अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then Drona creating great confusion c*! the ranks of the Pandava host, trampled : under foot, like a forest-conflagration burning down trees.
2The Srinjayas began to tremble with fear, seeing that enraged hero of the golden cam (Drona), consume their division like a raging conflagration.
3In that battle, they heard the twang of the constantly stretched bow of that warrior of great activity, twang that resembled the rumbling of the thunder.
4Terrible shafts shot by that one of great lightness of hands, completely crushed carwarriors and cavalry and clephants horses and infantry.
5At the expiration of the summer, like the rain-cloud, assisted by the strong gale, showering its contents, Drona, pouring streams of iron-tipped arrows, struck terror into the hearts of his enemies.
6Then, O king, that puissant one careering through the troops of the enemy and agitating them, aggravated their fears.
7Like flashes of lightning traversing dense of clouds, his bow of golden effulgence, was repeatedly seen to flash in his whirling car that resembled a mass of cloud itself.
8That hero, ever devoted to truth, endued with intelligence and firm righteousness, then caused a dreadful river with swelling currents, to flow there, that appeared like the one seen at the end of a Yuga.
9That had its origin in the flow of Dronas wrath; that was infested with numerous masses ever ill carnivorous animals; that was filled with waves consisting of the troops; the ate away the trees (standing on its banks) consisting of heroic warriors.
10That had blood for its waters, cars, for its eddies, elephants and horses for its banks, armours for its rows of lotuses and flesh for the mire filling its bed.
11That had, fat, marrow and bones, for its beaches and excellent head-gears for its froth; that had the raging encounter for the cloudy canopy over its surface and the split lances for the fishes that abounded in it.
12That was inaccessible in conscquence of the corpses of large number of men, elephants and horses; that flew in strong currents constituted by the impetus of the shafts; that had the slain bodies for logs of timber floating on it; that swarmed with tortoises constituted by cars.
13That had heads for pebbles scattered on its banks; that had scimitars for the fishes abounding in it; that had elephants and chariots for its lakes; that was adorned with many ornaments.
14That had mighty car-warriors for its hundred little whirlpools; that was ornamented with little wavelets constituted by the dust of the earth; that was capable of being crossed over in battle by those endued with great prowess and incapable of being crossed by the cowards.
15That had heaps of corpses obstructing its navigation; that was haunted by Kankas, and vultures; that carried, by thousand, mighty carwarriors to the regions of Death.
16That was infested by snakes consisting of the (broken) spears; that abounded in aquatic fowls consisting of living fighters, that had torn umbrellas for its large swans and (fallen) diadems for its smaller birds.
17That had wheels (or discs) for its turtles and maces for its sharks and arrows for its smaller fishes; that was resorted to by fearful swarms of crows, vultures and jackals.
18And, O foremost of kings, that bore in hundreds to the regions of the ancestral manes, beings slain by the powerful Drona in that battle.
19That was choked up with heaps of dead bodies; that had hair for its mosses and weeds. O monarch, such a river Drona caused to flow, that enhanced the apprehension of the cowards.
20Then all those divisions having Yudhishthira at their head, assaulted on all sides that mighty car-warrior Drona who had been uttering loud shouts.
21Then all your heroic troops endued with steady prowess received (unflinchingly) that rushing army on all sides, the result was horripilating
22Shakuni conversant with hundred kinds of deceitful practices, encountered Sahadeva, piercing the latters charioteer, chariot and flagstaff with sharpened shafts.
23Thereupon the son of Madri, wrought up with ire, cut down with his arrows, the standard, bow, charioteer and steeds of the son of Subala and then pierced the latter with sixty shafts.
24Thereupon the son of Subala, grasping a mace, jumped down from his best of cars; then with the stroke of his mace, he felled, O king, the driver of Sahadeva, from his chariot.
25Then, O monarch, those two heroic mighty warriors deprived of their cars, armed with their clubs, began to roam in the field of battic like two mountains adorned with peaks,
26Drona, having pierced the king of the Panchalas with ten swift-going (shafts), was in return, pierced by him with many shafts; and he then again pierced the latter with a still larger number of arrows.
27Bhimasena pierced Vivinsati with twenty keen-pointed shafts; but being so pierced, he did not tremble; and that was indeed marvelous.
28But O mighty sovereign, Vivinsati suddenly deprived Bhimasena of his horses, standard and bow; and then the troops highly applauded him.
29But the latter did not tolerate that act of prowess achieved by his adversary in battle; and then with his mace he felled the excellently trajned horses of Vivinsati.
30Then like an infuriated clephant rushing at an infuriated rival, the puissant Vivinsati, grasping a buckler, jumped down from his car the steeds of which had been slain and assaulted Bhimasena.
31The heroic Shalya, pierced, smilingly, his own dear nephew Nakula, as if in dalliance, with arrows, in order to excite the latter's Wrath.
32But the mighty Nakula, cutting dowii, in the battle, Shalya's steeds, umbrella, standard, charioteer and bow, blew his conch.
33Dhristaketu having sundered in twain various shafts shot by Kripa, pierced the latter with seventy arrows; and then with three more cut-off the device on Kripa's standard.
34Thereupon Kripa encompassed him with a unighty shower of arrows; thus holding Dhristaketu in check, the Vipra fought on with him, in battle.
35Satyaki pierced Kritavarman in the middle of his breast with a Naracha; then again piercing him with seventy arrows, he dove many more inside the latter's body laughing all the while.
36The warrior of the Bhoja race, then pierced Satyaki with seven and seventy keen pointed arrows; but he failed to move the latter like the fleet wind failing to move the mountain.
37Senapati sorely pierced Susarman to the very quick. The latter also struck the former on the shoulder-joint with a Tomara (or lance).
38King Virata, with the highly puissant Matsyas, opposed in battle the of Vikartana. And there raged a wonderful combat.
39Then a great feat was achieved by the son of the charioteer, when he held the whole force (of Virata) in check with (a shower ot) his shafts of close-joints.
40King Drupada himself was engaged with Bhagadatta. O mighty monarch, the combat between them was indeed marvellous.
41Bhagadatta, the foremost of men, pierced with close-jointed shafts, king Drupada, his charioteer, flag-staffs and chariot.
42Thereupon, wrought up with ire, king Drupada, swiftly struck the mighty car-warrior Bhagadatta on the chest with a close-jointed Shafi.
43Those two foremost of warriors on carth, both conversant with the use of weapons, namely, Sikhandin and the son of Somadatta, fought with one another in a combat that inspired terror into the hearts of all creatures.
44Bhurisrava endued with great prowess, O king, covered in battle with a great stream of arrows, the mighty car-warrior, the son of Yajnasena.
45O ruler of men, Sikhandin, filled with rage, picrced the son of Somadatta with ninety shafts and, O Bharata, caused hinm to tremble.
46The two Rakshasas of fierce deeds, viz., Hidimba and Alambusha, desirous of vanquishing cach other, were engaged in a terrible combat.
