस सम्पूर्ण जगत्का स्वामी! वेदका ज्ञाता जनहरूले तपाईंलाई अजन्मा तथा अमर (अजनामा), दिव्यस्वरूप, महात्माहरूका स्वामी, शाश्वत र विश्वतोमुख भनेर सम्बोधन गर्दछन्।
27तपाईंको स्वरूप परम र अप्रकट रहस्य हो। तपाईं यस विश्वको आदिकारण र परमेश्वर हुनुहुन्छ। तपाईं नै परमदेव, नारायण, परमात्मा र ईश्वर हुनुहुन्छ। तपाईं नै ज्ञानस्वरूप श्रीहरि हुनुहुन्छ, मुमुक्षुहरूका परम आश्रय विष्णु हुनुहुन्छ। देवतासमेत तपाईंको वास्तविक स्वरूपसँग अपरिचित छन्। तपाईं नै पुराणभन्दा पर हुनुहुन्छ र तपाईं नै पुराणपुरुष परम पुरुष हुनुहुन्छ।
28यस लोकमा अथवा स्वर्गमा कोही पनि यस्तो छैन जसले भूत, वर्तमान र भविष्यमा गरिएका तपाईंका कर्मको लेखा राख्न सकोस् र तपाईंका यस्ता गुणको गणना गर्न सकोस्। जसरी इन्द्रले देवताहरूलाई यथोचित रक्षण दिन्छन्, त्यसरी नै हामी सबै सधैँ तपाईंद्वारा रक्षित छौँ। हामीले तपाईंजस्तो पुण्यशाली मित्र पाएका छौँ।
29तब महायशस्वी देव जनार्दनले धर्मराज युधिष्ठिरको यस प्रशंसाको यी वचनमा प्रत्युत्तर दिए —
30"हे धर्मराज! दुष्कर्मी जयद्रथ तपाईंको उग्र तपस्या, परम धर्म, सौम्यता र सरलताका कारण मृत्युलाई प्राप्त भएको हो।
31हे पुरुषसिंह! सम्पूर्ण प्राणीप्रति तपाईंका सधैँ पवित्र भावले नै अर्जुनलाई अभेद्य कवच प्रदान गऱ्यो, र उनले हजारौँ योद्धाका शिर काटेर जयद्रथको वध गर्न सके।
32अस्त्रविद्याको ज्ञान, शारीरिक बल, फुर्ती र लक्ष्यभेदको निपुणता आदि गुणमा कुन्तीपुत्र अर्जुनसमान कतै कोही छैन।
33हे भरतवंशमा श्रेष्ठ! यिनै गुणका कारण आज तपाईंका अनुज अर्जुनले सिन्धुराजको शिर काटे र भीषण युद्धमा शत्रुसेनाको संहार गरे।"
34हे राजन्! तब धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरले अर्जुनलाई कसेर अङ्गालो हाले, उनको मुख पुछे र सान्त्वनाका यी वचन भने —
35"हे फाल्गुन! आज तिमीले त्यो दुर्लभ कार्य गरेर देखाएका छौ जुन इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताले पनि गर्न सक्दैनथे, न जसको भार आफ्ना काँधमा उठाउन सक्थे (अर्थात् जो देवराजका लागि पनि असम्भव थियो)।
36हे शत्रुदमन! आज तिमीले आफ्नो शत्रुको वध गरेर आफ्नो प्रतिज्ञाको भार उतारेका छौ। यो वास्तवमै सौभाग्यको कुरा हो। यो देखेर साँच्चै आनन्द हुन्छ कि तिमीले जयद्रथको वध गरेर आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गऱ्यौ।"
37महायशस्वी राजा युधिष्ठिरले शत्रुविजयी अर्जुनसँग यी वचन भनेर विशुद्ध स्नेहले आफ्नो हातले उनको पीठ थपथपाए।
38उनको यस कथनमा श्रीकृष्ण र अर्जुनले राजालाई यी वचनमा प्रत्युत्तर दिए —
39"हे राजन्! दुष्कर्मी राजा जयद्रथ तपाईंको क्रोधको अग्निमा भस्म भयो, र यो तपाईंकै कृपा थियो जसले हामीलाई रणभूमिमा दुर्योधनको विशाल सेनालाई दबाउन समर्थ बनायो।
40हे भरतवंशी! यी सम्पूर्ण कौरव तपाईंको क्रोधकै कारण मारिएका छन्, मारिँदै छन् र भविष्यमा पनि मारिनेछन्, किनभने तपाईंको क्रोधको अग्नि प्रचण्ड ज्वालामा जलिरहेको छ।