47Capable of creating a hundred illusions, inflamed with arrogance and each desirous of vanquishing the other, they fought a wonderful battle assailing one another with their power of iilusions.
48The dreadful Chekitana fought with Anuvindha; they careered through the field of battle, disappearing at times and exciting great wonder.
49Lakshmana was engaged in a terrible combat with Kshatradeva, as, O monarch, Vishnu was, in days of yore, engaged with the Daitya Hiranyakashipu.
50Then, O king, Paurava, uitering a loud roar and mounting on a car, to which were yoked fleet steeds and which was properly furnished, rushed at the son of Subhadra,
51Then desirous of battle, Paurava possessed of great might assaulted Abliimanyu. Then that grinder of focs (Abhimanyu) battled fiercely with his antagonist.
52Then the son of Puru covered the son of Subhadra with a thick shower of arrows. Then the son of Arjuna cut down on earth the standard, umbrella and steeds of the former.
53Then the son of Subhadra having pierced Paurava with seven swiftly-flying arrows, pierced with five shafts his charioteer and horses.
54Thus imparting delight to his own troops and repeatedly uttering leonine roars, Arjuna's son quickly took in his hand a shaft that was sure to cause Paurava's death.
55The son of Hridika seeing that shaft of dreadful sight fixed on the bow-string (of Subinadra's son) cut it down, along with the bow, with two arrows.
56Thereupon throwing aside that severed bow, the son of Subhadra, that slayer of inimical heroes, grasping a sharp sword and a buckler jumped down (from his car).
57Then whirling that buckler bearing the devices of many stars which seemed to be identified with his hands as also the sword, he careered through the field of battle displaying his prowess.
58O king, whirling the weapons by his sides and whirling them on high and shaking them and himself jumping up he made the distinction between the sword and shield to to be imperceptible.
59Then with a loud shout he suddenly leapt upon the shaft of Paurava's car; then ascending the car he dragged Paurava by the hair.
60Then with a kick of his leg he killed the latter's charioteer and with his sword cut down the standard; then he threw off Paurava, like the son of Tarkhya throwing aside a snake that he had seized having agitated the waters of the ocean.
61Then all the rulers of earth saw Paurava with disheveled hair resembling an ox deprived of his senses, while on the point of being felled by a lion.
62Then beholding Paurava at the mercy of the son of Arjuna and dragged like one helpless and fallen on the ground, Jayadratha did not tolerate it.
63Grasping a sword and a shield decorated with the emblem of a peacock and furnished with a row of hundred small tinklers and uttering a loud roar, he jumped down from his chariot.
64Thereupon the nephew of of Krishna beholding the prince of the Sindhus, left Paurava alone and like a hawk suddenly jumped down from the latter's car.
65The nephew of Krishna, severed down with his sword or warded off with his shield, the Prasas (lances) Pattishas (axes) and scimitars directed to him by his enemies.
66Then displaying to the troops the might of his own arms, that puissant hero again uplifting his heavy sword and his shield, advanced towards the son of Vriddhakshatra, the eternal enemy of his father, like a tiger rushing at an elephant.
67Then having encountered each other as if out of delight, they began to strike each other with their swords, like a tiger and a lion attacking each other with teeth and claws.
68Between those two foremost of men no person could notice any distinctiun regarding the whirl, the strokes and the descent of their swords and shields.
69There seemed no distinction between them as regards the descent and the whirl of their swords and the warding off of each other's blows.
70Then those two high-souled ones, careering inward and outward, in most excellent tracks, appeared like two mountains furnished with wings.
71Then when the high-famed son of Subhadra was on the point of bringing down his sword on the head of Jayadratha, the latter struck him on his shield.
72Then that mighty sword, struck into the gold plate of Abhimanyu's buckler, O Bharata, broke (in twain) as the king of the Sindhus tried to take it off with force.
73Beholding his own sword break, Jayadratha receded six steps and within an wink of the eye, was seen to be mounted on his own car.
74Then all the kings in a body encompassed on all sides the nephew of Krishna, who had been then disengaged from the combat and had been sitting on his excellent chariot.
75Then the highly puissant son of Arjuna looking at Jayadratha, whirled his sword and buckler.
76Subhadra's son, the slayer of hostile heroes, having vanquished the king of the Sindhus, consumed the troops led by the latter like the Sun scorching the world.
77Thereupon, at him (Abhimanyu) Shalya hurled, in battle, his dreadful dart made of all iron, decked with gold and resembling a flashing flame of fire.
78Then like the son of Vinata catching hold of a mighty falling snake, the nephew of Krishna, leaping up caught hold of the dart; and having caught it, he drew his sword out of its sheathe.
79Thereupon all the monarchs in a chorus uttered a shout resembling the roar of a lion, having seen the lightness and prowess of that one of immeasurable energy (Abhimanyu).
80There after the son of Subhadra, that slayer of hostile heroes, let go, charging with the might of his arms, the self same dart of Shalya of great resplendence and decked with lapises.
81Then that dart, the resembled a snake that had recently cast off its slough, reaching Shalya's chariot, slew its driver and felled him down from the car.
82Thereupon Virata, Drupada, Dhristaketu and Yudhishthira, Satyaki, Kaikaya, Bhima, Dhrishtadyumna and Sikhandin, the twins Nakula and Sahadeva and the sons of
83Draupadi, all exclaimed “Well-done" “Welldone." Whizzing sounds produced by the discharge of various arrows and ample leonine roars.
84Arose there, imparting delight to the unreceding son of Subhadra. But your sons could not tolerate these indications of victory of their adversaries;
85And so, suddenly there covered him from all sides, with showers of sharpened shafts, O monarch, like the clouds pouring their contents on the mountain.
86Then Artayani, the slayer of foes, desirous of doing good to your sons and remembering the overthrow of his charioteer, rushed in rage at the son of Subhadra.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब द्रोण ने पाण्डव सेना की पंक्तियों में महान् अव्यवस्था उत्पन्न करके उन्हें अपने पैरों तले वैसे ही रौंद डाला जैसे दावाग्नि वृक्षों को जलाकर भस्म कर देती है।
2प्रचण्ड दावाग्नि के समान अपने दल को भस्म करते हुए उन क्रुद्ध स्वर्णरथी (द्रोण) को देखकर सृञ्जय भय से काँपने लगे।
3उस युद्ध में उन्होंने उन अत्यन्त फुर्तीले योद्धा के निरन्तर खिंचे हुए धनुष की टंकार सुनी — वह टंकार जो मेघों की गड़गड़ाहट के समान थी।
4महान् हस्तलाघव वाले उनके द्वारा छोड़े गए भयंकर बाणों ने रथियों, अश्वारोहियों, हाथियों, अश्वों और पैदल सैनिकों को पूर्णतया कुचल डाला।
5जैसे ग्रीष्म के अन्त में प्रचण्ड वायु से प्रेरित मेघ अपना जल बरसाता है, वैसे ही द्रोण लोहे की नोक वाले बाणों की धाराएँ बरसाते हुए अपने शत्रुओं के हृदयों में भय भरते रहे।
6तब हे राजन्, शत्रु की सेनाओं में विचरण करते और उन्हें विचलित करते हुए उन पराक्रमी ने उनका भय और बढ़ा दिया।
7घने मेघपुञ्जों में से गुजरती बिजली की चमक के समान, उनका स्वर्णदीप्त धनुष उनके मेघपुञ्ज के समान घूमते रथ में बार-बार चमकता दिखाई दिया।
8सत्य के प्रति सदा निष्ठावान्, बुद्धि और दृढ़ धर्म से सम्पन्न उन वीर ने तब वहाँ प्रचण्ड धाराओं वाली एक भयंकर नदी बहा दी, जो युगान्त में दीखने वाली नदी के समान प्रतीत होती थी।
9जिसका उद्गम द्रोण के क्रोध के प्रवाह में था; जो माँसभक्षी प्राणियों के असंख्य समूहों से भरी थी; जो सैनिकों की तरंगों से पूर्ण थी; जो (अपने तटों पर खड़े) वीर योद्धाओं रूपी वृक्षों को काटकर बहा ले जाती थी;
10जिसका जल रक्त था, भँवर रथ थे, तट हाथी और अश्व थे, कमलों की पंक्तियाँ कवच थीं और तल में भरा कीचड़ माँस था;
11जिसके पुलिन चर्बी, मज्जा और अस्थियाँ थीं और झाग उत्तम शिरस्त्राण थे; जिसकी सतह पर मेघों के चँदोवे-सा प्रचण्ड संग्राम छाया था और जिसमें भरी मछलियाँ टूटी हुई शक्तियाँ थीं;
12जो असंख्य मनुष्यों, हाथियों और अश्वों के शवों के कारण दुर्गम थी; जो बाणों के वेग से बनी प्रचण्ड धाराओं में बहती थी; जिसमें तैरते लकड़ी के लट्ठे मारे गए शरीर थे; जिसमें कछुए रूपी रथ भरे हुए थे;
13जिसके तटों पर बिखरे कंकड़ मस्तक थे; जिसमें भरी मछलियाँ खड्ग थे; जिसके सरोवर हाथी और रथ थे; जो अनेक आभूषणों से अलंकृत थी;
14जिसके सैकड़ों छोटे भँवर महारथी थे; जो पृथ्वी की धूल से बनी छोटी लहरों से सजी थी; जिसे महान् पराक्रम से सम्पन्न पुरुष ही युद्ध में पार कर सकते थे और कायर पार नहीं कर सकते थे;
15जिसमें शवों के ढेर आवागमन को रोक रहे थे; जिस पर कङ्क और गिद्ध मँडराते थे; जो सहस्रों की संख्या में महारथियों को यमलोक ले जाती थी;
16जिसमें (टूटे हुए) भालों के सर्प भरे थे; जिसमें जीवित योद्धाओं के जलपक्षी बहुतायत से थे; जिसके विशाल हंस फटे हुए छत्र थे और छोटे पक्षी (गिरे हुए) मुकुट थे;
17जिसके कछुए चक्र थे, शार्क गदाएँ थीं और छोटी मछलियाँ बाण थीं; जिसका आश्रय कौओं, गिद्धों और शृगालों के भयंकर झुण्ड लेते थे;
18और हे राजाओं में श्रेष्ठ, जो उस युद्ध में बलशाली द्रोण द्वारा मारे गए प्राणियों को सैकड़ों की संख्या में पितरों के लोक ले जाती थी;
19जो शवों के ढेरों से अवरुद्ध थी; जिसकी काई और घास केश थे। हे राजन्, ऐसी नदी द्रोण ने बहा दी, जिसने कायरों की आशंका को और बढ़ा दिया।
20तब युधिष्ठिर को आगे रखकर उन समस्त दलों ने उच्च स्वर से ललकारते हुए उन महारथी द्रोण पर चारों ओर से आक्रमण किया।
21तब स्थिर पराक्रम वाले आपके समस्त वीर सैनिकों ने चारों ओर से आती उस सेना का (अविचल भाव से) सामना किया; उसका परिणाम रोमांचकारी था।
22सैकड़ों प्रकार की छलपूर्ण युक्तियों के ज्ञाता शकुनि सहदेव से भिड़े और तीक्ष्ण बाणों से उनके सारथि, रथ और ध्वजदण्ड को बींध डाला।
23तब क्रोध से भरकर माद्रीपुत्र ने अपने बाणों से सुबलपुत्र की ध्वजा, धनुष, सारथि और अश्वों को काट डाला और फिर साठ बाणों से उसे बींध डाला।
24तब सुबलपुत्र गदा उठाकर अपने उत्तम रथ से कूद पड़ा; फिर हे राजन्, उसने अपनी गदा के प्रहार से सहदेव के सारथि को उसके रथ से गिरा दिया।
25तब हे राजन्, रथों से रहित होकर गदाएँ धारण किए हुए वे दोनों वीर महारथी रणभूमि में शिखरों से सुशोभित दो पर्वतों के समान विचरण करने लगे।
26द्रोण ने पाञ्चालराज को दस तीव्रगामी (बाणों) से बींधा और बदले में उनके द्वारा अनेक बाणों से बींधे गए; फिर उन्होंने उन्हें और भी अधिक बाणों से बींध डाला।