41तपाईं ती पराक्रमी हुनुहुन्छ जसले केवल क्रोधले भरिएको दृष्टिले नै शत्रुलाई भस्म पार्न सक्नुहुन्छ; तपाईंलाई क्रुद्ध पारेको फलस्वरूप दुष्ट दुर्योधन अन्ततः आफ्ना मित्र, बन्धु र भाइहरूसहित रणभूमिमा मारिनेछ।
42कुरुवंशका पितामह भीष्म, जसलाई पहिले देवतासमेत कठिनाइले मात्र जित्न सक्थे, तपाईंको विनाशकारी क्रोधका कारण आज बाणको शय्यामा सुतिरहेका छन्।
43हे पाण्डुपुत्र! तपाईं शत्रुदमन हुनुहुन्छ, र जसमाथि तपाईंको शाप पर्छ, तिनका लागि युद्धमा विजय दुर्लभ छ। तिनीहरू निश्चय नै मृत्युको अधीनमा भइसकेका छन्।
44हे मानदाता राजन्! जुन पुरुष तपाईंको क्रोधका भाजन बन्छन्, तिनीहरूले चाँडै नै आफ्नो राज्य, प्राण, सम्पत्ति, पुत्र र अनेक भोग नष्ट भएको देख्नेछन्।
45हे शत्रुतापन! तपाईं राजधर्ममा निष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले म कौरवहरूलाई आफ्ना पुत्र, पशु र भाइहरूसहित तपाईंको क्रोधको अग्निमा स्वतः नष्ट भएको मान्दछु।"
46तब बाणले क्षतविक्षत शरीर भएका महाबाहु भीमसेन र महारथी सात्यकिले युधिष्ठिरका चरणमा आफ्ना शिर झुकाए र भूमिमा उभिइरहे। ती महाधनुर्धरहरूलाई हात जोडेर र मुखमा प्रसन्नता लिएर उभिएको देखेर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले तिनको हृदयदेखि अभिनन्दन गरे।
47उनले भने — "यो हेर्ने परम सुअवसर हो कि तिमीहरू दुवैले शत्रुसेनाको समुद्र विधिवत् पार गरेर आयौ। त्यो सेनारूपी समुद्र द्रोणाचार्यरूपी गोहीको उपस्थितिका कारण दुर्गम छ र कृतवर्मा आदि चट्टान त्यस समुद्रमा बसेका छन्।
48यो हर्षले हाँस्ने समय हो, किनभने सम्पूर्ण राजाहरू युद्धमा परास्त भए र म तिमीहरू दुवैलाई यस रणभूमिमा विजयी देखिरहेको छु।
49यो हाम्रो भाग्यै थियो जसले साथ दियो र हामीले युद्धमा आचार्य द्रोण तथा कृतवर्मालाई परास्त गर्न सक्यौँ। यो भाग्यको अझै साथ थियो कि तिम्रो धनुर्विद्याको बलले कर्ण पनि रणभूमिमा परास्त भयो। हे वीरश्रेष्ठहरू! तिमीहरू दुवैले शल्यलाई पनि रणभूमि छोड्न विवश पाऱ्यौ।
50यो देखेर आनन्द हुन्छ कि तिमीहरू दुवै योद्धा, जो रथीहरूमा श्रेष्ठ र युद्धकलामा निपुण छौ, रणभूमिबाट सकुशल फर्केर आयौ।
51यो हर्ष मनाउने उपयुक्त समय हो, जब म तिमीहरू दुवै योद्धालाई सेनारूपी समुद्र विधिवत् पार गरेको देखिरहेको छु। तिमीहरूले मेरो मानसम्मानको भार बोक्दछौ र मैले दिएका निर्देशको आदर गर्दछौ।
52तिमीहरू दुवै योद्धा शत्रुहरूसँग भिड्दा पनि मेरो कुरा राख्दछौ र रणभूमिमा अपराजित रहन्छौ। तिमीहरूलाई यहाँ सकुशल देख्नु मेरो परम सौभाग्य हो।"
53हे राजन्! यी वचन भनेर पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरले सात्यकि र भीमसेन दुवैलाई अङ्गालो हाले र उनका आँखाबाट आनन्दका आँसु बग्न थाले।
54हे महाराज! तब पाण्डवहरूको सम्पूर्ण सेना उत्साहित भयो, हर्षले त्यसमा नयाँ उत्साह भरिदियो र त्यो पूरा मनले युद्धमा जुट्यो।