27भीमसेन ने विविंशति को बीस तीक्ष्ण अग्रभाग वाले बाणों से बींधा; किन्तु इस प्रकार बींधे जाने पर भी वह विचलित न हुआ; और वह सचमुच अद्भुत था।
28किन्तु हे महाराज, विविंशति ने सहसा भीमसेन को उनके अश्वों, ध्वजा और धनुष से वंचित कर दिया; तब सेना ने उसकी भूरि-भूरि प्रशंसा की।
29किन्तु भीमसेन ने युद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वी के उस पराक्रम को सहन नहीं किया; और तब उन्होंने अपनी गदा से विविंशति के उत्तम प्रशिक्षित अश्वों को गिरा दिया।
30तब जैसे मदोन्मत्त हाथी अपने मदोन्मत्त प्रतिद्वन्द्वी पर टूट पड़ता है, वैसे ही पराक्रमी विविंशति ढाल उठाकर अपने उस रथ से कूद पड़े जिसके अश्व मारे जा चुके थे, और भीमसेन पर आक्रमण किया।
31वीर शल्य ने अपने प्रिय भानजे नकुल को मुस्कराते हुए, मानो खेल-खेल में, बाणों से बींधा — उसका क्रोध जगाने के लिए।
32किन्तु बलशाली नकुल ने युद्ध में शल्य के अश्वों, छत्र, ध्वजा, सारथि और धनुष को काट गिराकर अपना शङ्ख बजाया।
33धृष्टकेतु ने कृप द्वारा छोड़े गए अनेक बाणों को दो टुकड़ों में काटकर उन्हें सत्तर बाणों से बींधा; और फिर तीन अन्य बाणों से कृप की ध्वजा का चिह्न काट डाला।
34तब कृप ने उन्हें बाणों की प्रचण्ड वर्षा से घेर लिया; इस प्रकार धृष्टकेतु को रोकते हुए वे विप्र उनसे युद्ध में लगे रहे।
35सात्यकि ने कृतवर्मा को नाराच से उसके वक्षःस्थल के मध्य में बींधा; फिर उसे सत्तर बाणों से बींधकर उन्होंने हँसते-हँसते और भी अनेक बाण उसके शरीर में उतार दिए।
36तब भोजवंशी योद्धा ने सात्यकि को सतहत्तर तीक्ष्ण अग्रभाग वाले बाणों से बींधा; किन्तु वह उन्हें विचलित न कर सका, जैसे तीव्र वायु पर्वत को हिला नहीं पाती।
37सेनापति ने सुशर्मा को मर्म तक बींध डाला। उसने भी उन्हें तोमर (शक्ति) से कन्धे की सन्धि पर प्रहार किया।
38राजा विराट ने परम पराक्रमी मत्स्यों सहित विकर्तनपुत्र (कर्ण) का युद्ध में सामना किया। और वहाँ अद्भुत संग्राम छिड़ गया।
39तब सूतपुत्र ने महान् कार्य कर दिखाया, जब उन्होंने अपने निम्नपर्व बाणों की (वर्षा से) विराट की समस्त सेना को रोक लिया।
40राजा द्रुपद स्वयं भगदत्त से भिड़े। हे महाराज, उनके बीच का संग्राम सचमुच अद्भुत था।
41पुरुषश्रेष्ठ भगदत्त ने निम्नपर्व बाणों से राजा द्रुपद, उनके सारथि, ध्वजदण्डों और रथ को बींध डाला।
42तब क्रोध से भरकर राजा द्रुपद ने महारथी भगदत्त की छाती पर एक निम्नपर्व बाण से शीघ्र प्रहार किया।
43पृथ्वी के वे दो श्रेष्ठ योद्धा, दोनों ही अस्त्रप्रयोग के ज्ञाता — अर्थात् शिखण्डी और सोमदत्तपुत्र — परस्पर ऐसे संग्राम में जुटे जिसने समस्त प्राणियों के हृदयों में भय भर दिया।
44हे राजन्, महान् पराक्रम से सम्पन्न भूरिश्रवा ने युद्ध में महारथी यज्ञसेनपुत्र को बाणों की प्रचण्ड धारा से ढँक दिया।
45हे नरेश्वर, क्रोध से भरकर शिखण्डी ने सोमदत्तपुत्र को नब्बे बाणों से बींधा और हे भरतवंशी, उसे कँपा दिया।
46प्रचण्ड कर्म वाले वे दो राक्षस — अर्थात् हिडिम्बपुत्र (घटोत्कच) और अलम्बुष — एक-दूसरे को परास्त करने की इच्छा से भयंकर संग्राम में जुट गए।
47सैकड़ों माया रचने में समर्थ, अभिमान से भरे और प्रत्येक दूसरे को परास्त करने का इच्छुक — वे दोनों अपनी माया-शक्तियों से एक-दूसरे पर आक्रमण करते हुए अद्भुत युद्ध लड़े।
48भयंकर चेकितान अनुविन्द से युद्ध करने लगे; वे कभी-कभी अदृश्य होते हुए रणभूमि में विचरण करते रहे और महान् आश्चर्य उत्पन्न करते रहे।
49लक्ष्मण क्षत्रदेव के साथ भयंकर संग्राम में जुटे, जैसे हे राजन्, पूर्वकाल में विष्णु दैत्य हिरण्यकशिपु के साथ जुटे थे।
50तब हे राजन्, पौरव ने उच्च स्वर से गर्जना करते हुए और वेगवान् अश्वों से जुते तथा भली-भाँति सज्जित रथ पर आरूढ़ होकर सुभद्रापुत्र पर आक्रमण किया।
51तब युद्ध के इच्छुक महाबली पौरव ने अभिमन्यु पर आक्रमण किया। तब वे शत्रुमर्दन (अभिमन्यु) अपने प्रतिद्वन्द्वी से प्रचण्ड रूप से युद्ध करने लगे।
52तब पुरुवंशी ने सुभद्रापुत्र को बाणों की घनी वर्षा से ढँक दिया। तब अर्जुनपुत्र ने उसकी ध्वजा, छत्र और अश्वों को काटकर पृथ्वी पर गिरा दिया।
53तब सुभद्रापुत्र ने पौरव को सात तीव्रगामी बाणों से बींधकर पाँच बाणों से उसके सारथि और अश्वों को बींध डाला।
54इस प्रकार अपनी सेना को हर्ष प्रदान करते और बार-बार सिंहगर्जना करते हुए अर्जुनपुत्र ने शीघ्र ही अपने हाथ में वह बाण उठाया जो पौरव की मृत्यु सुनिश्चित करने वाला था।
55हृदिकपुत्र ने (सुभद्रापुत्र की) प्रत्यंचा पर चढ़े उस भयंकर दृष्टि वाले बाण को देखकर दो बाणों से उसे धनुष सहित काट डाला।
56तब उस कटे हुए धनुष को एक ओर फेंककर शत्रुवीरों के संहारक सुभद्रापुत्र तीक्ष्ण खड्ग और ढाल लेकर (अपने रथ से) कूद पड़े।
57तब अनेक तारों के चिह्नों वाली उस ढाल को तथा खड्ग को — जो मानो उनके हाथों से एकाकार हो गए थे — घुमाते हुए वे अपना पराक्रम दिखाते हुए रणभूमि में विचरण करने लगे।
58हे राजन्, अपने अस्त्रों को बगल में घुमाते, ऊपर घुमाते और हिलाते तथा स्वयं उछलते हुए उन्होंने खड्ग और ढाल के बीच का भेद अगोचर कर दिया।
59तब उच्च स्वर से ललकारते हुए वे सहसा पौरव के रथ की धुरी पर कूद पड़े; फिर रथ पर चढ़कर उन्होंने पौरव को केशों से पकड़कर घसीटा।
60तब अपने पैर की एक ठोकर से उन्होंने उसके सारथि को मार डाला और अपने खड्ग से उसकी ध्वजा काट डाली; फिर उन्होंने पौरव को ऐसे फेंक दिया जैसे तार्क्ष्यपुत्र (गरुड़) समुद्र के जल को मथकर पकड़े हुए सर्प को एक ओर फेंक देते हैं।
61तब समस्त पृथ्वीपतियों ने पौरव को बिखरे केशों से युक्त उस बैल के समान देखा जो सिंह द्वारा गिराए जाने की स्थिति में अपनी चेतना खो बैठा हो।
62तब पौरव को अर्जुनपुत्र की दया पर पड़ा और किसी असहाय की भाँति भूमि पर गिरा हुआ घसीटा जाता देखकर जयद्रथ ने उसे सहन नहीं किया।
63मोर के चिह्न से सजी तथा सौ छोटी घण्टियों की पंक्ति से युक्त ढाल और खड्ग लेकर, उच्च स्वर से गर्जना करते हुए वह अपने रथ से कूद पड़ा।
64तब कृष्ण के भानजे ने सिन्धुराज को देखकर पौरव को छोड़ दिया और बाज के समान सहसा उसके रथ से कूद पड़े।
65कृष्ण के भानजे ने शत्रुओं द्वारा अपनी ओर छोड़े गए प्रास (शक्तियाँ), पट्टिश (परशु) और खड्गों को अपने खड्ग से काट डाला अथवा अपनी ढाल से रोक दिया।
66तब सेना को अपनी भुजाओं का बल दिखाते हुए वे पराक्रमी वीर पुनः अपना भारी खड्ग और ढाल उठाकर अपने पिता के चिरशत्रु वृद्धक्षत्रपुत्र की ओर वैसे बढ़े जैसे व्याघ्र हाथी पर टूट पड़ता है।
67तब मानो हर्षवश एक-दूसरे से भिड़कर वे अपने खड्गों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे, जैसे व्याघ्र और सिंह दाँतों और नखों से एक-दूसरे पर आक्रमण करते हैं।
68उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों के बीच उनके खड्गों और ढालों के घुमाव, प्रहार और आघात के विषय में कोई भी भेद नहीं देख सका।
69अपने खड्गों के आघात और घुमाव तथा एक-दूसरे के प्रहारों को रोकने के विषय में उनके बीच कोई भेद प्रतीत नहीं हुआ।
70तब उत्तम पथों पर भीतर-बाहर विचरण करते हुए वे दोनों महात्मा पंखों से युक्त दो पर्वतों के समान प्रतीत हुए।
71तब जब परम विख्यात सुभद्रापुत्र जयद्रथ के सिर पर अपना खड्ग गिराने ही वाले थे, तब उसने उनकी ढाल पर प्रहार किया।
72तब हे भरतवंशी, अभिमन्यु की ढाल की स्वर्णपट्टी में धँसा वह महान् खड्ग, जब सिन्धुराज ने उसे बलपूर्वक निकालने का प्रयत्न किया, तब (दो टुकड़ों में) टूट गया।
73अपना खड्ग टूटा हुआ देखकर जयद्रथ छह पग पीछे हट गया और पलक झपकते ही अपने रथ पर आरूढ़ दिखाई दिया।
74तब समस्त राजाओं ने एक साथ मिलकर कृष्ण के उन भानजे को चारों ओर से घेर लिया, जो उस समय द्वन्द्वयुद्ध से मुक्त होकर अपने उत्तम रथ पर बैठे थे।
75तब परम पराक्रमी अर्जुनपुत्र ने जयद्रथ की ओर देखते हुए अपना खड्ग और ढाल घुमाई।
76शत्रुवीरों के संहारक सुभद्रापुत्र ने सिन्धुराज को परास्त करके उसके नेतृत्व वाली सेनाओं को वैसे ही भस्म किया जैसे सूर्य संसार को तपाता है।
77तदनन्तर शल्य ने युद्ध में उन (अभिमन्यु) पर अपना भयंकर शूल फेंका, जो सम्पूर्ण लोहे का बना, सुवर्ण से सजा और अग्नि की चमकती लपट के समान था।
78तब जैसे विनतापुत्र (गरुड़) गिरते हुए विशाल सर्प को पकड़ लेते हैं, वैसे ही कृष्ण के भानजे ने उछलकर उस शूल को पकड़ लिया; और उसे पकड़कर उन्होंने अपना खड्ग म्यान से बाहर खींच लिया।
79तब अप्रमेय ओज वाले उन (अभिमन्यु) की फुर्ती और पराक्रम देखकर समस्त राजाओं ने एक स्वर में सिंहगर्जना के समान ललकार की।
80तत्पश्चात् शत्रुवीरों के संहारक सुभद्रापुत्र ने अपनी भुजाओं के बल से शल्य के उसी परम देदीप्यमान और नीलमणियों से सजे शूल को उसी की ओर फेंक दिया।
81तब वह शूल, जो अभी-अभी केंचुल त्यागे हुए सर्प के समान प्रतीत होता था, शल्य के रथ तक पहुँचकर उसके सारथि का वध करके उसे रथ से गिरा दिया।
82तदनन्तर विराट, द्रुपद, धृष्टकेतु, युधिष्ठिर, सात्यकि, कैकेय, भीम, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल-सहदेव नामक यमज तथा —
83द्रौपदी के पुत्रों ने — सबने "धन्य", "धन्य" कहकर पुकारा। नाना बाणों के छोड़े जाने से उत्पन्न सनसनाहट और प्रचुर सिंहगर्जनाएँ —
84वहाँ उठीं, जिन्होंने पीछे न हटने वाले सुभद्रापुत्र को हर्ष प्रदान किया। किन्तु आपके पुत्र अपने प्रतिद्वन्द्वियों की विजय के इन चिह्नों को सहन न कर सके;
85और इसीलिए हे राजन्, उन्होंने सहसा उन्हें चारों ओर से तीक्ष्ण बाणों की वर्षा से ढँक दिया, जैसे मेघ पर्वत पर अपना जल उँडेल देते हैं।
86तब शत्रुसंहारक आर्तायनि (शल्य), आपके पुत्रों का हित करने की इच्छा से तथा अपने सारथि के गिराए जाने को स्मरण करके, क्रोध से भरकर सुभद्रापुत्र पर टूट पड़े।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब द्रोणले पाण्डव सेनाका पङ्क्तिहरूमा महान् अव्यवस्था उत्पन्न गरेर तिनलाई आफ्ना खुट्टामुनि त्यसै गरी कुल्चिदिए जसरी डढेलोले रूखहरूलाई जलाएर भस्म पार्छ।
2प्रचण्ड डढेलोजस्तै आफ्नो दललाई भस्म पारिरहेका ती क्रुद्ध स्वर्णरथी (द्रोण)लाई देखेर सृञ्जयहरू भयले काँप्न थाले।
3त्यो युद्धमा तिनीहरूले ती अत्यन्त फुर्तिला योद्धाको निरन्तर तानिएको धनुको टङ्कार सुने — त्यो टङ्कार जो मेघहरूको गडगडाहटजस्तै थियो।
4महान् हस्तलाघव भएका उनले छोडेका भयङ्कर बाणहरूले रथी, अश्वारोही, हात्ती, अश्व र पैदल सैनिकहरूलाई पूर्ण रूपमा कुल्चिदिए।
5जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा प्रचण्ड वायुले प्रेरित मेघले आफ्नो जल बर्साउँछ, त्यसरी नै द्रोणले फलामको टुप्पा भएका बाणहरूको धारा बर्साउँदै आफ्ना शत्रुहरूका हृदयमा भय भरिरहे।
6तब हे राजन्, शत्रुका सेनाहरूमा विचरण गर्दै र तिनलाई विचलित पार्दै ती पराक्रमीले तिनको भय अझ बढाइदिए।
7बाक्ला मेघपुञ्जबाट गुज्रने बिजुलीको चमकजस्तै, उनको स्वर्णदीप्त धनु उनको मेघपुञ्जजस्तै घुम्ने रथमा पटकपटक चम्केको देखियो।
8सत्यप्रति सदा निष्ठावान्, बुद्धि र दृढ धर्मले सम्पन्न ती वीरले तब त्यहाँ प्रचण्ड धारा भएको एउटा भयङ्कर नदी बगाइदिए, जो युगान्तमा देखिने नदीजस्तै देखिन्थ्यो।
9जसको उद्गम द्रोणको क्रोधको प्रवाहमा थियो; जो मासुभक्षी प्राणीहरूका असंख्य समूहले भरिएको थियो; जो सैनिकहरूका तरङ्गले पूर्ण थियो; जसले (आफ्ना किनारमा उभिएका) वीर योद्धारूपी रूखहरूलाई काट्दै बगाइलैजान्थ्यो;
10जसको जल रगत थियो, भुमरी रथहरू थिए, किनार हात्ती र अश्वहरू थिए, कमलका पङ्क्ति कवचहरू थिए र तलमा भरिएको हिलो मासु थियो;
11जसका पुलिन बोसो, मज्जा र हाडहरू थिए र फिँज उत्तम शिरस्त्राणहरू थिए; जसको सतहमाथि मेघको चन्दुवाजस्तै प्रचण्ड सङ्ग्राम छाएको थियो र जसमा भरिएका माछाहरू भाँचिएका शक्तिहरू थिए;
12जो असंख्य मानिस, हात्ती र अश्वहरूका शवका कारण दुर्गम थियो; जो बाणहरूको वेगले बनेका प्रचण्ड धारामा बग्थ्यो; जसमा तैरिने काठका मुढा मारिएका शरीर थिए; जसमा कछुवारूपी रथहरू भरिएका थिए;
13जसका किनारमा छरिएका गिटी शिरहरू थिए; जसमा भरिएका माछा खड्गहरू थिए; जसका सरोवर हात्ती र रथहरू थिए; जो अनेक आभूषणले अलङ्कृत थियो;
14जसका सयौँ साना भुमरी महारथीहरू थिए; जो पृथ्वीको धूलोले बनेका साना छालले सजिएको थियो; जसलाई महान् पराक्रमले सम्पन्न पुरुषहरूले मात्र युद्धमा तर्न सक्थे र कायरहरूले तर्न सक्दैनथे;
15जसमा शवका थुप्राले आवतजावत रोकिरहेका थिए; जसमाथि कङ्क र गिद्धहरू मडारिन्थे; जसले हजारौँको संख्यामा महारथीहरूलाई यमलोक लैजान्थ्यो;
16जसमा (भाँचिएका) भालाका सर्पहरू भरिएका थिए; जसमा जीवित योद्धाहरूका जलपक्षी प्रशस्त थिए; जसका विशाल हंस च्यातिएका छत्र थिए र साना पक्षी (खसेका) मुकुट थिए;
17जसका कछुवा चक्रहरू थिए, सार्क गदाहरू थिए र साना माछा बाणहरू थिए; जसको आश्रय काग, गिद्ध र स्यालका भयङ्कर हुलले लिन्थे;
18र हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जसले त्यो युद्धमा बलशाली द्रोणद्वारा मारिएका प्राणीहरूलाई सयौँको संख्यामा पितृहरूको लोक लैजान्थ्यो;
19जो शवका थुप्राले अवरुद्ध थियो; जसको लेउ र घाँस कपाल थियो। हे राजन्, यस्तो नदी द्रोणले बगाइदिए, जसले कायरहरूको आशङ्का अझ बढाइदियो।
20तब युधिष्ठिरलाई अगाडि राखेर ती सम्पूर्ण दलहरूले उच्च स्वरले ललकार्दै ती महारथी द्रोणमाथि चारै तिरबाट आक्रमण गरे।
21तब स्थिर पराक्रम भएका तपाईंका सम्पूर्ण वीर सैनिकहरूले चारै तिरबाट आउँदै गरेको त्यो सेनाको (अविचल भावले) सामना गरे; त्यसको परिणाम रोमाञ्चकारी थियो।
22सयौँ प्रकारका छलपूर्ण युक्तिका ज्ञाता शकुनि सहदेवसँग भिडे र तीक्ष्ण बाणले उनका सारथि, रथ र ध्वजदण्ड छेडिदिए।
23तब क्रोधले भरिएर माद्रीपुत्रले आफ्ना बाणले सुबलपुत्रको ध्वजा, धनु, सारथि र अश्वहरू काटिदिए र अनि साठी बाणले उनलाई छेडिदिए।
24तब सुबलपुत्रले गदा उठाएर आफ्नो उत्तम रथबाट हाम फाले; अनि हे राजन्, उनले आफ्नो गदाको प्रहारले सहदेवका सारथिलाई उनको रथबाट ढालिदिए।
25तब हे राजन्, रथविहीन भई गदा धारण गरेका ती दुवै वीर महारथी रणभूमिमा शिखरले सुशोभित दुई पर्वतजस्तै विचरण गर्न थाले।
26द्रोणले पाञ्चालराजलाई दस तीव्रगामी (बाण)ले छेडे र बदलामा उनीद्वारा अनेक बाणले छेडिए; अनि उनले उनलाई अझ धेरै बाणले छेडिदिए।
27भीमसेनले विविंशतिलाई बीस तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले छेडे; तर यसरी छेडिँदा पनि उनी विचलित भएनन्; र त्यो साँच्चै अद्भुत थियो।
28तर हे महाराज, विविंशतिले एक्कासि भीमसेनलाई उनका अश्व, ध्वजा र धनुबाट वञ्चित पारिदिए; तब सेनाले उनको भूरिभूरि प्रशंसा गर्यो।
29तर भीमसेनले युद्धमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको त्यो पराक्रम सहेनन्; र तब उनले आफ्नो गदाले विविंशतिका उत्तम प्रशिक्षित अश्वहरूलाई ढालिदिए।
30तब जसरी मदोन्मत्त हात्ती आफ्नो मदोन्मत्त प्रतिद्वन्द्वीमाथि जाइलाग्छ, त्यसरी नै पराक्रमी विविंशतिले ढाल उठाएर आफ्नो त्यो रथबाट हाम फाले जसका अश्व मारिइसकेका थिए, र भीमसेनमाथि आक्रमण गरे।
31वीर शल्यले आफ्ना प्रिय भान्जा नकुललाई मुस्कुराउँदै, मानौँ खेलैखेलमा, बाणले छेडे — उनको क्रोध जगाउन।
32तर बलशाली नकुलले युद्धमा शल्यका अश्व, छत्र, ध्वजा, सारथि र धनु काटेर ढालिदिई आफ्नो शङ्ख बजाए।
33धृष्टकेतुले कृपले छोडेका अनेक बाणलाई दुई टुक्रा पारेर उनलाई सत्तरी बाणले छेडे; र अनि तीन अरू बाणले कृपको ध्वजाको चिह्न काटिदिए।
34तब कृपले उनलाई बाणहरूको प्रचण्ड वर्षाले घेरे; यसरी धृष्टकेतुलाई रोक्दै ती विप्र उनीसँग युद्धमा लागिरहे।
35सात्यकिले कृतवर्मालाई नाराचले उनको छातीको बीचमा छेडे; अनि उनलाई सत्तरी बाणले छेडेर उनले हाँस्दै अझ अनेक बाण उनको शरीरमा उतारिदिए।
36तब भोजवंशी योद्धाले सात्यकिलाई सतहत्तर तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले छेडे; तर उनले उनलाई विचलित पार्न सकेनन्, जसरी तीव्र वायुले पर्वत हल्लाउन सक्दैन।
37सेनापतिले सुशर्मालाई मर्मसम्मै छेडिदिए। उनले पनि उनलाई तोमर (शक्ति)ले काँधको सन्धिमा प्रहार गरे।
38राजा विराटले परम पराक्रमी मत्स्यहरूसहित विकर्तनपुत्र (कर्ण)को युद्धमा सामना गरे। र त्यहाँ अद्भुत सङ्ग्राम छेडियो।
39तब सूतपुत्रले महान् कार्य गरेर देखाए, जब उनले आफ्ना निम्नपर्व बाणहरूको (वर्षाले) विराटको सम्पूर्ण सेना रोके।
40राजा द्रुपद स्वयं भगदत्तसँग भिडे। हे महाराज, तिनीहरूबीचको सङ्ग्राम साँच्चै अद्भुत थियो।
41पुरुषश्रेष्ठ भगदत्तले निम्नपर्व बाणले राजा द्रुपद, उनका सारथि, ध्वजदण्डहरू र रथ छेडिदिए।
42तब क्रोधले भरिएर राजा द्रुपदले महारथी भगदत्तको छातीमा एउटा निम्नपर्व बाणले चाँडै प्रहार गरे।
43पृथ्वीका ती दुई श्रेष्ठ योद्धा, दुवै नै अस्त्रप्रयोगका ज्ञाता — अर्थात् शिखण्डी र सोमदत्तपुत्र — आपसमा यस्तो सङ्ग्राममा जुटे जसले सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा भय भरिदियो।
44हे राजन्, महान् पराक्रमले सम्पन्न भूरिश्रवाले युद्धमा महारथी यज्ञसेनपुत्रलाई बाणहरूको प्रचण्ड धाराले ढाकिदिए।
45हे नरेश्वर, क्रोधले भरिएर शिखण्डीले सोमदत्तपुत्रलाई नब्बे बाणले छेडे र हे भरतवंशी, उनलाई कँपाइदिए।
46प्रचण्ड कर्म भएका ती दुई राक्षस — अर्थात् हिडिम्बपुत्र (घटोत्कच) र अलम्बुष — एकअर्कालाई परास्त गर्ने इच्छाले भयङ्कर सङ्ग्राममा जुटे।
47सयौँ माया रच्न समर्थ, अभिमानले भरिएका र प्रत्येकले अर्कालाई परास्त गर्न चाहने — ती दुवैले आफ्ना मायाशक्तिले एकअर्कामाथि आक्रमण गर्दै अद्भुत युद्ध लडे।
48भयङ्कर चेकितान अनुविन्दसँग युद्ध गर्न थाले; तिनीहरू कहिलेकाहीँ अदृश्य हुँदै रणभूमिमा विचरण गरिरहे र महान् आश्चर्य उत्पन्न गरिरहे।
49लक्ष्मण क्षत्रदेवसँग भयङ्कर सङ्ग्राममा जुटे, जसरी हे राजन्, पूर्वकालमा विष्णु दैत्य हिरण्यकशिपुसँग जुटेका थिए।
50तब हे राजन्, पौरवले उच्च स्वरले गर्जँदै र वेगवान् अश्वहरू जोतिएको तथा राम्ररी सजिएको रथमा आरूढ भई सुभद्रापुत्रमाथि आक्रमण गरे।
51तब युद्धका इच्छुक महाबली पौरवले अभिमन्युमाथि आक्रमण गरे। तब ती शत्रुमर्दन (अभिमन्यु) आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीसँग प्रचण्ड रूपमा युद्ध गर्न थाले।
52तब पुरुवंशीले सुभद्रापुत्रलाई बाणहरूको घना वर्षाले ढाकिदिए। तब अर्जुनपुत्रले उनको ध्वजा, छत्र र अश्वहरू काटेर पृथ्वीमा ढालिदिए।
53तब सुभद्रापुत्रले पौरवलाई सात तीव्रगामी बाणले छेडेर पाँच बाणले उनका सारथि र अश्वहरू छेडिदिए।
54यसरी आफ्नो सेनालाई हर्ष प्रदान गर्दै र पटकपटक सिंहगर्जन गर्दै अर्जुनपुत्रले चाँडै आफ्नो हातमा त्यो बाण उठाए जसले पौरवको मृत्यु सुनिश्चित गर्ने थियो।
55हृदिकपुत्रले (सुभद्रापुत्रको) ताँदोमा चढेको त्यो भयङ्कर दृष्टि भएको बाण देखेर दुई बाणले त्यसलाई धनुसहित काटिदिए।
56तब त्यो काटिएको धनु एकातिर फ्याँकेर शत्रुवीरहरूका संहारक सुभद्रापुत्र तीक्ष्ण खड्ग र ढाल लिएर (आफ्नो रथबाट) हाम फाले।
57तब अनेक ताराका चिह्न भएको त्यो ढाललाई तथा खड्गलाई — जो मानौँ उनका हातसँगै एकाकार भएका थिए — घुमाउँदै उनी आफ्नो पराक्रम देखाउँदै रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
58हे राजन्, आफ्ना अस्त्रलाई छेउमा घुमाउँदै, माथि घुमाउँदै र हल्लाउँदै तथा आफैँ उफ्रँदै उनले खड्ग र ढालबीचको भेद अगोचर पारिदिए।
59तब उच्च स्वरले ललकार्दै उनी एक्कासि पौरवको रथको धुरीमा हाम फाले; अनि रथमा चढेर उनले पौरवलाई कपालबाट समातेर घिसारे।
60तब आफ्नो खुट्टाको एउटा ठोकरले उनले उनका सारथिलाई मारे र आफ्नो खड्गले उनको ध्वजा काटिदिए; अनि उनले पौरवलाई यसरी फ्याँकिदिए जसरी तार्क्ष्यपुत्र (गरुड)ले समुद्रको पानी मथेर समातेको सर्पलाई एकातिर फ्याँकिदिन्छन्।
61तब सम्पूर्ण पृथ्वीपतिहरूले पौरवलाई छरिएका कपाल भएको त्यो साँढेजस्तै देखे जो सिंहद्वारा ढालिने अवस्थामा आफ्नो चेतना गुमाइसकेको होस्।
62तब पौरवलाई अर्जुनपुत्रको दयामा परेको र कुनै असहायजस्तै भूमिमा ढलेर घिसारिँदै गरेको देखेर जयद्रथले त्यो सहेनन्।
63मयूरको चिह्नले सजिएको तथा सय साना घण्टीको पङ्क्तिले युक्त ढाल र खड्ग लिएर, उच्च स्वरले गर्जँदै उनी आफ्नो रथबाट हाम फाले।
64तब कृष्णका भान्जाले सिन्धुराजलाई देखेर पौरवलाई छोडिदिए र बाजजस्तै एक्कासि उनको रथबाट हाम फाले।
65कृष्णका भान्जाले शत्रुहरूले आफूतिर छोडेका प्रास (शक्ति), पट्टिश (परशु) र खड्गहरूलाई आफ्नो खड्गले काटिदिए अथवा आफ्नो ढालले रोकिदिए।
66तब सेनालाई आफ्ना पाखुराको बल देखाउँदै ती पराक्रमी वीर पुनः आफ्नो भारी खड्ग र ढाल उठाएर आफ्ना पिताका चिरशत्रु वृद्धक्षत्रपुत्रतिर त्यसरी बढे जसरी बाघ हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
67तब मानौँ हर्षले एकअर्कासँग भिडेर तिनीहरू आफ्ना खड्गले एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले, जसरी बाघ र सिंहले दाँत र नङ्ग्राले एकअर्कामाथि आक्रमण गर्छन्।
68ती दुवै पुरुषश्रेष्ठबीच तिनका खड्ग र ढालका घुमाइ, प्रहार र आघातका विषयमा कसैले पनि कुनै भेद देख्न सकेन।
69आफ्ना खड्गका आघात र घुमाइ तथा एकअर्काका प्रहार रोक्ने विषयमा तिनीहरूबीच कुनै भेद देखिएन।
70तब उत्तम पथहरूमा भित्रबाहिर विचरण गर्दै ती दुवै महात्मा पखेटा भएका दुई पर्वतजस्तै देखिए।
71तब जब परम विख्यात सुभद्रापुत्रले जयद्रथको शिरमा आफ्नो खड्ग बजार्नै लागेका थिए, तब उनले उनको ढालमा प्रहार गरे।
72तब हे भरतवंशी, अभिमन्युको ढालको स्वर्णपट्टीमा गडेको त्यो महान् खड्ग, जब सिन्धुराजले त्यसलाई बलपूर्वक निकाल्ने प्रयत्न गरे, तब (दुई टुक्रामा) भाँचियो।
73आफ्नो खड्ग भाँचिएको देखेर जयद्रथ छ पाइला पछि हटे र आँखा झिम्क्याउने बेलामै आफ्नो रथमा आरूढ देखिए।
74तब सम्पूर्ण राजाहरूले एकसाथ मिलेर कृष्णका ती भान्जालाई चारै तिरबाट घेरे, जो त्यस बेला द्वन्द्वयुद्धबाट मुक्त भई आफ्नो उत्तम रथमा बसेका थिए।
75तब परम पराक्रमी अर्जुनपुत्रले जयद्रथतिर हेर्दै आफ्नो खड्ग र ढाल घुमाए।
76शत्रुवीरहरूका संहारक सुभद्रापुत्रले सिन्धुराजलाई परास्त गरेर उनको नेतृत्वका सेनाहरूलाई त्यसै गरी भस्म पारे जसरी सूर्यले संसारलाई तपाउँछ।
77त्यसपछि शल्यले युद्धमा उनी (अभिमन्यु)माथि आफ्नो भयङ्कर शूल हुर्याए, जो सम्पूर्ण फलामको बनेको, सुनले सजिएको र अग्निको चम्किलो ज्वालाजस्तै थियो।
78तब जसरी विनतापुत्र (गरुड)ले खस्दै गरेको विशाल सर्पलाई समात्छन्, त्यसरी नै कृष्णका भान्जाले उफ्रेर त्यो शूल समाते; र त्यसलाई समातेर उनले आफ्नो खड्ग म्यानबाट बाहिर तानिहाले।
79तब अप्रमेय ओज भएका उनी (अभिमन्यु)को फुर्ती र पराक्रम देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले एकै स्वरमा सिंहगर्जनजस्तै ललकार गरे।
80त्यसपछि शत्रुवीरहरूका संहारक सुभद्रापुत्रले आफ्ना पाखुराको बलले शल्यको त्यही परम देदीप्यमान र नीलमणिले सजिएको शूल उनैतिर हुर्याइदिए।
81तब त्यो शूल, जो भर्खरै काँचुली फेरेको सर्पजस्तै देखिन्थ्यो, शल्यको रथसम्म पुगेर उनका सारथिको वध गरी उनलाई रथबाट ढालिदियो।
82त्यसपछि विराट, द्रुपद, धृष्टकेतु, युधिष्ठिर, सात्यकि, कैकेय, भीम, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल र सहदेव नामक जुम्ल्याहा तथा —
83द्रौपदीका पुत्रहरूले — सबैले "धन्य", "धन्य" भन्दै पुकारे। नाना बाणहरू छोडिँदा उत्पन्न सनसनाहट र प्रचुर सिंहगर्जनहरू —
84त्यहाँ उठे, जसले पछि नहट्ने सुभद्रापुत्रलाई हर्ष प्रदान गरे। तर तपाईंका पुत्रहरूले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूको विजयका यी चिह्न सहन सकेनन्;
85र त्यसैले हे राजन्, तिनीहरूले एक्कासि उनलाई चारै तिरबाट तीक्ष्ण बाणहरूको वर्षाले ढाकिदिए, जसरी मेघहरूले पर्वतमाथि आफ्नो जल खन्याइदिन्छन्।
86तब शत्रुसंहारक आर्तायनि (शल्य), तपाईंका पुत्रहरूको हित गर्ने इच्छाले तथा आफ्ना सारथि ढालिएको सम्झेर, क्रोधले भरिएर सुभद्रापुत्रमाथि जाइलागे।